Kabanata X Kayamanan at Karalitaan

Kinabukasan, sa malaking pagtataka ng nayon, humingi ng matutuluyan sa bahay ni Kabesang Tales ang alaherong si Simoun, kasunod ang dalawang katulong na kapwa may pasang maletang may balot na lona. Sa gitna ng kanyang karalitaan, hindi nakalimot ang may-bahay sa mabubuting kaugaliang Pilipino at labis siyang nalito sa pag-iisip na wala siyang maihahain sa dayuhan. Ngunit dala ni Simoun ang lahat, mga katulong at mga baon, at ang nais lamang niya ay magpalipas ng araw at ng gabi sa bahay na iyon sapagkat iyon ang pinakamaginhawa sa nayon at nasa pagitan ng San Diego at Tiani, mga bayang inaasahan niyang pagmumulan ng maraming mamimili.

Inuusisa ni Simoun ang kalagayan ng mga daan at tinatanong niya si Kabesang Tales kung sapat na ang kanyang rebolber upang ipagtanggol ang sarili laban sa mga tulisan.

Kabesang Tales: May mga baril silang malayo ang naaabot!—puna ni Kabesang Tales na medyo wala sa sarili.

Simoun: Hindi rin naman kukulangin ang abot ng rebolber na ito,—sagot ni Simoun, sabay putok sa isang puno ng bunga na mga dalawandaang hakbang ang layo.

Nakita ni Kabesang Tales na may nalaglag na ilang bunga, ngunit wala siyang sinabi at nanatiling nag-iisip nang malalim.

Unti-unting nagdatingan ang iba’t ibang mag-anak na naakit ng kabantugan ng mga alahas ng alahero: nagbabatian sila ng maligayang Pasko, nag-uusap tungkol sa mga misa, mga santo, masasamang ani, ngunit sa kabila ng lahat ay naroon sila upang gugulin ang kanilang naipon sa mga bato at mumurahing palamuting galing sa Europa. Alam ng lahat na kaibigan ng Kapitan Heneral ang alahero at hindi masamang makipagmabutihan sa kanya para sa anumang maaaring mangyari.

Dumating si Kapitan Basilio kasama ang kanyang asawa, ang kanyang anak na si Sinang at ang kanyang manugang, handang gumastos nang hindi bababa sa tatlong libong piso.

Naroon si Hermana Penchang upang bumili ng isang singsing na brilyante na ipinangako niya sa Birhen ng Antipolo: iniwan niya si Juli sa bahay na isinasaulo ang isang maliit na aklat na ipinagbili sa kanya ng kura sa halagang dalawang kuwarto, na may apatnapung araw na indulhensiya na ipinagkaloob ng arsobispo sa sinumang bumasa nito o makinig sa pagbasa nito.

Hermana Penchang: Hesus!—sabi ng mabuting debota kay Kapitana Tika;—lumaki rito ang kawawang batang iyon na parang kabuting itinanim ng tikbalang!... Pinabasa ko na sa kanya nang malakas ang maliit na aklat nang hindi bababa sa limampung ulit at wala pa ring natitira sa kanyang alaala: ang ulo niya ay parang buslo, puno lamang habang nasa tubig. Tayong lahat na nakarinig sa kanya, pati ang mga aso at ang mga pusa, ay nagkamit na marahil ng hindi bababa sa dalawampung taon ng indulhensiya!

Inilapag ni Simoun sa mesa ang dalawang maletang dala niya: ang isa ay medyo mas malaki kaysa sa isa.

Simoun: Hindi ninyo marahil nanaisin ang mga alahas na doublé [pinahiran lamang ng ginto] ni ang mga batong huwad... Ang ginang,—sabi niya habang humaharap kay Sinang,—ay brilyante marahil ang gusto...

Sinang: Iyan nga po, ginoo, brilyante, at mga antigong brilyante, mga antigong bato, alam po ba ninyo?—sagot niya;—si Tatay ang magbabayad at gusto niya ang mga antigong bagay, ang mga antigong bato.

