Kabanata XI Los Baños

Nangangaso sa Bosoboso ang Kanyang Ekselensiya, ang Kapitan Heneral at Gobernador ng Kapuluang Pilipinas. Ngunit dahil kailangan niyang magsama ng isang banda ng musiko—sapagkat ang ganoon kataas na tao ay hindi papayag na maging mas mababa pa kaysa sa mga imaheng kahoy na inililibot sa prusisyon—at dahil ang hilig sa banal na sining ni Santa Cecilia ay hindi pa lumalaganap sa mga usa at baboy-ramo ng Bosoboso, ang Kanyang Ekselensiya, kasama ang banda ng musiko at ang kanyang abay na mga prayle, militar at kawani, ay hindi nakahuli kahit isang daga, kahit isang ibon.

Nakinita ng mga pangunahing pinuno ng lalawigan ang darating na pagkatanggal sa tungkulin o paglipat sa ibang puwesto; nabahala ang mga kawawang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan] at kabesa de barangay [pinuno ng barangay na naniningil ng buwis] at hindi makatulog, sa takot na baka maisipan ng banal na mangangaso na ipalit ang kanilang mga sarili sa kakulangan ng pagsunod ng mga hayop na may apat na paa sa gubat, gaya ng ginawa na noong nakaraang mga taon ng isang alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan] na naglakbay sa balikat ng mga polista [mga sapilitang manggagawa] dahil walang kabayong sapat na maamo upang managot sa kanyang kaligtasan. Hindi rin nawala ang isang masamang-loob na bulong na nakapagpasya na raw ang Kanyang Ekselensiya na gumawa ng kung ano, sapagkat nakikita niya roon ang mga unang palatandaan ng isang paghihimagsik na dapat sugpuin habang nasa duyan pa, na ang pangangasong walang nahuli ay sumisira sa dangal ng pangalang Kastila, at iba pa, at may tinitingnan na ngang isang kawawang tao upang bihisan ng usa, nang ang Kanyang Ekselensiya, sa isang gawa ng awa na hindi malaman ni Ben Zayb kung anong mga pananalita ang ipupuri, ay pumawi sa lahat ng pangamba nang ipahayag niyang nalulungkot siyang isakripisyo sa kanyang kasiyahan ang mga hayop ng gubat.

Sa totoo lang, kontento at nasisiyahan ang Kanyang Ekselensiya inter se [sa loob-loob niya], sapagkat ano kaya ang nangyari kung sumablay siya sa isang hayop, sa isa sa mga usang iyon na walang alam sa mga kaukulan ng pulitika? Saan na pupulutin ang prestihiyo ng soberano? Ano? Isang tunay na Kapitan Heneral ng Pilipinas, sumasablay sa isang hayop, gaya ng isang baguhang mangangaso? Ano ang sasabihin ng mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], na sa kanila ay may mga mangangasong may sapat na husay? Manganganib ang integridad ng Inang Espanya...

Kaya naman ang Kanyang Ekselensiya, na may ngiting-aso at nagkukunwaring mangangasong hindi nasiyahan, ay nag-utos na bumalik agad sa Los Baños, at hindi niya nakaligtaang magkuwento habang naglalakbay tungkol sa kanyang mga kabayanihan sa pangangaso sa ganito o ganoong gubat ng Península [Espanya], na para bang wala lamang, sa tonong medyo mapagmaliit, na angkop na angkop sa pagkakataon, para sa mga pangangaso sa Pilipinas, psh! Ang paliligo sa Dampalit (Daang pa liit), ang mga paliguang-singaw sa pampang ng lawa, at ang mga laro ng tresillo [larong baraha ng tatlong manlalaro] sa palasyo, kasama ang paminsan-minsang pamamasyal sa kalapit na talon o sa lawa ng mga buwaya, ay may higit na pang-akit at mas kaunting panganib sa integridad ng Inang Espanya.

Bandang mga huling araw ng Disyembre, nasa sala ang Kanyang Ekselensiya at naglalaro ng tresillo habang hinihintay ang oras ng tanghalian. Kagagaling lamang niya sa paliligo, kasama ang nakaugaliang baso ng tubig at malambot na laman ng niyog, at nasa pinakamabuting kalagayan siya upang magkaloob ng mga biyaya at pabor. Lalo pang sumasaya ang kanyang loob dahil madalas siyang makagawa ng codillo [panalo laban sa manlalarong nagtaya], sapagkat si Padre Irene at si Padre Sibyla, na kalaro niya, ay ginagamit ang buong talino upang matalo nang palihim, na labis na ikinagagalit ni Padre Camorra, na, dahil kararating lamang noong umagang iyon, ay walang kamalay-malay sa lihim na balak. Ang prayleng artilyero, na tapat na naglalaro at nag-iisip nang mabuti, ay namumula at kinakagat ang kanyang labi tuwing nalilingat o nagkakamali ng kalkula si Padre Sibyla, ngunit hindi siya nangangahas magsalita dahil sa paggalang na ipinadarama sa kanya ng Dominikano; bilang kapalit, kay Padre Irene niya ibinubunton ang galit, na itinuturing niyang sunud-sunuran at mambobola at minamaliit niya sa gitna ng kanyang kagaspangan. Ni hindi man lamang siya tinitingnan ni Padre Sibyla; hinahayaan siyang umangil; si Padre Irene, na mas mapagpakumbaba, ay nagsisikap magdahilan habang hinihimas ang dulo ng kanyang mahabang ilong. Natutuwa ang Kanyang Ekselensiya at sinasamantala, bilang isang mahusay na taktiko gaya ng ipinahiwatig sa kanya ng kanonigo, ang mga pagkakamali ng kanyang mga kalaban. Hindi alam ni Padre Camorra na sa maliit na mesang iyon ay nakataya ang pag-unlad ng isip ng mga Pilipino, ang pagtuturo ng wikang Kastila, at kung nalaman lamang niya, marahil ay buong-galak siyang nakisali sa laro.

