Kabanata IX Pilato
Buod ng kabanata
Kumalat sa bayan ang kasawiang sinapit ng pamilya ni Kabesang Tales, at walang umako ng kasalanan. Ang tenyente ng guwardiya sibil ay nagdala ng ilang magsasakang pinaghihinalaan, ngunit hindi nakita si Kabesang Tales. Ang lego na administrador ng asyenda ay nagkibit-balikat at sinabing tungkulin lamang niya ang ginawa niya, at parusa raw ng langit ang nangyari sa lumalaban sa korporasyon nila.
Si Hermana Penchang, ang matandang deboto na pinaglilingkuran ni Juli, ay nagsabing ipinadadala ng Diyos ang ganitong mga bagay sa mga makasalanan. Para sa kanya, makasalanan si Juli dahil hindi ito marunong magdasal nang tama. Pinanatili niya itong naglilingkod sa kanya, pinababasa ng aklat-pangaral na Tandang Basio Macunat at pinag-uutos na makipagkita sa kura. Natatakot siya na tuluyang mapariwara si Juli kapag pumunta si Basilio sa Maynila upang kunin ang naipon niya at tubusin ito.
Samantala, ipinagdiwang ng mga prayle ang pagkapanalo sa usapin, at ibinigay nila ang lupa ni Kabesang Tales sa ibang humiling. Bumalik si Kabesang Tales at nalaman ang nangyari: wala na ang kanyang bukid, pipi ang kanyang ama, katulong ang kanyang anak, at inuutusan silang lisanin ang bahay sa loob ng tatlong araw. Wala siyang sinabi at naupo sa tabi ng kanyang ama sa buong araw.
Nabalitaan sa bayan ang kasawiang iyon; may ilang nalungkot dito at may ilang nagkibit-balikat lamang. Walang may kasalanan at walang nagpasan nito sa kanyang budhi.
Ni hindi man lamang natigatig ang tenyente ng guwardiya sibil; may utos siyang kumpiskahin ang lahat ng armas at tinupad niya ang kanyang tungkulin; tinutugis niya ang mga tulisan tuwing makakaya niya, at nang dukutin si Kabesang Tales, agad siyang naglunsad ng isang paghahalughog at nagdala sa bayan ng lima o anim na magsasakang nakagapos nang siko sa siko na sa tingin niya ay kahina-hinala, at kung hindi lumitaw si Kabesang Tales ay dahil wala ito sa mga bulsa ni sa ilalim ng balat ng mga bilanggo, na masigasig na niyugyog.
Nagkibit-balikat ang lego [kapatid sa orden na hindi pari] na administrador ng asyenda. Wala siyang kinalaman doon: usapin iyon ng mga tulisan! at tinutupad lamang niya ang kanyang tungkulin. Totoo na kung hindi siya nagreklamo, marahil ay hindi kinumpiska ang mga armas at hindi sana nadukot ang kaawa-awang Kabesang, ngunit siya, si Fray Clemente, ay kailangang mag-ingat sa kanyang kaligtasan, at ang Tales na iyon ay may paraan ng pagtingin na tila pumipili ng mainam na puntirya sa kung saang bahagi ng kanyang katawan. Likas ang pagtatanggol sa sarili. Kung may mga tulisan, hindi siya ang may kasalanan; hindi niya tungkuling tugisin sila: gawain iyon ng guwardiya sibil. Kung si Kabesang Tales, sa halip na gumala sa kanyang mga lupain, ay nanatili sa bahay, hindi sana siya nabihag. Sa madaling salita, iyon ay isang parusa ng langit sa mga lumalaban sa mga hinihingi ng kanyang korporasyon.
