Kabanata XII Plácido Penitente

Masama ang loob at halos lumuluha ang mga mata ni Plácido Penitente habang tinatahak niya ang Escolta patungo sa Unibersidad ng Santo Tomas.

Halos isang linggo pa lamang mula nang dumating siya mula sa kanyang bayan, at nakadalawang sulat na siya sa kanyang ina upang ulitin ang kanyang hangaring iwan na ang pag-aaral, umuwi at magtrabaho. Sumagot ang kanyang ina na magtiyaga siya, na dapat man lamang siyang magtapos ng bachiller en artes [titulo ng pagtatapos sa mataas na paaralan], sapagkat nakalulungkot na iwan ang mga aklat matapos ang apat na taon ng gastos at sakripisyo ng kapwa nila.

Saan kaya nanggagaling ang pag-ayaw ni Penitente sa pag-aaral, gayong isa siya sa pinakamasisipag sa tanyag na kolehiyong pinamamahalaan ni Padre Valerio sa Tanauan? Doon ay itinuturing si Penitente na isa sa pinakamahuhusay sa Latin at sa matatalas na mangangatwiran, na marunong magbuhol o magkalag ng mga tanong na pinakasimple o pinakamalalim; itinuturing siya ng kanyang mga kababayan na pinakamatalino, at ang kanyang kura, dahil sa katanyagang iyon, ay ginagawaran na siya ng titulong filibustero [kaaway ng pamahalaan], tiyak na patunay na hindi siya hangal o walang kakayahan. Hindi maipaliwanag ng kanyang mga kaibigan ang hangaring iyon na umuwi at iwan ang pag-aaral: wala siyang kasintahan, hindi siya sugarol, halos hindi siya marunong ng hungkian [isang larong baraha] at bihira siyang mangahas sa isang revesino [isa pang larong baraha], hindi siya naniniwala sa mga payo ng mga prayle, pinagtatawanan niya ang Tandang Basio [isang aklat-pangaral sa Tagalog], may sobra siyang pera at magagarang damit, gayunman ay masama ang loob niya kung pumasok sa klase at nandidiri siya kung tumingin sa mga aklat.

Sa Puente de España, tulay na sa pangalan lamang may kinalaman sa Espanya sapagkat pati ang mga bakal nito ay galing sa ibang bansa, nasalubong niya ang mahabang prusisyon ng mga kabataang patungo sa Intramuros, sa kani-kanilang kolehiyo. Ang ilan ay nakadamit-Europeo, mabilis maglakad, may pasang mga aklat at kuwaderno, may iniisip, inaalala ang kanilang aralin at ang kanilang mga komposisyon: sila ang mga mag-aaral ng Ateneo. Ang mga mag-aaral ng Letran ay nakikilala dahil halos lahat sila ay nakadamit-Pilipino, mas marami at mas kaunti ang dalang aklat. Ang mga taga-Unibersidad ay mas maingat at mas malinis manamit, mabagal maglakad, at sa halip na mga aklat ay karaniwang may dalang baston. Hindi gaanong maingay ni magulo ang kabataang nag-aaral sa Pilipinas; tila laging may iniisip; sinumang makakita sa kanila ay magsasabing walang anumang pag-asang nagniningning sa harap ng kanilang mga mata, walang anumang masayang kinabukasan. Bagaman paminsan-minsan ay pinasasaya ang prusisyon ng magigiliw at makukulay na anyo ng mga mag-aaral na babae ng Escuela Municipal [paaralang pambayan], na may laso sa balikat at mga aklat sa kamay at sinusundan ng kanilang mga katulong, bahagya lamang umaalingawngaw ang isang tawa, bahagya lamang naririnig ang isang biro; walang awitan, walang nakatutuwang patawa; kung mayroon man, mga birong magaspang at mga away ng maliliit. Ang malalaki ay halos laging seryoso at maayos ang kilos, gaya ng mga estudyanteng Aleman.