Pinagbibiruan ni Sinang ang napakaraming Latin na alam ng kanyang ama gayundin ang kakaunti at maling Latin na alam ng kanyang asawa.

Simoun: Mayroon nga akong mga alahas na antigong-antigo,—sagot ni Simoun, habang inaalis ang balot na lona ng mas maliit na maleta.

Isa iyong kaha ng makinang na asero na maraming palamuting tanso at matitibay at masasalimuot na kandado.

Mayroon akong mga kuwintas ni Cleopatra, tunay at totoo, natagpuan sa mga piramide, mga singsing ng mga senador at kabalyerong Romano na natagpuan sa mga guho ng Cartago...

Kapitan Basilio: Marahil ay iyon ang ipinadala ni Anibal pagkatapos ng labanan sa Cannes!—dagdag ni Kapitan Basilio nang buong seryoso at nanginginig sa tuwa.

Ang mabuting ginoo, bagaman marami nang nabasa tungkol sa mga sinaunang tao, ay hindi pa kailanman nakakita ng anuman mula sa mga panahong iyon dahil walang mga museo sa Pilipinas.

Simoun: Mayroon din akong dalang napakamamahaling hikaw ng mga ginang na Romano na natagpuan sa bahay-bakasyunan ni Annio Mucio Papilino sa Pompeya...

Iginagalaw-galaw ni Kapitan Basilio ang kanyang ulo bilang pagpapahiwatig na alam niya ang mga iyon at nananabik na siyang makita ang napakaraming mahahalagang labi. Sinasabi naman ng mga babae na gusto rin nilang magkaroon ng mga bagay mula sa Roma, gaya ng mga rosaryong binasbasan ng Papa, mga relikya na nagpapatawad ng mga kasalanan nang hindi na kailangang mangumpisal, atbp.

Nang mabuksan ang maleta at maiangat ang bulak na nagsasanggalang dito, lumitaw ang isang kompartimentong puno ng mga singsing, mga relikaryo, mga guardapelo [palawit na lalagyan ng hibla ng buhok], mga krus, mga aguhilya, atbp. Ang mga brilyante, na kahalo ng mga batong iba’t iba ang kulay, ay nagsasaboy ng kislap at kumikislot sa gitna ng mga bulaklak na ginto na sari-sari ang kulay, may mga guhit ng esmalte, may mga kakatwang disenyo at mga bihirang arabesko.

Iniangat ni Simoun ang bandeha at lumitaw ang isa pang puno ng mga kahanga-hangang alahas na makabubusog sana sa guni-guni ng pitong binibini sa pitong bisperas ng mga sayawang idinaraos para sa kanilang karangalan. Mga anyong higit na kakatwa ang bawat isa kaysa sa iba, mga pinagsamang bato at perlas na gumagaya sa mga kulisap na may maasul na likod at pakpak na naaaninag; ang sapiro, ang esmeralda, ang rubi, ang turkesa, ang brilyante, ay nagsasama-sama upang lumikha ng mga tutubi, paru-paro, putakti, bubuyog, salagubang, ahas, butiki, isda, bulaklak, kumpol ng prutas, atbp.: may mga peineta [palamuting suklay sa buhok] na hugis-diyadema, maiikling kuwintas, mga kuwintas na perlas at brilyante na napakaganda kaya hindi napigilan ng ilang dalaga ang isang naku! ng paghanga at pumalatak si Sinang, kaya kinurot siya ng kanyang ina, si Kapitana Tika, sa takot na dahil doon ay lalong taasan ng alahero ang presyo ng kanyang mga alahas. Patuloy na kinukurot ni Kapitana Tika ang kanyang anak kahit nang makapag-asawa na ito.

Simoun: Narito ang mga antigong brilyante,—tugon ng alahero;—ang singsing na iyan ay pag-aari ng prinsesa de Lamballe, at ang mga hikaw na iyan ay ng isang dama ni María Antonieta.