Sa bukas na balkonahe sa buong haba nito ay pumapasok ang simoy, sariwa at dalisay, at natatanaw ang lawa na ang tubig ay marahang bumubulong sa paanan ng gusali na para bang nagbibigay-pugay. Sa kanan, sa malayo, natatanaw ang isla ng Talim, na lubos na bughaw; sa gitna ng lawa at halos katapat, isang maliit na luntiang isla, ang isla ng Kalamba, walang nakatira, hugis-gasuklay; sa kaliwa, ang magandang baybayin na napapalamutian ng mga kawayanan, isang maliit na burol na nakatunghay sa lawa, pagkatapos ay malalawak na bukirin, pagkatapos ay mga pulang bubong sa gitna ng madilim na luntian ng mga puno, ang bayan ng Kalamba; pagkatapos ay naglalaho ang baybayin sa malayo, at sa dulo, isinasara ng langit ang abot-tanaw sa pagbaba nito sa tubig, na nagbibigay sa lawa ng anyo ng dagat at nagpapatunay sa tawag na ibinibigay rito ng mga Indio: dagat na tabang.

Sa isang dulo ng sala, nakaupo sa harap ng isang maliit na mesa na may ilang papeles, ay naroon ang kalihim. Napakasipag ng Kanyang Ekselensiya at ayaw niyang mag-aksaya ng oras, kaya inaasikaso niya ang mga gawain kasama ng kalihim habang siya ang alcalde [ang manlalarong nakapahinga sa isang kamay] sa tresillo at sa mga sandaling ibinabahagi ang mga baraha.

Samantala, humihikab at nawawalan ng pasensiya ang kawawang kalihim. Nang umagang iyon ay gumagawa siya, gaya ng araw-araw, ng mga paglilipat ng puwesto, pagsuspinde sa mga kawani, pagpapatapon, pagkakaloob ng mga biyaya, at iba pa, at hindi pa nahihipo ang malaking usapin na pumupukaw ng labis na pag-uusisa: ang petisyon ng mga estudyante na humihingi ng pahintulot na magtatag ng isang Akademya ng Wikang Kastila.

Naglalakad-lakad mula sa isang dulo hanggang sa kabila at masiglang nag-uusap kahit pabulong sina Don Custodio, isang mataas na kawani, at isang prayle na nakayuko na wari’y nag-iisip o masama ang loob; Padre Fernández ang kanyang pangalan. Mula sa isang katabing silid ay naririnig ang ingay ng mga bolang nagbabanggaan, mga tawanan, malalakas na halakhak, at sa gitna nito ang tinig ni Simoun, tuyo at matalas: nakikipaglaro ng bilyar ang alahero kay Ben Zayb.

Biglang tumayo si Padre Camorra.

Padre Camorra: Si Kristo na ang maglaro, puñales [isang mura; sa letra, mga punyal]!—bulalas niya habang ibinabato sa ulo ni Padre Irene ang dalawang barahang natitira sa kanya;—puñales! Tiyak na ang taya, kung hindi man ang codillo, at natalo pa tayo dahil ipinasa ang laro! Puñales, si Kristo na ang maglaro!

At galit na galit, ipinaliliwanag niya ang nangyari sa lahat ng nasa sala, lalo na sa tatlong naglalakad-lakad, na para bang ginagawa niya silang mga hukom. Ang Heneral ang naglalaro, siya ang kontra, nakakuha na ng isang ikot si Padre Irene; naglabas siya ng espadas [ang alas ng espada, pinakamataas na baraha] at, puñales! hindi isinuko ng kamoteng si Padre Irene, hindi isinuko ang mala [ikalawang pinakamataas na baraha]. Si Kristo na ang maglaro! Hindi pumunta roon ang anak ng kanyang ina upang magpakapagod ng ulo nang walang saysay at mawalan ng kanyang pera.

Padre Camorra: Akala yata ng batang iyan,—dagdag niya na pulang-pula,—ay napupulot ko lang nang walang kahirap-hirap ang aking pera. Bukod pa riyan, nagsisimula nang tumawad ang aking mga Indio!...

At habang umaangil at hindi pinapansin ang mga paumanhin ni Padre Irene, na nagsisikap magpaliwanag habang hinihimas ang kanyang nguso upang itago ang kanyang pinong ngiti, ay nagtungo siya sa silid ng bilyar.

Padre Sibyla: Padre Fernández, gusto ba ninyong maupo?—tanong ni Padre Sibyla.

Padre Fernández: Napakahina ko sa tresillo!—sagot ng prayle na ngumingiwi.

Kapitan Heneral: Kung gayon, si Simoun na lang,—sabi ng Heneral;—hoy, Simoun, hoy, mister [ginoo, sa Ingles]! Gusto ba ninyong makisali sa isang laro?

Kalihim: Ano ang ipag-uutos tungkol sa mga armas de salón [maliliit na baril na pang-asinta sa loob ng bahay]?—tanong ng kalihim, na sinasamantala ang pagtigil.

Sumungaw ang ulo ni Simoun.

