Kabanata XIII Ang Klase sa Pisika

Ang silid-aralan ay isang malaking parihabang espasyo na may malalaking bintanang may rehas na nagpapapasok ng saganang hangin at liwanag. Sa haba ng mga dingding ay makikita ang tatlong malalapad na baitang na bato na nababalutan ng kahoy, puno ng mga mag-aaral na nakaayos ayon sa abakada. Sa dulong katapat ng pasukan, sa ilalim ng isang larawan ni Santo Tomas de Aquino, nakatayo ang mataas na luklukan ng propesor, na may dalawang maliit na hagdan sa magkabilang gilid. Maliban sa isang magandang pisarang may kuwadrong narra na halos hindi nagagamit, sapagkat nakasulat pa rin doon ang viva [mabuhay] na lumitaw roon mula pa noong unang araw, walang makikitang anumang kasangkapan doon, may silbi man o wala. Ang mga dingding, na pinintahan ng puti at bahagyang nababalutan ng mga baldosa upang hindi magasgas, ay ganap na hubad: walang guhit, walang larawan, ni isang balangkas man lamang ng isang instrumento ng Pisika! Hindi na kailangan ng mga mag-aaral ng higit pa roon; walang naghahanap sa praktikal na pagtuturo ng isang agham na lubhang eksperimental; sa loob ng maraming taon ay ganito itinuro iyon at hindi naman nagulo ang Pilipinas, bagkus ay nagpapatuloy ito gaya ng dati. Paminsan-minsan ay bumababa mula sa langit ang isang maliit na instrumento na ipinapakita sa klase mula sa malayo, gaya ng Santisimo sa mga mananampalatayang nakapatirapa: tingnan mo ako ngunit huwag mo akong hawakan. Sa pana-panahon, kapag may dumating na propesor na mapagbigay, may itinatakdang isang araw sa taon upang dalawin ang mahiwagang Gabinete [silid ng mga kagamitan sa pisika] at hangaan mula sa labas ang mga mahiwagang aparatong nakalagay sa loob ng mga aparador; walang makapagrereklamo; sa araw na iyon ay maraming tanso ang makikita, maraming kristal, maraming tubo, disko, gulong, kampana, at iba pa; at hanggang doon na lamang ang pista, at hindi rin nagulo ang Pilipinas. Bukod doon, kumbinsido ang mga mag-aaral na hindi para sa kanila binili ang mga instrumentong iyon; mga hangal nga naman ang mga prayle kung gayon! Ginawa ang Gabinete upang ipakita sa mga dayuhan at sa matataas na kawaning dumarating mula sa Península [Espanya], upang pagkakita nila rito ay tumango sila nang may kasiyahan, habang ngumingiti ang gumagabay sa kanila na para bang sinasabi:

Gabay: Ano? Akala ba ninyo ay makakatagpo kayo ng mga mongheng atrasado? Aba, nakasasabay kami sa siglo; may gabinete kami!

At ang mga dayuhan at ang matataas na kawani, na magiliw na pinaunlakan, ay sumusulat pagkatapos sa kanilang mga aklat-paglalakbay o mga gunita na ang Real y Pontificia Universidad de Santo Tomás de Manila, na nasa pangangalaga ng marunong na ordeng Dominikano, ay may isang napakahusay na Gabinete ng Pisika para sa pagtuturo sa kabataan... Taon-taon ay humigit-kumulang dalawandaan at limampung mag-aaral ang kumukuha ng asignaturang ito, at dahil man sa kawalang-interes, sa katamaran, sa kakulangan ng kakayahan ng Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], o sa anupamang ibang dahilang etnolohiko o lampas sa pandama... hanggang ngayon ay wala pang sumisibol na isang Lavoisier, isang Secchi o isang Tyndall, kahit maliit man lamang, mula sa lahing Malayo-Pilipino!!!!

Gayunman, upang maging tumpak, sasabihin natin na sa Gabinete na ito nagkaklase ang tatlumpu o apatnapung mag-aaral ng ampliación [mas mataas na kurso], at sa ilalim pa man din ng pamamahala ng isang propesor na tumutupad nang sapat sa kanyang tungkulin; ngunit dahil karamihan sa kanila ay galing sa Ateneo ng mga Heswita, kung saan itinuturo ang agham nang praktikal sa mismong gabinete, hindi gaanong malaki ang pakinabang nito, di tulad ng magiging pakinabang kung gagamitin ito ng dalawandaan at limampung nagbabayad ng matrikula, bumibili ng aklat, nag-aaral at gumugugol ng isang taon upang pagkatapos ay walang malaman. Dahil dito, maliban sa iilang capista [mahirap na estudyanteng naglilingkod kapalit ng pag-aaral] o utusang namahala sa mga museo sa loob ng maraming taon, kailanman ay walang nabalitaang sinumang nakinabang sa mga aralin na isinaulo nang may labis na hirap.