Magagandang hiyas iyon na tig-iisang brilyante, sinlaki ng butil ng mais, medyo maasul ang kinang, puno ng mahigpit na kariktan, na para bang taglay pa rin ng mga ito ang panginginig ng mga araw ng Lagim.

Sinang: Ang dalawang hikaw na iyan!—sabi ni Sinang habang nakatingin sa kanyang ama at kusang tinatakpan ng kamay ang brasong malapit sa kanyang ina.

Kapitan Basilio: Iba pang higit na antigo, ang mga Romano,—sagot ni Kapitan Basilio na kumikindat.

Inisip ng debotang si Hermana Penchang na sa handog na iyon ay lalambot ang Birhen ng Antipolo at ipagkakaloob sa kanya ang kanyang pinakamaalab na hangarin: matagal na niyang hinihiling dito ang isang himalang pag-uusapan ng lahat na kasasangkutan ng kanyang pangalan upang maging walang kamatayan siya sa lupa at pagkatapos ay umakyat sa langit, gaya ni Kapitana Inés ng mga kura, at itinanong niya ang presyo. Ngunit tatlong libong piso ang hinihingi ni Simoun. Nag-antanda ang mabuting babae. Susmaryosep!

Binuksan ni Simoun ang ikatlong kompartimento.

Puno ito ng mga relo, mga lalagyan ng tabako, mga lalagyan ng posporo at mga relikaryong napapalamutian ng mga brilyante at ng pinakapinong esmalte na may napakagagandang maliliit na larawang pinta.

Ang ikaapat ay naglalaman ng mga batong hindi pa nakakabit, at nang buksan ito ay umalingawngaw sa salas ang isang bulungan ng paghanga; muling pumalatak si Sinang, muli siyang kinurot ng kanyang ina, bagaman siya man ay napabulalas ng isang Sus Maria! ng paghanga.

Wala pang sinumang nakakita hanggang noon ng ganoong kayamanan. Sa kahong iyon na may sapin na madilim na asul na pelus, na hinati-hati sa mga seksiyon, makikitang nagkatotoo ang mga pangarap ng Sanlibo’t Isang Gabi, ang mga pangarap ng mga pantasyang silanganin. Mga brilyanteng ang ilan ay kasinlaki pa ng garbansos ang kumikislap at nagsasaboy ng mga kislap na may nakabibighaning galaw, na para bang malulusaw o masusunog at matutupok sa mga silahis ng mga kulay ng liwanag; mga esmeralda ng Peru, iba-iba ang hugis at tabas, mga rubi ng India, pula na parang mga patak ng dugo, mga sapiro ng Ceylan, asul at puti, mga turkesa ng Persiya, mga perlas na may kinang na parang loob ng kabibe, na ang ilan ay kulay-rosas, kulay-tingga at itim. Ang mga nakakita na sa gabi ng isang malaking kuwitis na nadudurog sa madilim na asul na langit sa libu-libong maliliit na ilaw na sari-sari ang kulay, napakaningning na nagpapaputla sa walang-hanggang mga bituin, ay makaguguni-guni ng anyo ng kompartimentong iyon.

Si Simoun, na para bang upang lalong pataasin ang paghanga ng mga naroroon, ay hinahalo ang mga bato ng kanyang kayumanggi at payat na mga daliri, natutuwa sa kanilang malakristal na kalansing, sa kanilang makinang na pagdausdos na tulad ng mga patak ng tubig na kinukulayan ng bahaghari. Ang mga sinag mula sa napakaraming tapyas, ang isip ng napakataas nilang halaga, ay nakabibighani sa mga paningin. Si Kabesang Tales, na lumapit dahil sa pag-uusisa, ay pumikit at agad lumayo na para bang itinataboy ang isang masamang isip. Ang ganoong kayamanan ay isang insulto sa kanyang kasawian; ang taong iyon ay pumunta roon upang ipagmalaki ang kanyang napakalaking yaman sa mismong bisperas ng araw na siya, dahil sa kawalan ng salapi, dahil sa kawalan ng mga tagapagtanggol, ay kailangang lisanin ang bahay na itinayo niya ng sarili niyang mga kamay.

