Pamamaraan ng Pagsasalin

Ito ang mga tuntuning sinusunod ng Dimasalin sa salin ng Noli Me Tangere. Binuo ang mga ito habang isinasalin ang nobela, at karamihan ay mga pasya ng patnugot na sinusunod sa bawat kabanata. Nilalayon din itong maging sanggunian para sa mga susunod na salin ng proyekto; ang mga tuntuning tiyak sa ibang akda ay nasa pahinang Tungkol sa Salin ng akdang iyon.

Ang maikling bersiyon para sa mambabasa ay nasa Tala ng Tagasalin. Ang batayang edisyon at mga sanggunian ng salin ay nasa Tungkol sa Salin ng Noli Me Tangere. Ang dahilan at kasaysayan ng proyekto ay nasa Tungkol sa Dimasalin.

Batayang teksto

• Isinasalin ang bawat pangungusap mula sa edisyong Noli me tángere, “Edición completa con notas de R. Sempau” (Barcelona: Maucci, 1902). Ang mga detalye tungkol sa edisyong ito ay nasa Tungkol sa Salin ng Noli Me Tangere.
• Ang mga naunang salin (Poblete 1909 sa Tagalog; Derbyshire 1912 at Guerrero sa Ingles) ay ginagamit lamang upang suriin ang isang pagbasa, hindi bilang tekstong isinasalin. Kapag nagkakaisa ang mga ito laban sa aming salin, muling sinusuri ang Kastila.
• Inaalis ang mga numero ng pahina ng batayang edisyon (gaya ng [27]) na nasa transkripsiyon. Nananatili ang mga numero ng talababa.

Katapatan at pagkabasa

Tapat sa pangungusap ni Rizal, ngunit sa natural na Filipino. Sa praktika:

• Walang idinadagdag sa pangungusap ni Rizal. Ang paliwanag ay nasa panaklong na parisukat, sa talababa, o sa kawing — hindi isinusulat sa loob ng pangungusap.
• Walang pinagsasama o nilalaktawan. Hindi pinagsasama ang dalawang parirala ni Rizal sa iisa, at hindi pinaiikli ang mahahabang pangungusap upang “gumaan.”
• Hindi inuunahan si Rizal. Hindi ibinubunyag ang pangalan o pangyayari bago ito ibunyag ng orihinal (halimbawa, “ang tenyente” ang tawag sa tenyente sa Kabanata I, dahil hindi pa siya pinangangalanan doon).
• Hindi pinalalambot ang damdamin. Isinasalin nang buo ang mga madamdaming bahagi, gaano man kasidhi.
• Karaniwang salita ang gamit ng tagasalin. Ang sariling salita ng tagasalin ay ang karaniwan ngayon (lubog ng mata sa halip na isang bihirang salita), at walang lumang tuldik.
• Mga tula — may tugma man o wala, pinagpapasyahan bawat kaso, at itinatala ang pasya.

Mga idyoma at pananalitang Kastila

• Isinasalin ang kahulugan ng idyoma sa natural na Filipino, hindi ang bawat salita nito, maliban kung ang mismong mga salita ang mahalaga (halimbawa, isang biro o laro ng salita).
• Kapag inilagay ni Rizal sa bibig ng tauhan ang isang salitang Kastila, iniiwan ito sa Kastila, nakahilig at may paliwanag: indignos [mga kahiya-hiya]. Hindi ito pinapalitan ng salitang Ingles.
• Iniiwan ang maling paggamit ng salita ng isang tauhan kapag sinadya iyon ni Rizal (halimbawa, ang descomulgado ni Tiya Isabel sa Kabanata XLVIII), at hindi itinatama.
• Iniiwan sa orihinal ang mga laro ng salita at pagbigkas na mawawala kapag isinalin (halimbawa, ang aralin sa “Filipinas” sa Kabanata XXXIX, kung saan nananatili ang bawat anyong isinulat ni Rizal).
• Iniiwan ang Latin na sinasabi ng mga tauhan, na may salin sa panaklong na parisukat.