Padre Irene: Gusto ba ninyong pumalit sa puwesto ni Padre Camorra, Ginoong Simbad?—tanong ni Padre Irene;—mga brilyante ang itataya ninyo sa halip na mga pantaya.

Simoun: Wala akong anumang tutol,—sagot ni Simoun habang lumalapit at pinapagpag ang tisang dumungis sa kanyang mga kamay;—at kayo, ano ang itataya ninyo?

Padre Sibyla: Ano ba ang itataya namin?—sagot ni Padre Sibyla.—Ang Heneral ay magtataya ng anumang gusto niya, ngunit kami, mga relihiyoso, mga pari...

Simoun: Bah!—putol ni Simoun nang may pang-uuyam;—kayo at si Padre Irene ay magbabayad ng mga gawang pagkakawanggawa, mga dasal, mga kabanalan, ano?

Padre Sibyla: Alam ninyo na ang mga kabanalang maaaring taglayin ng isang tao,—seryosong katwiran ni Padre Sibyla,—ay hindi gaya ng mga brilyante na maaaring magpalipat-lipat sa mga kamay, ipagbili at muling ipagbili... nananahan ang mga iyon sa pagkatao, mga aksidente na likas na nakakabit sa nagtataglay...

Simoun: Kung gayon, kontento na akong bayaran ninyo ako sa salita lamang,—masayang tugon ni Simoun;—kayo, Padre Sibyla, sa halip na bigyan ako ng limang puntos ay sasabihin ninyo, halimbawa: tinatalikuran ko sa loob ng limang araw ang karalitaan, ang kababaang-loob, ang pagsunod... kayo, Padre Irene: tinatalikuran ko ang kalinisang-puri, ang pagkabukas-palad, at iba pa. Nakikita ninyo, maliit na bagay iyon, at brilyante ang itataya ko!

Padre Irene: Kay kakatwang tao nitong si Simoun, kung ano-ano ang naiisip!—sabi ni Padre Irene habang tumatawa.

Simoun: At ito,—patuloy ni Simoun habang tinatapik nang may pagkapalagayang-loob ang balikat ng Kanyang Ekselensiya,—ito ay magbabayad sa akin: sa limang puntos, isang kasulatan para sa limang araw na pagkakakulong; sa isang solo [panalong walang palit ng baraha], limang buwan; sa isang codillo, isang blangkong utos ng pagpapatapon; sa isang bola [panalo sa lahat ng ikot]... sabihin nating isang mabilisang pagpatay ng guwardiya sibil habang inihahatid ang taong pipiliin ko mula sa isang bayan patungo sa iba, at iba pa.

Kakaiba ang taya. Lumapit ang tatlong naglalakad-lakad.

Mataas na Kawani: Ngunit, Ginoong Simoun,—tanong ng mataas na kawani,—ano ang mapapala ninyo sa pagpanalo ng mga kabanalang sa salita lamang, at mga buhay at mga pagpapatapon at mga mabilisang pagpatay?

Simoun: Aba, marami! Pagod na akong makarinig ng usapan tungkol sa mga kabanalan at gusto ko sanang makuha ang lahat ng iyon, lahat ng kabanalang nasa mundo, na nakasilid sa isang sako upang ihagis sa dagat, kahit kailanganin ko pang gawing pabigat ang lahat ng aking brilyante...

Padre Irene: Kay kakatwang kapritso!—bulalas ni Padre Irene habang tumatawa;—at ang mga pagpapatapon at mabilisang pagpatay?

Simoun: Aba, upang linisin ang bansa at wasakin ang lahat ng masamang binhi...

Padre Irene: Naku! Galit pa rin kayo sa mga tulisan, gayong maaari sana silang humingi sa inyo ng mas malaking pantubos o kunin ang lahat ng inyong alahas. Aba, kaibigan, huwag kayong maging walang utang na loob!

Ikinuwento ni Simoun na hinarang siya ng isang pangkat ng mga tulisan na, matapos siyang asikasuhin nang mabuti nang isang araw, ay hinayaan siyang ituloy ang paglalakbay nang walang hinihinging ibang pantubos kundi ang kanyang dalawang napakagandang rebolber na Smith at ang dalawang kahon ng bala na dala niya. Idinagdag niya na nagpaabot ang mga tulisan ng maraming pangungumusta sa Kanyang Ekselensiya, ang Kapitan Heneral.

At dahil dito, at dahil ikinuwento rin ni Simoun na mahusay ang pagkakasangkap ng mga tulisan ng mga eskopeta, riple at rebolber, at na laban sa ganoong mga tao ay hindi maipagtatanggol ng isang taong nag-iisa ang sarili gaano man siya kahusay na armado, ang Kanyang Ekselensiya, upang maiwasan sa hinaharap na magkaroon ng armas ang mga tulisan, ay maglalabas ng isang bagong dekreto tungkol sa mga pistolas de salón [maliliit na pistolang pang-asinta].

Simoun: Kabaligtaran, kabaligtaran!—tutol ni Simoun;—para sa akin, ang mga tulisan ang pinakamararangal na tao sa bansa; sila lamang ang kumikita ng kanilang kanin nang marapat... Sa palagay ba ninyo, kung napasakamay ako ng... aba! ninyo, halimbawa, ay hahayaan ninyo akong makatakas nang hindi kinukuha ang kalahati man lamang ng aking mga alahas?