Simoun: Narito ang dalawang itim na brilyante, kabilang sa pinakamalalaking umiiral,—tugon ng alahero;—napakahirap tabasin ng mga ito dahil ang mga ito ang pinakamatigas... Ang batong ito na medyo kulay-rosas ay brilyante rin, gaya ng berdeng ito na inaakala ng marami na esmeralda. Inalok ako ng Tsinong si Quiroga ng anim na libong piso para dito upang iregalo sa isang napakamakapangyarihang ginang... At hindi ang mga berde ang pinakamamahal kundi ang mga asul na ito.

At ibinukod niya ang tatlong batong hindi gaanong malaki, ngunit makakapal at napakahusay ng pagkakatabas, na may bahagyang kulay asul.

Simoun: Bagaman mas maliit kaysa sa berde,—patuloy niya,—doble ang halaga ng mga ito. Tingnan ninyo ito na pinakamaliit sa lahat—hindi hihigit sa dalawang kilate ang bigat nito,—nagkahalaga ito sa akin ng dalawampung libong piso at hindi ko na ito ibibigay nang kulang sa tatlumpu. Kinailangan kong maglakbay nang sadya upang bilhin ito. Ang isa pang ito, na natagpuan sa mga mina ng Golconda, ay tatlo’t kalahating kilate ang bigat at nagkakahalaga ng mahigit pitumpung libo. Ang Birey ng India, sa isang liham na natanggap ko noong kamakalawa, ay nag-aalok sa akin ng labindalawang libong libra esterlina.

Sa harap ng ganoong kayamanan, na nasa kamay ng taong iyon na nagsasalita nang gayon kapanatag, nakadama ang mga naroroon ng isang uri ng paggalang na may halong takot. Ilang ulit na pumalatak si Sinang at hindi siya kinurot ng kanyang ina, marahil dahil ito ay lubog sa pagkamangha o dahil inisip nitong ang isang alaherong tulad ni Simoun ay hindi magtatangkang kumita ng limang piso, higit man o kulang, dahil lamang sa isang bulalas na higit o kulang ang kawalang-ingat. Nakatingin ang lahat sa mga bato, walang nagpapakita ng kahit kaunting nais na hawakan ang mga ito, natatakot sila. Napurol ng pagkamangha ang pag-uusisa. Nakatanaw si Kabesang Tales sa bukid, at iniisip niya na sa isang brilyante lamang, marahil ang pinakamaliit, ay mababawi niya ang kanyang anak, mapapanatili ang bahay at marahil ay makapagbubungkal pa ng isa pang bukid... Diyos! na ang isa sa mga batong iyon ay higit pa ang halaga kaysa sa tahanan ng isang tao, sa kaligtasan ng isang dalaga, sa kapayapaan ng isang matanda sa kanyang katandaan!

At na para bang nahulaan niya ang iniisip nito, sinabi ni Simoun sa mga mag-anak na nakapaligid sa kanya.

Simoun: At tingnan ninyo, tingnan ninyo; sa isa sa maliliit na batong asul na ito na mukhang napakawalang-malay at hindi nakapipinsala, dalisay na parang mga butil ng buhanging natanggal mula sa simboryo ng langit, sa isang tulad nito, na iniregalo sa tamang panahon, ay naipatapon ng isang tao ang kanyang kaaway, isang ama ng mag-anak, bilang manggugulo ng bayan... at sa isa pang maliit na batong kapareho nito, pula na parang dugo ng puso, gaya ng damdamin ng paghihiganti, at makinang na parang luha ng mga ulila, ay naibigay sa kanya ang kalayaan, naibalik ang lalaki sa kanyang tahanan, ang ama sa kanyang mga anak, ang asawa sa kanyang kabiyak, at nailigtas marahil ang isang buong mag-anak sa isang malungkot na kinabukasan.