Nang mabalitaan ito ni Hermana Penchang, ang matandang debota na pinaglilingkuran ni Juli, napabulalas siya ng dalawa o tatlong susmaryosep!, nag-antanda at nagdagdag:
Hermana Penchang: Madalas ipadala sa atin ng Diyos ang ganyang mga bagay dahil tayo ay makasalanan o dahil may mga kamag-anak tayong makasalanan na dapat sana ay tinuruan natin ng kabanalan ngunit hindi natin ginawa.
Si Juliana ang ibig sabihin ng mga makasalanang kamag-anak na ito; para sa debota, isang malaking makasalanan si Juli.
Hermana Penchang: Isipin ninyo, isang dalagang nasa hustong gulang na para mag-asawa ay hindi pa marunong magdasal! Hesus, anong eskandalo! Hindi ba’t binibigkas ng kahiya-hiyang iyan ang Dios te salve María [Aba Ginoong Maria] nang hindi humihinto sa es contigo [ay sumasaiyo], at ang santa María nang hindi tumitigil sa pecadores [mga makasalanan], gaya ng dapat gawin ng bawat mabuting Kristiyanang may takot sa Diyos? Susmaryosep! Hindi niya alam ang oremus gratiam [panalanging Latin ng Angelus] at mentíbus ang sinasabi niya sa halip na méntibus [sa mga isip]! Sinumang makarinig sa kanya ay mag-aakalang suman sa ibus [suman na binalot sa murang dahon ng palma] ang pinag-uusapan niya. Susmaryosep!
At nag-aantanda siya sa matinding pagkaeskandalo at nagpapasalamat sa Diyos na nagpahintulot na madukot ang ama upang makaahon ang anak sa kasalanan at matutuhan ang mga kabutihang-asal na, ayon sa mga kura, ay dapat maging palamuti ng bawat babaeng Kristiyana. At dahil dito ay pinanatili niya ito sa paglilingkod sa kanya at hindi pinababalik sa nayon upang alagaan ang kanyang lolo. Kailangang matutong magdasal si Juli, magbasa ng maliliit na aklat na ipinamamahagi ng mga prayle, at magtrabaho hanggang mabayaran niya ang dalawandaan at limampung piso.
Nang mabalitaan niyang pumunta si Basilio sa Maynila upang kunin ang kanyang naipon at tubusin si Juli mula sa bahay na pinaglilingkuran nito, inakala ng mabuting babae na tuluyan nang mapapariwara ang dalaga at haharap dito ang diyablo sa anyo ng estudyante. Nakababagot man, gaano katotoo ang maliit na aklat na iyon na ibinigay sa kanya ng kura! Ang mga binatang pumupunta sa Maynila upang mag-aral ay napapariwara at nagpapariwara sa iba. At sa paniniwalang inililigtas niya si Juli, pinababasa niya rito nang paulit-ulit ang maliit na aklat na Tandang Basio Macunat [isang aklat-pangaral sa Tagalog], at pinapayuhan itong laging makipagkita sa kura sa kumbento, gaya ng ginagawa ng bidang babae na labis na pinupuri ng prayle, ang may-akda nito.
Samantala, nagdiriwang ang mga prayle: tuluyan na nilang naipanalo ang usapin at sinamantala nila ang pagkabihag ni Kabesang Tales upang ibigay ang kanyang mga lupain sa humiling nito, nang walang kahit kaunting dangal, nang walang katiting na hiya. Nang bumalik ang dating may-ari at malaman ang nangyari, nang makita niyang nasa kamay na ng iba ang kanyang mga lupain, ang mga lupaing iyon na nagbuwis ng buhay ng kanyang asawa at anak na babae; nang madatnan niyang pipi ang kanyang ama, ang kanyang anak na naglilingkod bilang katulong, at bukod pa roon ay isang utos ng tribunal [munisipyo], na ipinarating ng tenyente ng nayon, na lisanin ang bahay at iwan ito sa loob ng tatlong araw, hindi umimik kahit isang salita si Kabesang Tales; naupo siya sa tabi ng kanyang ama at halos hindi nagsalita sa buong araw.