Tututol sana si Don Custodio: ang Simoun na iyon ay tunay na isang bastos na mulato [may dugong puti at Aprikano] na Amerikano na nagsasamantala sa kanyang pakikipagkaibigan sa Kapitan Heneral upang insultuhin si Padre Irene. Totoo rin naman na hindi rin siya pakakawalan ni Padre Irene kapalit ng ganoon kaliit na bagay.

Simoun: Ang kasamaan ay wala sa pagkakaroon ng mga tulisan sa kabundukan at sa mga ilang na pook,—patuloy ni Simoun;—ang kasamaan ay nasa mga tulisan ng mga bayan at ng mga lungsod...

Padre Irene: Gaya ninyo,—dagdag ng kanonigo habang tumatawa.

Simoun: Oo, gaya ko, gaya natin, maging tapat tayo, walang Indio rito na nakaririnig sa atin,—patuloy ng alahero;—ang kasamaan ay nasa hindi pagiging hayagang tulisan nating lahat; kapag nangyari iyon at manirahan tayo sa mga gubat, sa araw na iyon ay maliligtas ang bansa, sa araw na iyon ay isisilang ang isang bagong lipunan na mag-aayos ng sarili nang mag-isa... at makapaglalaro na nang matiwasay ng tresillo ang Kanyang Ekselensiya nang hindi na kailangang abalahin siya ng kalihim...

Humihikab ang kalihim nang sandaling iyon, iniuunat ang dalawang bisig sa ibabaw ng ulo at iniuunat hangga’t maaari ang mga binting nakakrus sa ilalim ng maliit na mesa.

Nagtawanan ang lahat nang makita siya. Ninais ng Kanyang Ekselensiya na ibahin ang takbo ng usapan, at binitawan ang mga barahang kanina pa niya binabalasa, at nagsabi nang kalahating seryoso at kalahating nakangiti:

Kapitan Heneral: Tama na, tama na! Sapat na ang mga biro at laro; magtrabaho tayo, magtrabaho tayo nang puspusan dahil may kalahating oras pa tayo bago ang tanghalian. Marami bang usaping dapat asikasuhin?

Nakinig na mabuti ang lahat. Sa araw na iyon gagawin ang labanan tungkol sa usapin ng pagtuturo ng wikang Kastila, na dahilan kaya ilang araw nang naroroon si Padre Sibyla at si Padre Irene. Alam ng lahat na ang una, bilang Bise Rektor, ay tutol sa panukala at ang ikalawa ay sumusuporta rito, at ang kanyang mga pagkilos naman ay sinusuportahan ng ginang na kondesa.

Kapitan Heneral: Ano iyon, ano iyon?—tanong ng Kanyang Ekselensiya nang naiinip.

Kalihim: Ang uhapin ng mha ahmah he halon,—ulit ng kalihim habang pinipigil ang isang hikab.

Kapitan Heneral: Ipinagbabawal na ang mga iyon!

Mataas na Kawani: Paumanhin, Heneral,—sabi nang seryoso ng mataas na kawani:—pahihintulutan ako ng Inyong Ekselensiya na ipaalala sa inyo na ang paggamit ng mga armas de salón ay pinahihintulutan sa lahat ng bansa sa mundo...

Nagkibit-balikat ang Heneral.

Kapitan Heneral: Hindi tayo gumagaya sa alinmang bansa sa mundo,—tuyong puna niya.

Sa pagitan ng Kanyang Ekselensiya at ng mataas na kawani ay laging may hindi pagkakasundo ng opinyon, at sapat nang magbigay ng anumang puna ang huli upang manatiling matigas sa kanyang paninindigan ang una.

Sumubok ng ibang landas ang mataas na kawani.

Mataas na Kawani: Ang mga armas de salón ay makapipinsala lamang sa mga daga at mga inahin,—sabi niya;—sasabihin nila na...

Kapitan Heneral: Na tayo’y mga inahin [sa Kastila, tawag din sa duwag]?—patuloy ng Heneral habang nagkikibit-balikat;—at ano naman sa akin? Nakapagbigay na ako ng mga patunay na hindi ako ganoon.

Kalihim: Ngunit may isang bagay,—puna ng kalihim;—apat na buwan na ang nakararaan, nang ipagbawal ang paggamit ng mga armas, tiniyak sa mga dayuhang importador na papayagan ang mga armas de salón.

Nagsalubong ang mga kilay ng Kanyang Ekselensiya.

Simoun: Ngunit may lunas ang bagay na iyan,—sabi ni Simoun.

Kapitan Heneral: Paano?

Simoun: Simple lamang. Ang mga armas de salón ay halos lahat may anim na milimetrong kalibre, kahit man lamang ang mga nasa pamilihan. Pahintulutan ang pagbebenta para lamang sa lahat ng walang anim na milimetrong iyon!

Ipinagdiwang ng lahat ang naisip ni Simoun, maliban sa mataas na kawani na bumulong sa tainga ni Padre Fernández na hindi iyon seryoso at hindi iyon ang tinatawag na pamamahala.

Kalihim: Ang maestro ng Tiani,—patuloy ng kalihim habang binubuklat ang ilang papeles,—ay humihiling na bigyan siya ng mas mabuting lugar para...

Padre Camorra: Ano pang lugar ang hihingin niya, gayong may isang kamalig siya para sa sarili lamang?—putol ni Padre Camorra, na lumapit na at nakalimot na sa tresillo.

Kalihim: Sinasabi niya na wala na itong bubong,—tugon ng kalihim,—at na dahil bumili siya mula sa sariling bulsa ng mga mapa at larawan, hindi niya maaaring ilantad ang mga ito sa sama ng panahon...