At habang tinatapik-tapik ang kaha,

Simoun: Narito sa akin, gaya ng sa mga kaha ng mga manggagamot,—dagdag niya nang malakas sa baluktot na Tagalog,—ang buhay at ang kamatayan, ang lason at ang gamot, at sa dakot na ito ay kaya kong ilubog sa luha ang lahat ng naninirahan sa Pilipinas!

Tumingin ang lahat sa kanya nang may takot at naunawaan nilang tama siya. Sa tinig ni Simoun ay may nahihimigang kakaibang tunog at tila may masasamang sinag na lumalampas sa kanyang asul na salamin sa mata.

Na para bang upang pawiin ang impresyong iniiwan ng mga batong iyon sa gayong mga simpleng tao, iniangat ni Simoun ang bandeha at inilantad ang ilalim kung saan niya itinatago ang kanyang sancta sanctorum [kabanal-banalang lalagyan]. Mga kahang yari sa katad ng Rusya, na pinaghihiwalay ng mga patong ng bulak, ang pumupuno sa ilalim na may sapin na kulay-abong pelus. Lahat ay umaasang makakakita ng mga kababalaghan. Inaasahan ng asawa ni Sinang na makakakita siya ng mga carbunclo, mga batong naglalabas ng apoy at nagliliwanag sa gitna ng kadiliman. Nasa harap ng mga pinto ng kawalang-kamatayan si Kapitan Basilio; makakakita siya ng isang bagay na positibo, isang bagay na totoo, ang anyo ng matagal na niyang pinapangarap.

Simoun: Ito ang kuwintas ni Cleopatra,—sabi ni Simoun habang maingat na inilalabas ang isang lapad na kahang hugis-kalahating buwan;—isa itong hiyas na hindi matatayahan ang halaga, isang bagay na pangmuseo, para lamang sa mayayamang pamahalaan.

Isa iyong uri ng kuwintas na binubuo ng iba’t ibang palawit na ginto na kumakatawan sa maliliit na diyus-diyusan sa pagitan ng mga berde at asul na salagubang, at sa gitna ay isang ulo ng buwitre, na yari sa isang bihirang uri ng haspe, sa pagitan ng dalawang nakabukang pakpak, sagisag at palamuti ng mga reyna ng Ehipto.

Nang makita ito ni Sinang ay kumunot ang kanyang ilong at ngumiwi siya sa parang batang paghamak, at si Kapitan Basilio, sa kabila ng kanyang pagmamahal sa sinaunang panahon, ay hindi napigilan ang isang aba! ng pagkabigo.

Simoun: Isa itong napakagandang hiyas na lubhang napangalagaan at halos dalawang libong taon na ang edad.

Sinang: Psh!—nagmamadaling sabi ni Sinang upang hindi matukso ang kanyang ama.

Kapitan Basilio: Tanga!—sabi ng ama, na napaglabanan na ang kanyang unang pagkabigo;—ano ang alam mo kung dahil sa kuwintas na iyan ang kasalukuyang anyo ng buong lipunan? Sa pamamagitan niyan marahil nabihag ni Cleopatra si Cesar, si Marco Antonio... narinig niyan ang maaalab na pagtatapat ng pag-ibig ng dalawang pinakadakilang mandirigma ng kanilang panahon, nakarinig iyan ng mga pangungusap sa pinakadalisay at pinakaeleganteng Latin, at nanaisin mo sanang naisuot mo iyan!

Sinang: Ako? Hindi ako magbibigay kahit tatlong piso!

Kapitana Tika: Dalawampu ang maaaring ibigay, gunggong!—sabi ni Kapitana Tika sa tonong marunong;—mabuti ang ginto at kapag tinunaw ay mapakikinabangan sa ibang alahas.

