Tungkol sa Dimasalin

Ang Dimasalin ay isang malayang proyekto ng digital na paglalathala ng mga salin sa Filipino ng mahahalagang akdang pampanitikan. Ang unang akda nito ay ang Noli Me Tangere ni José Rizal, na isinasalin nang tuwiran mula sa orihinal na Kastila tungo sa makabagong Filipino. Ganito rin isinasalin ang bawat akda ng proyekto: tuwiran, mula sa orihinal na wika nito.

Malayang mababasa ang lahat ng nailathalang kabanata sa website na ito. Walang kailangang account at walang patalastas. Ang iyong mga setting at progreso sa pagbasa ay itinatago lamang sa iyong sariling browser at hindi ipinapadala kaninuman. Tingnan ang Patakaran sa Pagkapribado.

Layunin

Nais ng proyekto na mabasa ang mahahalagang akda, simula kay Rizal, sa sariling wika ng mambabasang Pilipino ngayon: isang saling tapat sa bawat pangungusap ng orihinal, ngunit hindi mahirap basahin. Hindi ito buod o halaw. Ang bawat kabanata ay isinasalin mula sa orihinal na teksto mismo (sa Kastila, sa mga akda ni Rizal), pangungusap sa pangungusap.

Para kanino ang salin

Para sa mambabasang Pilipino ngayon — estudyante, guro, o sinumang gustong basahin ang akda nang buo — kahit hindi gaanong kilala ang kasaysayan ng panahon nito (sa mga nobela ni Rizal, ang panahon ng Espanya) o ang ibang kulturang binabanggit ng awtor. Dahil dito, may maiikling paliwanag, mga talababa, at mga kawing para sa karagdagang kaalaman, na hindi nakikialam sa mismong teksto ng awtor.

Ang mga akda

• Noli Me Tangere ni José Rizal (orihinal na Kastila, 1887) — Kumpleto. Batayang edisyon: José Rizal, Noli me tángere, "Edición completa con notas de R. Sempau" (Barcelona: Casa Editorial Maucci, 1902), transkripsiyon ng Project Gutenberg. Tungkol sa salin ng Noli Me Tangere.
• El Filibusterismo ni José Rizal (orihinal na Kastila, 1891) — Kumpleto. Batayang edisyon: José Rizal, El Filibusterismo (Continuación del Noli me tángere) (Gent: Boekdrukkerij F. Meyer-Van Loo, 1891), transkripsiyon ng Project Gutenberg (#30903). Tungkol sa salin ng El Filibusterismo.
• Don Quijote de la Mancha ni Miguel de Cervantes Saavedra (orihinal na Kastila, 1605) — Isinasalin. Batayang edisyon: Miguel de Cervantes Saavedra, El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha (Madrid: Juan de la Cuesta, 1605), transkripsiyon ng Project Gutenberg (#2000), makabagong baybay. Tungkol sa salin ng Don Quijote de la Mancha.

Ang batayang edisyon ng bawat salin, ang mga sangguniang ginagamit sa pagsusuri nito, at ang mga tuntuning tiyak sa akdang iyon ay nasa pahinang Tungkol sa Salin ng akda (halimbawa, ang salin ng Noli Me Tangere).

Paraan ng pagsasalin

Sa madaling sabi: tapat sa pangungusap ng awtor, malinaw para sa mambabasa ngayon.

• Isinasalin ang bawat pangungusap; walang pinagsasama, pinaiikli, o nilalaktawan.
• Hindi isinisingit sa pangungusap ng awtor ang paliwanag ng tagasalin. Ang mga paliwanag ay nasa panaklong na parisukat [ ], sa talababa, o sa kawing.
• Hindi ibinubunyag ang pangalan o pangyayari nang mas maaga kaysa sa awtor, at hindi pinalalambot ang mga madamdaming bahagi.
• Karaniwang salita ngayon ang ginagamit ng tagasalin; ang mga salitang banyagang iniwan ay nakahilig at may maikling paliwanag.

Ang buong mga tuntunin ay nasa Pamamaraan ng Pagsasalin. Ang mga tanda sa teksto ng bawat aklat ay ipinaliliwanag din sa Tala ng Tagasalin nito (halimbawa, sa Noli Me Tangere).