Kapitan Heneral: Ngunit wala akong kinalaman diyan,—bulong ng Kanyang Ekselensiya;—dumulog siya sa Direktor ng Administrasyon, sa Gobernador ng lalawigan o sa nuncio [sugo ng Papa sa isang bansa]...

Padre Camorra: Ang masasabi ko sa inyo,—sabi ni Padre Camorra,—ay ang maestrillo [hamak na maestro] na iyan ay isang filibusterillo [hamak na kaaway ng pamahalaan] na palaging hindi nasisiyahan: isipin ninyo, ang erehe ay nagkakalat na pareho lamang nabubulok ang mga inililibing nang marangya at ang mga inililibing nang walang ganoon! Balang araw ay sasampalin ko siya!

At ikinuyom ni Padre Camorra ang kanyang mga kamao.

Padre Sibyla: At sa totoo lang,—puna ni Padre Sibyla na para bang si Padre Irene lamang ang kinakausap,—ang gustong magturo ay nagtuturo kahit saan, sa ilalim ng langit: nagturo si Socrates sa mga liwasang-bayan, si Plato sa mga hardin ni Academo, at si Kristo sa mga bundok at lawa.

Kapitan Heneral: May ilang reklamo ako laban sa maestrillo na iyan,—sabi ng Kanyang Ekselensiya habang nakikipagpalitan ng tingin kay Simoun;—sa palagay ko, ang pinakamabuti ay suspendihin siya.

Kalihim: Suspendihin!—ulit ng kalihim.

Naawa ang mataas na kawani sa kapalaran ng kawawang iyon na humingi ng tulong at ang natagpuan ay pagkatanggal sa tungkulin, at ninais niyang gumawa ng kahit ano para sa kanya.

Mataas na Kawani: Ang totoo,—pahiwatig niya nang may kaunting pag-aatubili,—ay hindi lubos na naaasikaso nang mabuti ang edukasyon...

Kapitan Heneral: Nag-utos na ako ng malalaking halaga para sa pagbili ng mga kagamitan,—sabi nang may kapalaluan ng Kanyang Ekselensiya, na para bang ibig niyang sabihin: Higit pa sa dapat ang nagawa ko!

Mataas na Kawani: Ngunit dahil walang angkop na mga gusali, masisira lamang ang mga kagamitang bibilhin...

Kapitan Heneral: Hindi magagawa nang minsanan ang lahat,—tuyong putol ng Kanyang Ekselensiya;—mali ang mga guro rito sa paghingi ng mga gusali gayong ang mga nasa Península ay namamatay sa gutom. Napakalaking kapalaluan ang ibiging maging mas maginhawa pa kaysa sa mismong madre patria [inang bansa, ang Espanya]!

Isang Tinig: Filibusterismo [paghihimagsik laban sa Espanya]...

Ben Zayb: Higit sa lahat ang Inang Espanya! Higit sa lahat, tayo ay mga Kastila!—dagdag ni Ben Zayb na nagniningning ang mga mata sa pagkamakabayan, at medyo namula nang makita niyang walang sumunod sa kanya.

Kapitan Heneral: Mula ngayon,—pagtatapos ng Heneral,—lahat ng magrereklamo ay sususpendihin.

Don Custodio: Kung tatanggapin lamang sana ang aking panukala,—pangahas na sabi ni Don Custodio na para bang kinakausap ang sarili.

Isang Tinig: Tungkol sa mga gusali ng paaralan?

Don Custodio: Simple, praktikal at matipid gaya ng lahat ng aking panukala, na isinilang mula sa mahabang karanasan at sa pagkakilala sa bansa. Magkakaroon ng mga paaralan ang mga bayan nang hindi gumagastos ang pamahalaan kahit isang kuwarto.

Kalihim: Alam ko na,—tugon nang pakutya ng kalihim;—pipilitin ang mga bayan na ipatayo ang mga iyon sa sarili nilang gastos.

Nagtawanan ang lahat.

Don Custodio: Hindi, ginoo, hindi, ginoo,—sigaw ni Don Custodio, na nasaktan at namumula:—nakatayo na ang mga gusali at hinihintay na lamang na gamitin. Malinis at mabuti sa kalusugan, walang kapantay, maluluwang...

Nagkatinginan ang mga prayle nang may kaunting pagkabalisa. Imumungkahi kaya ni Don Custodio na gawing paaralan ang mga simbahan at ang mga kumbento o tirahan ng mga kura?

Kapitan Heneral: Tingnan natin!—sabi ng Heneral habang kumukunot ang noo.

Don Custodio: Aba, Heneral, napakasimple,—tugon ni Don Custodio habang tumutuwid at naglalabas ng hungkag na tinig na pang-seremonya;—bukas lamang ang mga paaralan sa mga araw ng trabaho, at ang mga sabungan sa mga araw ng pista... Kung gayon, gawing paaralan ang mga sabungan, kahit man lamang sa loob ng linggo.

Isang Tinig: Aba, aba, aba!

Isa pang Tinig: Lumabas din sa wakas!

Ikatlong Tinig: Ngunit kung ano-ano ang naiisip ninyo, Don Custodio!

Ikaapat na Tinig: Anong nakatutuwang panukala!

Ikalimang Tinig: Nalampasan na niya ang lahat!