Tinatahak ni Plácido ang paseo de Magallanes upang pumasok sa butas—dating pintuan—ng Santo Domingo, nang bigla siyang makatanggap ng isang tapik sa balikat na nagpalingon agad sa kanya nang masama ang loob.

Juanito: Olé [sigaw ng paghanga at pagbati], Penitente, olé, Penitente!

Ang kaklase niyang si Juanito Pelaez iyon, ang barbero o paborito ng mga propesor, pilyo at masama na walang kapantay, may tinging malikot at ngiting tuso. Anak ng isang mestizo [may halong dugo] na Kastila—mayamang mangangalakal sa isa sa mga arrabal [karatig-pook sa labas ng lungsod], na ibinubuhos ang lahat ng kanyang ligaya at pag-asa sa talino ng binata—malaki ang maaasahan sa kanya dahil sa kanyang mga kapilyuhan, at dahil sa kanyang ugaling paglaruan nang masama ang lahat at pagkatapos ay magtago sa likod ng kanyang mga kasama, nagkaroon siya ng isang kakaibang kuba na lumalaki tuwing gagawa siya ng isa sa kanyang mga kalokohan at tatawa.

Juanito: Ano, nagsaya ka ba, Penitente?—tanong niya habang tinatapik nang malakas ang balikat nito.

Plácido: Ganoon lang,—sagot ni Plácido, na medyo naiinis;—at ikaw?

Juanito: Aba, napakasaya! Isipin mo, inanyayahan ako ng kura ng Tiani na magbakasyon sa kanyang bayan, kaya pumunta ako... chico [bata, kaibigan]! kilala mo ba si Padre Camorra? Aba, isa siyang kurang liberal, napakamagiliw, prangka, napakaprangka, isa sa mga gaya ni Padre Paco... At dahil maraming magagandang dalaga, anong mga kasayahan ang ginawa namin, siya sa kanyang gitara at sa kanyang mga peteneras [awiting-bayang Espanyol], at ako sa aking biyolin... Sinasabi ko sa iyo, chico, nagsaya kami nang husto; walang bahay na hindi namin inakyat!

At may ibinulong siyang ilang salita sa tainga ni Plácido, at pagkatapos ay tumawa siya nang malakas. At dahil nagpakita si Plácido ng kaunting pagtataka, idinagdag niya:

Juanito: Maisusumpa ko sa iyo! Wala silang magagawa, sapagkat sa isang kautusan lamang ng pamahalaan ay naaalis niya ang ama, ang asawa o ang kapatid, at tapos ang usapan! Gayunman, may nakatagpo kaming isang tanga, kasintahan yata ni Basilio, alam mo ba? Ang tanga talaga ng Basiliong iyan! Magkaroon ng kasintahang walang alam kahit isang salitang Kastila, walang pera at naging katulong pa! Mailap na walang kapareho pero maganda: isang gabi ay pinagpapalo ni Padre Camorra ng baston ang dalawang bagong-tao [binata] na nanghaharana sa kanya, at hindi ko alam kung paanong hindi niya napatay ang mga iyon. Pero sa kabila ng lahat, mailap pa rin siya gaya ng dati! Pero daranasin din niya iyan gaya ng lahat, gaya ng lahat!

Tumatawa si Juanito Pelaez nang buong bibig na para bang langit ang lasa nito sa kanya. Tiningnan siya ni Plácido nang may pagkasuklam.

Juanito: Oo nga pala, ano ang itinuro kahapon ng propesor?—tanong niya, na iniiba ang usapan.

Plácido: Walang klase kahapon.

Juanito: Ganoon ba! E kamakalawa?

Plácido: Aba, Huwebes iyon!

Juanito: Oo nga, ang bobo ko! Alam mo ba, Plácido, na nagiging bobo na ako? E noong Miyerkoles?

Plácido: Noong Miyerkoles? Teka... umambon noong Miyerkoles.