Ang papel ng AI at ng patnugot

Bukas naming sinasabi kung paano ginagawa ang salin:

1. Unang borador. Ang unang borador ng salin ay gawa ng makinang pagsasalin (machine translation). Itinuturing itong magaspang na gabay lamang, hindi batayan.
2. Pagsusuri bawat kabanata. Bawat kabanata ay muling sinusuri, pangungusap sa pangungusap, laban sa orihinal na teksto (ang Kastila, sa mga akda ni Rizal) sa tulong ng isang AI na modelong pangwika. Itinatama ang mga maling kahulugan, ibinabalik ang mga bahaging nawala sa borador, at inilalapat ang mga nakasulat na tuntunin ng proyekto: baybay, paggalang, mga paliwanag, talababa, kawing, at pagtatanda sa nagsasalita. Nakatala ang bawat pagbabago sa isang ulat para sa kabanatang iyon.
3. Pagsusuri at patnubay ng patnugot. Sinusuri ng patnugot ng Dimasalin ang bawat kabanata sa bawat ikot ng pagsusuri nito. Ang patnugot din ang nagtatakda ng mga tuntunin ng salin at nagpapasya sa mga tanong na hindi malulutas ng mga tuntunin. Ang mga pasyang ito ay sinusunod sa lahat ng kabanata. Ang mga pagbasang hindi tiyak ay itinatala para sa pasya ng patnugot sa halip na basta baguhin.
4. Paglalathala. Inilalathala ang isang kabanata kapag natapos na ang pagsusuri nito at pumasa sa mga awtomatikong pagsusuri ng teksto (walang nawawalang talata, talababa, o pormat).

Dahil may tulong ng makina at ng AI ang salin, maaaring may maiwan pang mali. Kaya mahalaga sa amin ang mga ulat ng mambabasa.

Mga pagwawasto at rebisyon

Kung may napansin kang mali — maling salin, mali sa baybay, nawawalang talababa, o sirang kawing — maaari mo itong iulat sa patnugot. Bawat ulat ay binabasa ng tao; walang pagbabagong awtomatikong ginagawa sa salin batay sa mga ulat.

• Ang patakaran ay nasa Patakaran sa Pagwawasto.
• Ang mga nailathala at binagong kabanata ay nakatala sa Kasaysayan ng mga Pagbabago, at nakasulat sa dulo ng bawat kabanata kung kailan ito huling binago.

Karapatan

Ang orihinal na Kastila ni José Rizal ay nasa pampublikong dominyo. Ang karapatan sa orihinal ng bawat akda ay nakasaad din sa pahinang Tungkol sa Salin nito at sa ibaba ng bawat pahina ng akda.

Ang mga salin ng Dimasalin — kasama ang mga paliwanag, ang pagtatanda sa nagsasalita, at ang mga pahinang pampatnugutan — ay may lisensiyang Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0), maliban kung iba ang nakasaad sa pahina ng akda. Ibig sabihin:

• Maaari mo itong kopyahin, ibahagi, i-print para sa klase, at iangkop o isalin pa.
• Kilalanin ang Dimasalin bilang tagasalin at ilagay ang kawing sa website.
• Hindi pangkomersiyo: hindi ito maaaring ipagbili o gamitin sa negosyo nang walang pahintulot.
• Parehong lisensiya: ang anumang hango rito ay dapat ilathala sa ilalim din ng CC BY-NC-SA 4.0.

Sakop ng lisensiyang ito ang mga bahagi ng salin na may karapatang-ari ang Dimasalin. Hindi sakop nito ang mga orihinal na nasa pampublikong dominyo, at hindi rin ang nilalaman ng iba: ang mga pahinang tinuturo ng mga kawing at ang mga silip mula sa Wikipedia ay sakop ng sarili nilang lisensiya.

Kung sa tingin mo ay may nilalaman dito na lumalabag sa iyong karapatan, magpadala ng ulat sa kategoryang “Iba pang usaping pampatnugutan”, kasama ang pahina at ang paliwanag. Susuriin ito ng patnugot, at aalisin o babaguhin ang nilalaman kung may batayan ang ulat.