Simoun: Ito ay isang singsing na marahil ay pag-aari ni Sila,—patuloy ni Simoun.

Isa iyong malapad na singsing, yari sa purong ginto, na may selyo.

Kapitan Basilio: Dito niya nilagdaan ang mga hatol na kamatayan noong panahon ng kanyang diktadura,—sabi ni Kapitan Basilio na namumutla sa damdamin.

At sinikap niyang suriin ito at basahin ang selyo, ngunit kahit anong gawin niya at ilang ulit man niyang paikutin ito, dahil hindi siya marunong ng paleograpiya, wala siyang mabasa.

Kapitan Basilio: Kay laki ng daliri ni Sila!—puna niya sa wakas;—kasya ang dalawa sa atin; gaya ng sinasabi ko, humihina tayo.

Simoun: Marami pa akong ibang alahas...

Sinang: Kung lahat ay ganyan, salamat na lang po!—sagot ni Sinang;—mas gusto ko ang mga moderno.

Pumili ang bawat isa ng isang alahas, may singsing, may relo, may guardapelo. Bumili si Kapitana Tika ng isang relikaryong naglalaman ng isang piraso ng batong pinagsandalan ng Ating Panginoon sa Kanyang ikatlong pagkadapa; si Sinang, ng isang pares ng hikaw; at si Kapitan Basilio, ng kadena ng relo para sa alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan], ng mga hikaw pambabae para sa kura at ng iba pang mga bagay na pangregalo; ang ibang mga mag-anak mula sa bayan ng Tiani, upang hindi mahuli sa mga taga-San Diego, ay inubos din ang laman ng kanilang mga bulsa.

Bumibili rin si Simoun ng mga lumang alahas, nakikipagpalitan, at dinala ng matitipid na ina ang mga hindi na nila ginagamit.

Simoun: At kayo, wala ba kayong maipagbibili?—tanong ni Simoun kay Kabesang Tales, nang makita niyang nakatingin ito nang may matang nag-iimbot sa lahat ng bilihan at palitang nagaganap.

Sinabi ni Kabesang Tales na naipagbili na ang mga alahas ng kanyang anak at ang mga natitira ay walang halaga.

Sinang: At ang relikaryo ni María Clara?—tanong ni Sinang.

Kabesang Tales: Totoo nga!—bulalas ng lalaki, at sandaling kuminang ang kanyang mga mata.

Sinang: Isa po itong relikaryong may mga brilyante at esmeralda,—sabi ni Sinang sa alahero;—suot iyon ng kaibigan ko bago siya nagmadre.

Hindi sumagot si Simoun: sabik niyang sinusundan ng tingin si Kabesang Tales.

Pagkaraang magbukas ng ilang kahon, natagpuan ng lalaki ang alahas. Pinagmasdan ito ni Simoun nang matagal, binuksan at isinara nang ilang ulit: iyon mismo ang relikaryong suot ni María Clara noong pista ng San Diego at ibinigay niya sa isang ketongin sa isang sandali ng pagkahabag.

Simoun: Gusto ko ang hugis,—sabi ni Simoun;—magkano ang gusto ninyo para rito?

Nagkamot ng ulo si Kabesang Tales sa pagkalito, pagkatapos ay ng tainga, at tumingin sa mga babae.

Simoun: Natipuhan ko ang relikaryong iyan,—ulit ni Simoun;—gusto ba ninyo ng sandaan... limandaang piso? Gusto ba ninyong ipagpalit ito sa iba? Pumili kayo ng anumang gusto ninyo!

Tahimik si Kabesang Tales, at tulalang nakatingin kay Simoun na para bang nag-aalinlangan sa kanyang naririnig.

Kabesang Tales: Limandaang piso?—bulong niya.

Simoun: Limandaan,—ulit ng alahero sa nagbagong tinig.