Juanito: Magaling! E noong Martes, chico?

Plácido: Noong Martes ay pista ng propesor at pumunta kami upang parangalan siya, kasama ang isang orkestra, may dalang isang kumpol ng mga bulaklak at ilang regalo...

Juanito: Ay, naku!—bulalas ni Juanito,—nakalimutan ko iyon, ang bobo ko! Teka, hinanap ba niya ako?

Nagkibit-balikat si Penitente.

Plácido: Hindi ko alam, pero ibinigay sa kanya ang listahan ng mga nagdiwang.

Juanito: Naku!... teka, e noong Lunes, ano ang nangyari?

Plácido: Dahil iyon ang unang araw ng klase, binasa niya ang listahan at itinakda ang aralin: tungkol sa mga salamin. Tingnan mo! mula rito hanggang doon, sauluhin, salita sa salita... laktawan ang buong bahaging ito at ito ang aaralin!

At itinuturo niya ng daliri sa Física [aklat ng pisika] ni Ramos ang mga bahaging dapat pag-aralan, nang biglang tumilapon sa hangin ang aklat dahil sa isang hampas na ibinigay ni Juanito mula sa ibaba pataas.

Juanito: Hoy, tigilan mo na ang mga aralin, gawin natin itong día pichido!

Día pichido ang tawag ng mga estudyante sa Maynila sa araw na, dahil nasa pagitan ng dalawang araw ng pista, ay nawawala, na para bang piniga at inalis ayon sa kagustuhan ng mga estudyante.

Plácido: Alam mo bang bobo ka talaga?—sagot ni Plácido na galit na galit habang pinupulot ang kanyang aklat at ang kanyang mga papel.

Juanito: Gawin natin itong día pichido!—ulit ni Juanito.

Ayaw ni Plácido: hindi naman isinasara ang isang klaseng mahigit isang daan at limampu ang estudyante dahil lamang may dalawang kulang. Naaalala niya ang mga hirap at pagtitipid ng kanyang ina, na sumusustento sa kanya sa Maynila at nagkakait sa sarili ng lahat.

Nang sandaling iyon ay papasok na sila sa butas ng Santo Domingo.

Juanito: Ngayon ko lang naalala,—bulalas ni Juanito pagkakita sa maliit na plasa sa harap ng lumang gusali ng adwana;—alam mo bang ako ang inatasang mangolekta ng ambag?

Plácido: Anong ambag?

Juanito: Para sa monumento!

Plácido: Anong monumento?

Juanito: Ano ka ba! Ang kay Padre Baltasar, hindi mo ba alam?

Plácido: At sino naman ang Padre Baltasar na iyan?

Juanito: Naku naman! e di isang Dominikano! Kaya lumalapit ang mga Padre sa mga estudyante. Sige, maglabas ka ng tatlo o apat na piso para makita nilang mapagbigay tayo! Huwag nang masabi kailanman na upang makapagtayo ng isang estatwa ay kinailangan nilang dumukot sa sarili nilang bulsa. Sige na, Placidete, hindi ito perang masasayang!

At sinamahan niya ang mga salitang ito ng isang makahulugang kindat.

Naalala ni Plácido ang kaso ng isang estudyanteng nakapapasa sa mga kurso sa pagreregalo ng mga kanaryo, kaya nagbigay siya ng tatlong piso.

Juanito: Tingnan mo, ha? isusulat ko nang malinaw ang pangalan mo para mabasa ng propesor, nakikita mo? Plácido Penitente, tatlong piso. Ah! makinig ka! Labinlimang araw mula ngayon ay pista ng propesor ng Kasaysayang Likas... Alam mo namang napakabait niya, hindi siya kailanman nagmamarka ng liban ni nagtatanong ng aralin. Chico, dapat tayong tumanaw ng utang na loob!

Plácido: Totoo!