Terminolohiyang pangkasaysayan at kolonyal

• Ang mga tungkulin, ranggo at salapi ng panahon ng Espanya ay iniiwan sa salita ni Rizal, na may paliwanag sa unang paggamit sa bawat kabanata at kadalasang may kawing: gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan], alférez, Guardia Civil.
• Ang mga salitang panlahi ng panahong kolonyal (Indio, mestizo/mestiza) ay nakahilig at may paliwanag, dahil hindi ito mga neutral na salita ngayon.
• Ang chino/china ay isinasaling Tsino (mga Tsino, porselanang Tsino), hindi kailanman “Intsik”; ang bansa ay Tsina. Ang sangley ay iniiwan ayon kay Rizal.
• Walang anakronismo. Hindi ginagamit ang mga salitang para sa mga institusyong wala pa noong 1880 (halimbawa, hindi ginagamit ang “Konstabularya”).
• Mga piling salin na paulit-ulit: Vuecencia / V. E. → Inyong Ekselensiya; casa parroquial → kumbento; señorita → binibini; madre patria → iniiwan sa Kastila na may paliwanag, madre patria [inang bansa, ang Espanya], dahil Espanya ang tinutukoy nito at hindi ang sariling bayan.

Mga pangngalang pantangi at pook

• Isinusulat ang mga pangalan ng tauhan ayon kay Rizal, kasama ang tuldik: Crisóstomo, Dámaso, Salví, María Clara.
• Filipinas → Pilipinas, at Pilipino/Pilipina, maliban sa mga pamagat na Kastila at sa mga salitang Kastila na sinipi. Hindi binabago ang pangalan ng wikang “Filipino.”
• Ang mga totoong lugar na umiiral pa ay may kawing sa mapa sa makabagong pangalan nito; ang mga kathang-isip na lugar (gaya ng San Diego) ay walang kawing.

Mga titulo at paggalang

• Fray, Padre, Doña, Don, Kapitan at Kapitana ay may malaking titik kapag kasunod ang pangalan; maliit na titik kapag ginamit bilang pantawag lamang (“Magandang gabi, padre!”).
• Sinusunod kung fray o padre ang isinulat ni Rizal sa bawat lugar.
• Ang mga daglat ng titulo ng mga prayle (M. R. P. at iba pa) ay isinusulat nang buo.
• Ang po ay idinadagdag lamang kung saan nagpapakita ng paggalang ang nagsasalita; walang po ang bastos na tauhan.

Usted, tú at vos

Sinusundan ng kayo/ninyo at ikaw/mo ang paggalang na ipinakikita ni Rizal:

Kastila	Filipino
usted	kayo/ninyo; may po kung magalang ang nagsasalita
tú	ikaw/mo
vos, vosotros sa nakabababa (halimbawa, sa sepulturero)	kayo/ninyo
vos sa kapantay (halimbawa, ang mga hermana sa Kabanata XVIII, kahit nag-aaway)	kayo/ninyo, hindi ikaw/mo
vos ng bata sa magulang	kayo
biglang paglipat sa tú dahil sa galit	ka/mo, upang madama ang insulto

Ilang tiyak na pasya: gumagamit ang tenyente (Guevara) ng kayo/ninyo nang walang po; nagsasabi si Ibarra ng po kay Tasio, at si Tasio ay gumagamit ng kayo/ninyo nang walang po. Ang nosotros ng tagapagsalaysay (siya at ang mambabasa) ay tayo/natin, hindi kami.

Mga salitang iniwan sa Kastila o ibang wika

• Lahat ng salitang banyaga na iniwan (Kastila, Latin, Pranses, Ingles…) ay nakahilig.
• Sa unang paggamit sa bawat kabanata, may maikling paliwanag sa panaklong na parisukat kasunod nito: frac [pormal na amerikanang may buntot]. Sa mga susunod na paggamit sa kabanatang iyon, nakahilig na lamang.
• Walang paliwanag kapag ipinaliliwanag na ito ng talababa ni Rizal.
• Hindi nakahilig ang mga salitang Tagalog at ang mga hiram na salitang may baybay-Filipino na (kalesa, kura, Ekselensiya).
• Iniiwan ang salita ni Rizal kapag mahalaga ang mismong salita, at ibinabalik ito kung napalitan sa borador (stato quo). Hindi ito pinapalitan ng salitang Ingles (piano de cola, hindi “grand piano”).