Don Custodio: Ngunit, mga ginoo,—sigaw ni Don Custodio nang marinig ang napakaraming bulalas;—maging praktikal tayo: anong lugar ang mas angkop kaysa sa mga sabungan? Malalaki ang mga ito, mahusay ang pagkakagawa, at walang silbi sa loob ng linggo. Kahit sa pananaw ng moralidad, lubos na katanggap-tanggap ang aking panukala: magsisilbi itong isang uri ng lingguhang paglilinis at pagbabayad-sala ng templo ng sugal, kung masasabi natin.

Padre Camorra: Ngunit may mga pagkakataong may sabong sa loob ng linggo,—puna ni Padre Camorra,—at hindi makatarungan na, gayong nagbabayad sa pamahalaan ang mga kontratista ng mga sabungan...

Don Custodio: Aba! Sa mga araw na iyon ay isasara ang paaralan!

Kapitan Heneral: Aba, aba!—sabi ng Kapitan Heneral na nasisindak;—hindi mangyayari ang ganoong kasuklam-suklam na bagay habang ako ang namamahala! Na isara ang mga paaralan dahil may sugal! Aba, aba, aba! Magbibitiw muna ako sa tungkulin!

At tunay na nasisindak ang Kanyang Ekselensiya.

Don Custodio: Ngunit, Heneral, mas mabuti nang isara ang mga ito nang ilang araw kaysa nang ilang buwan.

Padre Irene: Imoral iyon!—dagdag ni Padre Irene, na mas galit pa kaysa sa Kanyang Ekselensiya.

Don Custodio: Mas imoral na magkaroon ng magagandang gusali ang mga bisyo at ang karunungan ay wala... Maging praktikal tayo, mga ginoo, at huwag tayong padala sa pagkasentimental. Sa pulitika ay walang mas masama pa kaysa sa pagkasentimental. Habang dahil sa takot sa sasabihin ng tao ay ipinagbabawal natin ang pagtatanim ng opyo sa ating mga kolonya, pinahihintulutan naman natin na hithitin ito roon; ang resulta, hindi natin nilalabanan ang bisyo kundi naghihirap pa tayo...

Padre Irene: Ngunit tandaan ninyo na nagbibigay iyon sa pamahalaan, nang walang anumang pagod, ng higit sa apat na raan at limampung libong piso,—tugon ni Padre Irene, na lalo’t lalong nagiging gubernamental [pumapanig sa pamahalaan]...

Kapitan Heneral: Tama na, tama na, mga ginoo!—sabi ng Kanyang Ekselensiya na pinuputol ang pagtatalo:—may mga panukala ako tungkol sa bagay na ito at inilalaan ko ang aking natatanging pansin sa sangay ng pampublikong edukasyon. May iba pa ba?

Tumingin nang may kaunting pagkabalisa ang kalihim kay Padre Sibyla at kay Padre Irene. Lalabas na ang mabigat na usapin. Kapwa sila naghanda.

Kalihim: Ang petisyon ng mga estudyante na humihingi ng pahintulot na magbukas ng isang Akademya ng Wikang Kastila,—sagot ng kalihim.

Isang pangkalahatang pagkilos ang napansin sa mga nasa sala, at matapos magkatinginan ay itinuon nila ang kanilang mga mata sa Heneral upang basahin kung ano ang ipag-uutos niya. Anim na buwan nang naroroon ang petisyon at naghihintay ng pasya, at naging isang uri na ito ng casus belli [dahilan ng digmaan] sa ilang mga lupon. Nakayuko ang mga mata ng Kanyang Ekselensiya na para bang upang hindi mabasa ang kanyang iniisip.

Nagiging nakaaasiwa ang katahimikan at naunawaan ito ng Heneral.

Kapitan Heneral: Ano ang palagay ninyo?—tanong niya sa mataas na kawani.

Mataas na Kawani: Ano pa ang magiging palagay ko, Heneral!—sagot ng tinanong habang nagkikibit-balikat at mapait na ngumingiti;—ano pa ang magiging palagay ko kundi na makatarungan ang petisyon, napakamakatarungan, at nakapagtataka sa akin na anim na buwan ang ginugol sa pag-iisip tungkol dito!

Padre Sibyla: May mga pagsasaalang-alang na humahadlang,—tugon ni Padre Sibyla nang malamig at medyo nakapikit.

Muling nagkibit-balikat ang mataas na kawani na gaya ng isang hindi makaunawa kung anong mga pagsasaalang-alang ang maaaring iyon.

Padre Sibyla: Bukod sa pagiging wala sa tamang panahon ng layunin,—patuloy ng Dominikano,—bukod sa kung gaano ito lumalapastangan sa aming mga pribilehiyo...

Hindi nangahas magpatuloy si Padre Sibyla at tumingin kay Simoun.

Simoun: Medyo kahina-hinala ang katangian ng petisyon,—pagtatapos ni Simoun habang nakikipagpalitan ng tingin sa Dominikano.

Dalawang beses na kumurap ang Dominikano. Si Padre Irene, na nakakita sa kanila, ay nakaunawa na halos talo na ang kanyang ipinaglalaban: kontra rito si Simoun.

Padre Sibyla: Isa itong mapayapang paghihimagsik, isang rebolusyon sa papel sellado [opisyal na papel na may tatak ng pamahalaan],—dagdag ni Padre Sibyla.

Mataas na Kawani: Rebolusyon, paghihimagsik?—tanong ng mataas na kawani habang tinitingnan ang isa’t isa na para bang wala siyang nauunawaan.

Kalihim: Pinangungunahan ito ng ilang kabataang binabansagang labis na makareporma at makabago, kung hindi man ibang bagay,—dagdag ng kalihim habang nakatingin sa Dominikano.—Kasama nila ang isang nagngangalang Isagani, magaslaw ang isip... pamangkin ng isang kurang klerigo...