Juanito: Kung gayon, hindi ba sa palagay mo ay dapat natin siyang parangalan? Ang orkestra ay hindi dapat mas mababa kaysa sa dinala ninyo sa propesor ng Pisika.

Plácido: Totoo!

Juanito: Ano sa palagay mo kung gawin nating dalawang piso ang ambag? Sige na, Placiding, ikaw na ang maunang magbigay, para ikaw ang nasa unahan ng listahan.

At nang makita niyang ibinigay ni Plácido nang walang pag-aatubili ang dalawang pisong hiningi, idinagdag niya:

Juanito: Teka, gawin mong apat, at ibabalik ko na lang mamaya ang dalawa; para magsilbing pain ang mga iyon.

Plácido: E kung ibabalik mo rin naman, bakit ko pa ibibigay sa iyo? Sapat nang isulat mong apat.

Juanito: Ah! oo nga, ang bobo ko! alam mo bang nagiging bobo na ako? Pero ibigay mo na rin, para may maipakita ako.

Si Plácido [sa letra, mahinahon], upang hindi mapasinungalingan ang paring nagbinyag sa kanya, ay nagbigay ng hinihingi sa kanya.

Dumating sila sa Unibersidad.

Sa pasukan at sa kahabaan ng mga bangketa sa magkabilang panig nito, nakatayo ang mga estudyante, naghihintay na bumaba ang mga propesor. Mga mag-aaral ng taong paghahanda sa Batas, ng ikalimang taon ng Segunda Enseñanza [mataas na paaralan], ng taong paghahanda sa Medisina ang bumubuo ng masisiglang pangkat: madaling makilala ang mga huling ito dahil sa kanilang damit at sa isang tiyak na anyo na hindi nakikita sa iba; karamihan sa kanila ay galing sa Ateneo Municipal, at kabilang sa kanila ay nakikita natin ang makatang si Isagani na nagpapaliwanag sa isang kasama ng teorya ng repraksiyon ng liwanag. Sa isang pangkat ay nagtatalakayan, nagtatalo, sinisipi ang mga pangungusap ng propesor, mga teksto ng aklat, mga prinsipyong eskolastiko; sa isa pa ay kumukumpas sila hawak ang mga aklat at iwinawasiwas ang mga ito sa hangin, nagpapaliwanag sa pamamagitan ng baston at gumuguhit ng mga pigura sa lupa; sa dako pa roon, abala sa pagmamasid sa mga debotang pumupunta sa kalapit na simbahan, masasayang komento ang ibinibigay ng mga estudyante. Isang matandang babae, nakasandal sa isang dalaga, ay paika-ikang naglalakad nang may kabanalan; ang dalaga ay naglalakad nang nakayuko, mahiyain at nahihiyang dumaan sa harap ng napakaraming nagmamasid; itinataas ng matanda ang kanyang sayang kulay-kape, ng mga Hermana ng Santa Rita, upang ipakita ang matatabang paa at puting medyas, pinagagalitan ang kanyang kasama at nagpupukol ng galit na tingin sa mga usisero.

Matandang Babae: Saragates [mga manggugulo]!—ungol niya;—huwag mo silang tingnan, ibaba mo ang iyong mga mata!

Lahat ay nakatatawag ng pansin, lahat ay nagiging dahilan ng biro at komento.

Minsan ay isang magarang victoria [uri ng karwaheng may apat na gulong] na humihinto sa tabi ng pinto upang ibaba ang isang banal na pamilya; dadalaw sila sa Birhen ng Rosaryo sa kanyang paboritong araw; tumatalas ang mata ng mga usisero upang silipin ang hugis at laki ng mga paa ng mga binibini sa pagbaba nila sa karwahe; minsan naman ay isang estudyanteng lumalabas sa pinto na bakas pa sa mukha ang kabanalan: dumaan siya sa simbahan upang ipanalangin sa Birhen na maunawaan niya ang aralin, upang tingnan kung naroon ang kasintahan, makipagpalitan ng ilang sulyap dito at pumasok sa klase na baon ang alaala ng mapagmahal nitong mga mata.