Mga salitang Tagalog ni Rizal at lumang pananalita

Gumamit si Rizal ng mga salitang Tagalog sa kanyang tekstong Kastila, at ipinaliwanag niya ang ilan sa talababa para sa mambabasang Espanyol. Sa salin:

• Nasa makabagong baybay ang mga ito (bunga sa halip na “bonga,” Kuripot sa halip na “Kuriput”) at nasa maliit na malaking titik, upang makilala na salita ito ni Rizal mismo. Hindi ito nakahilig: ang italiko ay para lamang sa salitang banyaga.
• Ang mga karaniwang salita (sungka, bangka, balete, tuko) ay walang paliwanag.
• Ang mga salitang hindi na karaniwan (palupo, sigay, tinghoy) ay may maikling paliwanag: palupo [gulugod ng bubong].
• Ang mga salitang Tagalog na isinulat na ni Rizal sa baybay ngayon at kilala ng lahat (salakot, nipa, kundiman) ay walang anumang tanda.
• Ang salita lamang ni Rizal ang maaaring luma o bihira. Ang sariling salita ng tagasalin ay ang karaniwan ngayon.

Baybay at bantas

• Sinusunod ang Ortograpiyang Filipino (2014) ng Komisyon sa Wikang Filipino.
• kanya, kanyang, kanya-kanyang (hindi “kaniya”).
• Ang gatlang (—) sa usapan ay walang espasyo sa magkabilang panig: “—Hindi!—ang mariing sagot niya.”

Mga paliwanag ng tagasalin

• Lahat ng idinagdag ng tagasalin ay nasa panaklong na parisukat [ ]: hindi ito bahagi ng teksto ni Rizal. Dito rin inilalagay ang salin ng mga pariralang Latin at iba pang wika.
• Maikli ang mga ito (karaniwang dalawa hanggang walong salita) at tungkol sa kahulugan sa kontekstong iyon.
• Walang kawing, walang italiko, at walang ibang pormat sa loob ng panaklong.

Mga talababa

• Mga talababa ni Rizal. Nasa lugar kung saan inilagay ni Rizal ang numero, at isinalin sa Filipino. Nananatili ang mga talababang nagbibigay ng impormasyon (paglalarawan, kasaysayan, halaman, paraan ng paglalaro).
• Mga talababa ng naunang patnugot. Nananatili ang mga tala ng mga patnugot ng naunang edisyon, na may markang “Tala ng edisyon ng Berlin.”
• Mga talababang nagsasalin lamang. Ang talababang nagsasalin lamang ng isang salita o pariralang Latin ay inaalis, at inilalagay ang salin bilang paliwanag sa panaklong na parisukat kasunod ng salita. Inaalis din ang talababang nagpapaliwanag lamang ng salitang Tagalog na karaniwan na ngayon.
• Walang talababa ang tagasalin. Hindi nagdadagdag ang Dimasalin ng sariling talababa, at hindi rin nagdadagdag ng tala sa loob ng talababa ni Rizal, kahit upang itama ang isang mali niya. Ang mga paliwanag ng tagasalin ay nasa panaklong na parisukat lamang.
• Sa loob ng talababa, sinusunod ang parehong mga tuntunin sa salitang banyaga, salitang Tagalog ni Rizal, at kawing. Nakahilig ang mga pangalang siyentipiko.

Mga epigrapo

Isinasalin sa Filipino ang sinipi ni Rizal sa simula ng ilang kabanata, nang walang italiko at walang paliwanag, at nakahanay sa kanan. May kawing ang pangalan ng akda o may-akdang binanggit.

Usapan at pagtukoy sa nagsasalita

Gumagamit si Rizal ng gatlang para sa usapan, at madalas ay walang “sabi niya.” Upang malinaw kung sino ang nagsasalita, may etiketa ng nagsasalita bago ang bawat linya ng usapan. Pantulong ito sa pagbasa at hindi bahagi ng orihinal.