Padre Fernández: Estudyante ko siya,—tugon ni Padre Fernández,—at lubos akong nasisiyahan sa kanya...

Padre Camorra: Puñales, kakaibang kasiyahan iyan!—bulalas ni Padre Camorra;—sa bapor ay muntik na kaming magsampalan: dahil medyo bastos siya, tinulak ko siya at gumanti siya ng isa pang tulak!

Kalihim: Naroon din ang isang nagngangalang Macaragui o Macarai...

Padre Irene: Macarai,—tugon ni Padre Irene na nakikisali naman;—isang batang napakabait at kaibig-ibig.

At ibinulong niya sa tainga ng Heneral:

Padre Irene: Iyan ang nabanggit ko sa inyo, napakayaman niya... masigasig siyang inirerekomenda ng ginang na kondesa.

Kapitan Heneral: Ah!

Kalihim: Isang estudyante ng Medisina, isang nagngangalang Basilio...

Padre Irene: Tungkol sa Basiliong iyan ay wala akong masasabi,—tugon ni Padre Irene habang itinataas ang mga kamay at ibinubuka na para bang sasabihin ang dóminus vobiscum [Sumainyo ang Panginoon];—para sa akin, iyan ay tahimik na tubig. Kailanman ay hindi ko nalaman kung ano ang gusto niya o kung ano ang iniisip niya. Sayang at wala rito si Padre Salví upang magbigay sa atin ng ilang bagay tungkol sa kanyang nakaraan! Parang narinig ko na noong bata pa siya ay nagkaroon siya ng gusot sa guwardiya sibil... napatay ang kanyang ama sa kung anong gulo na hindi ko na matandaan...

Ngumiti si Simoun nang dahan-dahan, walang ingay, na ipinakikita ang kanyang mapuputi at maayos na nakahanay na mga ngipin...

Kapitan Heneral: Aha! Aha!—sabi ng Kanyang Ekselensiya habang tumatango-tango:—ganoon pala, ha? Isulat ninyo ang pangalang iyan!

Mataas na Kawani: Ngunit, Heneral,—sabi ng mataas na kawani nang makitang sumasama ang takbo ng usapan,—hanggang ngayon ay walang anumang tiyak na nalalaman laban sa mga kabataang iyon; napakamakatarungan ng kanilang petisyon, at wala tayong anumang karapatang tanggihan ito batay lamang sa mga hinala. Ang palagay ko ay dapat ipagkaloob ng pamahalaan ang hinihingi, bilang patunay ng pagtitiwala nito sa bayan at sa katatagan ng sariling saligan; at malaya itong bawiin pagkatapos ang pahintulot kapag nakita nitong inaabuso ang kabutihan nito. Hindi mawawalan ng mga dahilan o palusot; mababantayan natin sila... Bakit natin sasaktan ang loob ng ilang kabataan na maaaring magtanim ng sama ng loob pagkatapos, gayong ang hinihingi nila ay iniuutos ng mga kautusan ng hari?

Tumango-tango bilang pagsang-ayon sina Padre Irene, Don Custodio at Padre Fernández.

Padre Camorra: Ngunit hindi dapat matuto ng Kastila ang mga Indio, alam ba ninyo?—sigaw ni Padre Camorra;—hindi sila dapat matuto dahil pagkatapos ay makikipagtalo na sila sa amin, at ang mga Indio ay hindi dapat makipagtalo kundi sumunod at magbayad... hindi sila dapat makialam sa pagpapakahulugan sa sinasabi ng mga batas o ng mga aklat, napakatuso nila at mahilig sa usapin! Sa sandaling matuto sila ng Kastila ay nagiging kaaway sila ng Diyos at ng Espanya... basahin ninyo kung hindi ang Tandang Basio Macunat; iyan, iyan ang aklat! May mga katotohanan iyan na ganito!

At ipinakikita niya ang kanyang bilugang mga kamao.

Hinaplos ni Padre Sibyla ang ahit na tuktok ng kanyang ulo bilang tanda ng pagkainip.

Padre Sibyla: Isang salita lamang!—sabi niya na ginagamit ang pinakamapagkasundong tono sa gitna ng kanyang pagkayamot;—hindi lamang pagtuturo ng Kastila ang usapin dito; dito ay may isang tahimik na labanan sa pagitan ng mga estudyante at ng Unibersidad ng Santo Tomas; kapag nagtagumpay ang mga estudyante, babagsak sa lupa ang aming prestihiyo, sasabihin nilang natalo nila kami at magbubunyi sila, at paalam na lakas moral, paalam na ang lahat! Kapag nasira na ang unang dike, sino ang makapipigil sa kabataang iyan? Sa aming pagbagsak ay ibabadya lamang namin ang sa inyo! Pagkatapos namin, ang pamahalaan.

Padre Camorra: Puñales, hindi maaari iyan!—sigaw ni Padre Camorra;—tingnan muna natin kung sino ang may mas maraming kamao!

Saka nagsalita si Padre Fernández, na sa buong pagtatalo ay ngumiti lamang. Nakinig na mabuti ang lahat dahil alam nilang matalas ang kanyang isip.