Kinuha ni Kabesang Tales ang relikaryo at ilang ulit itong pinaikot-ikot: pumipintig nang malakas ang kanyang mga sentido, nanginginig ang kanyang mga kamay. Paano kung humingi pa siya ng higit? Maaaring iligtas sila ng relikaryong iyon; napakagandang pagkakataon iyon, at hindi na muling darating ang isa pang tulad niyon.

Kumikindat sa kanya ang lahat ng babae upang ipagbili niya ito, maliban kay Penchang na, sa takot na matubos si Juli, ay mapagbanal na nagsabi:

Hermana Penchang: Kung ako, itatago ko iyan bilang relikya... Ang mga nakakita kay María Clara sa kumbento ay natagpuan siyang napakapayat, napakapayat na, sabi nila, halos hindi na siya makapagsalita, at pinaniniwalaang mamamatay siyang parang isang santa... Napakaganda ng sinasabi ni Padre Salví tungkol sa kanya, palibhasa’y siya ang kanyang kumpesor. Kaya marahil ayaw itong bitawan ni Juli at mas pinili pang isangla ang sarili.

Nagkaroon ng bisa ang puna.

Pinigilan si Kabesang Tales ng alaala ng kanyang anak.

Kabesang Tales: Kung papayagan ninyo ako,—sabi niya,—pupunta ako sa bayan upang sumangguni sa aking anak: bago gumabi ay nakabalik na ako.

Nagkasundo sila roon at agad na bumaba si Kabesang Tales.

Ngunit nang nasa labas na siya ng nayon, natanaw niya sa malayo, sa isang landas na pumapasok sa gubat, ang prayleng administrador ng asyenda at ang isang lalaking nakilala niyang siyang kumuha ng kanyang mga lupain. Ang isang lalaking nakakita sa kanyang asawa na pumapasok kasama ang ibang lalaki sa isang lihim na silid ay hindi makadarama ng higit na galit ni higit na panibugho kaysa kay Kabesang Tales nang makita niya ang dalawang iyon na patungo sa kanyang mga bukid, sa mga bukid na binungkal niya at inakala niyang maipamamana sa kanyang mga anak. Wari niya’y pinagtatawanan siya ng dalawang iyon, kinukutya ang kanyang kawalang-kaya; naalala niya ang sinabi niya noon: «hindi ko ibibigay ang mga iyon kundi sa didilig sa mga iyon ng kanyang dugo at maglilibing doon ng kanyang asawa at anak na babae»...

Tumigil siya, idinaan ang isang kamay sa kanyang noo at pumikit; nang dumilat siya, nakita niyang namimilipit sa kakatawa ang lalaki at hinahawakan ng lego [kapatid sa orden na hindi pari] ang kanyang tiyan na para bang upang hindi ito pumutok sa tuwa, at pagkatapos ay nakita niyang itinuturo nila ang kanyang bahay at muling nagtawanan.

Isang ugong ang umalingawngaw sa kanyang mga tainga, nadama niya sa paligid ng kanyang mga sentido ang lagitik ng isang latigo, muling lumitaw sa harap ng kanyang mga mata ang pulang ulap, muli niyang nakita ang mga bangkay ng kanyang asawa at anak na babae, at sa tabi nila ang lalaki at ang prayle na nagtatawanan at nakahawak sa kanilang baywang.

Nalimutan niya ang lahat, pumihit, at sinundan ang landas na tinatahak ng dalawang iyon: iyon ang landas na patungo sa kanyang mga lupain.

Naghintay nang walang saysay si Simoun sa pagbabalik ni Kabesang Tales nang gabing iyon.

Kinabukasan, pagbangon niya, napansin niyang wala nang laman ang katad na lalagyan ng kanyang rebolber: binuksan niya ito at natagpuan sa loob ang isang papel na nakabalot sa relikaryong ginto na may mga esmeralda at brilyante at ilang linyang nakasulat sa Tagalog na nagsasabing:

«Patawarin ninyo ako, ginoo, na habang nasa aking bahay kayo ay kinukuha ko ang sa inyo, ngunit pinipilit ako ng pangangailangan, at kapalit ng inyong rebolber ay iniiwan ko sa inyo ang relikaryong labis ninyong ninanais. Kailangan ko ng armas at aalis ako upang sumama sa mga tulisan.