Ngunit may napapansing kilos sa mga pangkat, isang uri ng pag-aabang, at napatigil sa pagsasalita si Isagani at namutla. Isang karwahe ang huminto sa tabi ng pinto: kilalang-kilala ang pares ng mga puting kabayo. Iyon ang karwahe ni Paulita Gomez, at nakababa na siya, magaan na parang ibon, nang hindi nabibigyan ng pagkakataon ang mga pilyo na makita ang kanyang paa. Sa isang kaaya-ayang galaw ng katawan at isang kumpas ng kamay ay inayos niya ang mga tupi ng kanyang saya, at sa isang mabilis at tila walang-ingat na sulyap ay nakita niya si Isagani, bumati at ngumiti. Bumaba rin si Doña Victorina, tumingin sa pamamagitan ng kanyang quevedos [salaming ipinipit sa ilong], nakita si Juanito Pelaez, ngumiti at magiliw na bumati rito.

Si Isagani, pulang-pula sa damdamin, ay sumagot ng isang mahiyaing pagbati; si Juanito ay yumukod nang malalim, nag-alis ng sombrero at ginawa ang kumpas ding ginagawa ng tanyag na komedyante at payasong si Panza kapag tumatanggap ng palakpak.

Isang Estudyante: Mecáchis [isang banayad na mura]! ang gandang dalaga!—bulalas ng isa na naghahandang umalis;—sabihin ninyo sa propesor na malubha ang sakit ko.

At si Tadeo, na siyang pangalan ng maysakit, ay pumasok sa simbahan upang sundan ang dalaga.

Araw-araw ay pumupunta si Tadeo sa Unibersidad upang itanong kung may klase, at lalo’t lalo siyang nagtataka tuwing mayroon: may tiyak siyang paniniwala sa isang nakatago at walang hanggang cuacha [araw na walang pasok, sa salita ng mga estudyante] at inaasahan niya itong dumating anumang araw. At tuwing umaga, matapos magmungkahi nang walang saysay na magbulakbol sila, umaalis siya at nagdadahilan ng malalaking gawain, mga tipanan, mga sakit, sa mismong sandaling papasok sa klase ang kanyang mga kasama. Ngunit, sa hindi malamang salamangka, nakapapasa si Tadeo sa mga kurso, kinagigiliwan siya ng mga propesor at may magandang kinabukasang naghihintay sa kanya.

Samantala ay may galaw na nagsisimula at nagsisimulang gumalaw ang mga pangkat; bumaba na sa klase ang propesor ng Pisika at Kimika. Ang mga estudyante, na tila nabigo sa kanilang pag-asa, ay nagtungo sa loob ng gusali at hindi napigil ang mga bulalas ng pagkadismaya. Sumusunod si Plácido Penitente sa karamihan.

Isa pang Estudyante: Penitente, Penitente!—tawag sa kanya ng isa nang may kaunting hiwaga;—pirmahan mo ito!

Plácido: At ano iyan?

Isa pang Estudyante: Hindi na mahalaga, pirmahan mo!

Pakiramdam ni Plácido ay may humihila sa kanyang mga tainga; naaalala niya ang kasaysayan ng isang kabesa de barangay [pinuno ng barangay na naniningil ng buwis] sa kanyang bayan na, dahil pumirma sa isang dokumentong hindi niya alam ang laman, ay nakulong nang ilang buwan at muntik nang ipatapon. Isang tiyuhin niya, upang itanim sa kanyang alaala ang aral, ay binigyan siya ng isang malakas na pingot sa tainga. At tuwing makaririnig siya ng usapan tungkol sa pagpirma, bumabalik sa mga kartilago ng kanyang mga tainga ang pakiramdam na iyon.

Plácido: Chico, pasensiya na, pero wala akong pinipirmahan nang hindi ko muna inaalam.