Padre Fernández: Huwag sana kayong magdamdam, Padre Sibyla, kung iba ang tingin ko sa usaping ito, ngunit kakaiba ang aking kapalaran na halos laging salungat sa aking mga kapatid. Kaya sinasabi ko na hindi tayo dapat maging ganoon kapesimista. Maaaring ipagkaloob ang pagtuturo ng Kastila nang walang anumang panganib, at upang hindi ito magmukhang pagkatalo ng Unibersidad, dapat tayong mga Dominikano ay magsikap at maging unang magdiwang dito: naroon ang pulitika. Bakit tayo laging makikipag-igting sa bayan, gayong sa kabila ng lahat ay kakaunti tayo at sila ang nakararami, gayong tayo ang nangangailangan sa kanila at hindi sila sa atin?—Sandali, Padre Camorra, sandali lang!—Sabihin nang sa ngayon ay mahina ang bayan at wala pang gaanong kaalaman, ako man ay naniniwalang ganoon, ngunit hindi na ganoon bukas, o sa makalawa. Bukas o makalawa ay sila na ang mas malakas, malalaman na nila kung ano ang makabubuti sa kanila at hindi natin iyon mapipigilan, gaya ng hindi mapipigilan na ang mga bata, pagsapit sa isang gulang, ay makaalam ng maraming bagay... Kaya sinasabi ko, bakit hindi natin samantalahin ang kalagayang ito ng kamangmangan upang lubos na baguhin ang ating patakaran, upang itayo ito sa isang matibay at walang-hanggang saligan, sa katarungan, halimbawa, sa halip na sa kamangmangan? Sapagkat walang hihigit pa sa pagiging makatarungan; ito ang lagi kong sinasabi sa aking mga kapatid at ayaw nila akong paniwalaan. Ang Indio, gaya ng lahat ng bayang bata pa, ay sumasamba sa katarungan; humihingi siya ng parusa kapag nagkasala siya, kung paanong ikinagagalit niya ito kapag hindi niya ito nararapat. Makatarungan ba ang hinihingi nila? Kung gayon ay ipagkaloob natin, ibigay natin sa kanila ang lahat ng paaralang gusto nila, mapapagod din sila: tamad ang kabataan at ang nagpapakilos dito ay ang ating pagtutol. Ang ating tali ng prestihiyo, Padre Sibyla, ay gasgas na gasgas na; maghanda tayo ng iba, ang tali ng utang na loob, halimbawa. Huwag tayong maging hangal; gawin natin ang ginagawa ng mga tusong Heswita...

Padre Sibyla: Oh, oh, Padre Fernández!

Hindi, hindi; matitiis ni Padre Sibyla ang lahat maliban sa ihain sa kanya ang mga Heswita bilang huwaran. Nanginginig at namumutla, nagbuhos siya ng mapapait na paninisi.

Padre Sibyla: Pransiskano muna ako... kahit ano, huwag lang Heswita!—sabi niya, na wala na sa sarili.

Isang Tinig: Oh, oh!

Isa pang Tinig: Eh, eh! Padre P—!!

Sumunod ang isang pagtatalo na doon ay nakisali ang lahat, nakalimot na sa Kapitan Heneral; sabay-sabay silang nagsasalita, nagsisigawan, hindi nagkakaintindihan, nagsasalungatan; nagbabangayan sina Ben Zayb at Padre Camorra at nagpapakitaan ng kamao, ang isa ay nagsasalita tungkol sa mga gansa at ang isa nama’y tungkol sa mga tagasipsip ng tinta; si Padre Sibyla ay nagsasalita tungkol sa Kapitulo at si Padre Fernández tungkol sa Summa [Kabuuan ng Teolohiya] ni Santo Tomas, at iba pa, hanggang sa pumasok ang kura ng Los Baños upang ipaalam na nakahanda na ang tanghalian.

Tumayo ang Kanyang Ekselensiya at sa gayon ay naputol ang pagtatalo.

Kapitan Heneral: Hala, mga ginoo!—sabi niya;—ngayong araw ay nagtrabaho tayo na parang mga negro, at nakabakasyon pa man din tayo! May nagsabi na ang mabibigat na usapin ay dapat pag-usapan sa panghimagas. Lubos akong sang-ayon sa palagay na iyan.

Kalihim: Baka hindi tayo matunawan,—puna ng kalihim, na tumutukoy sa init ng pagtatalo.

Kapitan Heneral: Kung gayon ay ipagpaliban natin hanggang bukas.

Nagtayuan ang lahat.

Mataas na Kawani: Heneral,—bulong ng mataas na kawani;—bumalik ang anak na babae ng Kabesang Tales na iyon upang hilingin ang paglaya ng kanyang maysakit na lolo, na nakakulong sa halip na ang kanyang ama...

Tiningnan siya ng Kanyang Ekselensiya nang may pagkayamot at hinimas ang kanyang malapad na noo.

Kapitan Heneral: Naku naman! Hindi man lang ba ako hahayaang mananghalian nang payapa!

Mataas na Kawani: Ikatlong araw na niyang pumupunta; kawawang dalagita...

Padre Camorra: Ah, demonyo!—bulalas ni Padre Camorra;—sinasabi ko nga sa sarili ko: may sasabihin ako sa Heneral, kaya ako pumunta... upang suportahan ang kahilingan ng dalagang iyon!

Kinamot ng Heneral ang likod ng kanyang tainga.

Kapitan Heneral: Sige na!—sabi niya;—magpadala ang kalihim ng isang kautusan sa tenyente ng guwardiya sibil, upang pakawalan siya! Hindi nila masasabing hindi tayo maawain at mahabagin!

At tumingin siya kay Ben Zayb. Kumurap ang mamamahayag.