Ipinapayo ko sa inyong huwag nang ituloy ang inyong paglalakbay, sapagkat kung mahulog kayo sa aming mga kamay, dahil hindi ko na kayo panauhin, hihingan namin kayo ng malaking pantubos.»

Telesforo Juan de Dios.

Simoun: Sa wakas ay nasa akin na ang aking tao!—bulong ni Simoun na nakahinga nang maluwag;—medyo maselan siya sa budhi... ngunit lalong mabuti: marunong siyang tumupad sa kanyang mga pangako!

At inutusan niya ang kanyang katulong na magtungo sa Los Baños sa pamamagitan ng lawa, dalhin ang malaking maleta at hintayin siya roon, sapagkat itutuloy niya ang kanyang paglalakbay sa lupa, dala ang maletang naglalaman ng kanyang mga bantog na bato.

Ang pagdating ng apat na guwardiya sibil ang lubusang nagpaganda ng kanyang loob. Dumating sila upang hulihin si Kabesang Tales at, nang hindi siya matagpuan, si Tandang Selo ang kanilang dinala.

Tatlong pagpatay ang naganap nang gabing iyon. Ang prayleng administrador ng asyenda at ang bagong nangungupahan sa mga lupain ni Kabesang Tales ay natagpuang patay, basag ang ulo at puno ng lupa ang bibig, sa hangganan ng mga lupaing iyon; sa bayan, ang asawa ng napatay na nangungupahan ay natagpuan ding pinaslang pagsapit ng umaga, puno rin ng lupa ang bibig at gilit ang leeg, na may isang papel sa tabi kung saan mababasa ang pangalang «Tales» na nakasulat sa dugo na wari’y iginuhit ng isang daliri...

Huminahon kayo, mapayapang mga mamamayan ng Kalamba! Wala sa inyo ang nagngangalang Tales, wala sa inyo ang gumawa ng krimen! Kayo ay nagngangalang Luis Habaña, Matías Belarmino, Nicasio Eigasani, Cayetano de Jesus, Mateo Elejorde, Leandro Lopez, Antonino Lopez, Silvestre Ubaldo, Manuel Hidalgo, Paciano Mercado, ang pangalan ninyo ay ang buong bayan ng Kalamba!... Nilinis ninyo ang inyong mga bukid, iniukol ninyo sa mga ito ang pagod ng buong buhay ninyo, ang inyong mga naipon, mga puyat, mga pagtitiis, at inagaw ang mga ito sa inyo, itinaboy kayo mula sa inyong mga tahanan at ipinagbawal sa iba na patuluyin kayo! Hindi sila nasiyahan sa paglabag sa katarungan, niyurakan pa nila ang mga banal na tradisyon ng inyong bansa... Naglingkod kayo sa Espanya at sa hari, at nang sa ngalan nila ay humingi kayo ng katarungan, ipinatapon kayo nang walang paglilitis, inagaw kayo mula sa mga bisig ng inyong mga asawa, mula sa mga halik ng inyong mga anak... Ang sinuman sa inyo ay higit na nagdusa kaysa kay Kabesang Tales, at gayunman ay wala, wala ni isa sa inyo ang naglapat ng katarungan sa sariling kamay... Walang awa ni pagkatao para sa inyo, at inusig kayo hanggang sa kabila ng libingan, gaya ni Mariano Herbosa... Tumangis kayo o tumawa sa mga liblib na pulo kung saan kayo naglalaboy nang walang ginagawa, walang katiyakan sa kinabukasan! Ang Espanya, ang mapagbigay na Espanya ay nagbabantay sa inyo at sa malao’t madali ay makakamit ninyo ang katarungan!