Isa pang Estudyante: Ang tanga mo naman! kung pinipirmahan ito ng dalawang carabineros celestiales [mga bantay-adwana ng langit], ano ang dapat mong ikatakot?

Nagbibigay ng tiwala ang pangalang carabineros celestiales. Isa itong banal na samahan, itinatag upang tulungan ang Diyos sa digmaan laban sa espiritu ng kasamaan, at upang hadlangan ang pagpasok ng kontrabandong erehe sa pamilihan ng Bagong Sion.

Pipirma na sana si Plácido upang matapos na dahil nagmamadali siya: dinarasal na ng kanyang mga kasama ang O Thoma [panalangin kay Santo Tomas de Aquino bago ang klase], ngunit pakiramdam niya ay hinawakan siya ng kanyang tiyuhin sa tainga, kaya sinabi niya:

Plácido: Pagkatapos ng klase! gusto ko muna itong basahin.

Isa pang Estudyante: Napakahaba nito, naiintindihan mo? Tungkol ito sa paghaharap ng isang kontra-petisyon, o mas mabuting sabihing isang protesta. Naiintindihan mo? Humiling si Makaraig at ang ilan pa na magbukas ng isang akademya ng wikang Kastila, na isang tunay na kahangalan...

Plácido: Sige, sige! chico, mamaya na lang, nagsisimula na sila,—sabi ni Plácido na sinisikap makatakas.

Isa pang Estudyante: Pero hindi naman binabasa ng propesor ninyo ang listahan!

Plácido: Oo, oo, binabasa niya kung minsan. Mamaya na, mamaya na! Isa pa... ayaw kong sumalungat kay Makaraig.

Isa pang Estudyante: Pero hindi naman iyon pagsalungat, kundi...

Hindi na nakarinig si Plácido; malayo na siya at nagmamadaling naglalakad patungo sa kanyang klase. Narinig niya ang iba’t ibang adsum [narito ako]! adsum! naku, binabasa nga ang listahan!... binilisan niya ang kanyang hakbang at dumating siya sa pinto nang eksaktong nasa titik Q na sila.

Plácido: Tinamaan ng...!—bulong niya habang kinakagat ang kanyang labi.

Nag-alinlangan siya kung papasok o hindi: nakalagay na ang guhit ng pagliban at hindi na iyon buburahin. Hindi upang matuto kaya pumapasok sa klase, kundi upang hindi magkaroon ng guhit; ang klase ay nauuwi lamang sa pagpapabigkas ng aralin nang saulado, pagbasa ng aklat, at kung higit pa, sa isa o dalawang maliit na tanong na abstrakto, malalim, mapanlinlang, mahiwaga; totoo namang hindi nawawala ang maliit na sermon—ang dati!—tungkol sa kababaang-loob, sa pagpapasakop, sa paggalang sa mga relihiyoso, at siya, si Plácido, ay mapagpakumbaba, masunurin at magalang. Aalis na sana siya ngunit naalala niyang malapit na ang mga pagsusulit at hindi pa siya natatanong ng kanyang propesor ni mukhang napapansin man lamang siya nito: magandang pagkakataon iyon upang makatawag ng pansin at makilala! Ang makilala ay katumbas ng pagkapanalo sa taon, sapagkat, kung walang anumang hirap ang ibagsak ang isang hindi kilala, kailangang matigas ang puso upang hindi maantig sa harap ng isang binatang araw-araw na nagsusumbat, sa pamamagitan ng kanyang presensiya, ng pagkawala ng isang taon ng kanyang buhay.

Kaya pumasok si Plácido, at hindi nang patiyad gaya ng nakagawian niya, kundi nag-iingay sa pamamagitan ng kanyang mga takong. At sobra-sobra pa ang naging tagumpay niya! Tiningnan siya ng propesor, kumunot ang noo at iniling ang ulo na para bang nagsasabing:

Propesor: Pangahas na bata, pagbabayaran mo rin ito sa akin!