• Ang etiketa at isang tutuldok ang pumapalit sa unang gatlang ng linya: María Clara: Hindi ako naglakbay tulad mo…
• Natutukoy ang nagsasalita mula sa Kastila: ang pangalan sa “sabi niya,” o, kung wala, ang salitan ng usapan. Ang linyang naputol (“—Pero…”) ay sa taong pinutol.
• Ang tauhan ay tinatawag ayon sa pagkakilala ng mambabasa sa puntong iyon: ang hindi pa pinangangalanan ay may paglalarawan (Binatang Blondo, Matandang Pinsan) hanggang pangalanan siya ni Rizal.
• Ang mga kaisipang hindi binigkas ay may etiketa rin ng nag-iisip.
• Ang pagpapatuloy ng mahabang salaysay ng tauhan sa bagong talata na walang gatlang ay walang bagong etiketa, ngunit nasa kulay pa rin ng nagsasalita.
• Ang tagapagsalaysay ay hindi kailanman may etiketa, kahit nagtatanong o napapabulalas.
• Ang linyang may etiketa ay nasa sariling talata. Kung nasa gitna ng salaysay ang linya sa orihinal, hinahati ang talata.
• Kapag dalawa ang sabay na nagsasalita, dalawang etiketa ang kasunod ang isang tutuldok.
• Hindi nilalagyan ng etiketa ang mga sulat o tala na isinulat ng tauhan.

Mga kulay ng nagsasalita

• Bawat pangunahing tauhan ay may iisang kulay sa buong aklat. Nasa kulay na iyon ang etiketa at ang kanyang mga salita; nananatiling karaniwang tinta ang salaysay at ang “sabi niya.”
• Iisang abong kulay ang gamit ng mga tauhang minsan lamang magsalita.
• Sa website, inaayos ang bawat kulay para sa bawat tema (Maliwanag, Sepya, Madilim) upang may sapat na kaibahan sa papel ayon sa WCAG.
• Hindi kulay lamang ang palatandaan. Ang pangalan sa etiketa ang pangunahing tanda ng nagsasalita. Maaaring patayin ng mambabasa ang mga kulay, ang mga etiketa, o pareho, sa mga setting sa pagbasa. Kapag pinatay ang mga etiketa, ang kulay na lamang ang natitirang tanda, kaya inirerekomenda naming panatilihing nakabukas ang mga etiketa kung hindi mo matukoy ang mga kulay.

Mga kawing

Para sa mambabasang hindi gaanong kilala ang kasaysayan at ibang kultura, may kawing ang mga salitang malamang na pagtigilan niya, sa unang paggamit sa bawat kabanata:

• mga totoong tao, santo, lugar, institusyon, debosyon, bansa at sinaunang bayan;
• mga tungkulin, ranggo at salapi ng panahon ng Espanya;
• mga tiyak na halaman, hayop, pagkain, laro, kaugalian at musika na hindi karaniwang kilala.

Walang kawing ang mga karaniwang salita, mga pangalang kathang-isip, mga salitang lubos nang ipinaliliwanag ng talababa, at anumang nasa loob ng panaklong na parisukat. Ang mga pinagkukunan ay Wikipedia (Tagalog o Ingles), Britannica, mga institusyong Pilipino, museo at aklatan; ang mga umiiral na lugar ay sa Google Maps. Sinusuri ang bawat bagong kawing bago gamitin.

Kapag hindi tiyak

• Ang pagbasang hindi tiyak, o ang lugar kung saan nagkakaiba ang batayang edisyon at ang ibang edisyon, ay itinatala para sa pasya ng patnugot sa halip na basta baguhin.
• Hindi binabago ang salin upang sumunod lamang sa isang tuntunin nang hindi ito sinusuri; ang hindi pagkakatugma ay iniuulat para suriin ng tao.
• Kapag nagbago ang isang tuntunin, binabago rin ang Tala ng Tagasalin at ang pahinang ito, at itinatala ang pagbabago sa Kasaysayan ng mga Pagbabago.

May napansin bang hindi sumusunod sa mga tuntuning ito? Iulat ito sa patnugot.