Ngunit balikan natin ang ating klase.

Ang propesor ay isang batang Dominikano na humawak, nang may labis na higpit at napakagandang pangalan, ng ilang asignatura sa Colegio de San Juan de Letran. Kilala siya bilang isang dakilang dalubhasa sa dialektika at isang malalim na pilosopo, at isa siya sa may pinakamagandang kinabukasan sa kanyang pangkat. Iginagalang siya ng matatanda at kinaiinggitan ng mga bata, sapagkat sa kanila man ay may mga pangkat din. Iyon ang ikatlong taon niya bilang propesor, at bagaman iyon ang una niyang taon ng pagtuturo ng Pisika at Kimika, itinuturing na siyang pantas hindi lamang ng mga mapagbigay na estudyante kundi pati ng ibang mga lagalag na propesor. Si Padre Millon ay hindi kabilang sa karaniwang mga taong taon-taon ay nagpapalit ng asignaturang itinuturo upang magkaroon ng ilang kaalamang pang-agham, mga mag-aaral sa gitna ng ibang mga mag-aaral, na ang tanging pagkakaiba ay iisang asignatura lamang ang kanilang kinukuha, sila ang nagtatanong sa halip na tinatanong, mas nakauunawa sila ng Kastila, at hindi sila kumukuha ng eksamen sa katapusan ng kurso. Malalim ang pag-aaral ni Padre Millon sa agham; kilala niya ang Física [aklat ng pisika] ni Aristoteles at ang kay Padre Amat; maingat niyang binabasa ang kay Ramos at paminsan-minsan ay sinusulyapan ang kay Ganot. Gayunman, madalas siyang umiiling na tila nag-aalinlangan, ngumingiti at bumubulong: transeat [palampasin na]. Tungkol naman sa Kimika, iniuukol sa kanya ang di-karaniwang kaalaman mula nang, batay sa isang sinabi ni Santo Tomas na ang tubig ay isang halo, ay napatunayan niya nang maliwanag na nauna nang malayo ang Doktor na Anghel sa mga Berzelius, Gay Lussac, Bunsen at iba pang mga materyalista na higit o kulang na mapagmataas. Gayunman, sa kabila ng pagiging propesor niya noon ng Heograpiya, may ilang alinlangan pa rin siya tungkol sa pagkabilog ng mundo at ngumingiti nang may malisya kapag binabanggit ang pag-ikot nito sa sarili at ang pag-inog nito sa palibot ng araw, habang binibigkas:

Ang pagsisinungaling ng mga bituin

Ay isang maginhawang pagsisinungaling...

Ngumingiti siya nang may malisya sa harap ng ilang teorya sa pisika, at itinuturing niyang mapangarapin, kung hindi man baliw, ang Heswitang si Secchi, na pinararatangan niyang gumuguhit ng mga triyanggulasyon sa ostiya dahil sa kanyang pagkahumaling sa astronomiya, kaya raw, sabi niya, ipinagbawal sa kanya ang pagmimisa; marami ring nakapansin sa kanya ng isang tiyak na pagkasuklam sa agham na itinuturo niya, ngunit ang ganitong mga batik ay maliliit na bagay, mga pagkiling ng paaralan at relihiyon, at madaling ipaliwanag, hindi lamang dahil ang mga agham pisikal ay lubhang praktikal, ng dalisay na pagmamasid at deduksiyon, samantalang ang kanyang lakas ay nasa mga agham pilosopiko, na dalisay na haka-haka, ng abstraksiyon at induksiyon, kundi dahil din, bilang mabuting Dominikano na umiibig sa karangalan ng kanyang orden, hindi siya makadarama ng pagmamahal sa isang agham na wala ni isa sa kanyang mga kapatid sa orden ang namukod—siya mismo ang unang hindi naniniwala sa Kimika ni Santo Tomas!—at kung saan napakaraming karangalan ang nakamit ng mga ordeng kaaway, sabihin na nating mga kaagaw.

Ito ang propesor na nang umagang iyon, matapos basahin ang listahan, ay nagpapabigkas ng leksiyon nang saulado at salita sa salita sa marami sa mga mag-aaral. Gumagana ang mga ponograpo, ang ilan ay mahusay, ang iba ay hindi, ang iba ay nauutal, nagpapabulong. Ang nakabibigkas nito nang walang mali ay nagkakamit ng mabuting guhit, at masamang guhit naman ang nagkakamali nang higit sa tatlo.

Isang matabang binatilyo, na mukhang inaantok at may buhok na matigas at tuwid gaya ng mga hibla ng isang eskoba, ang humihikab hanggang halos malinsad ang kanyang panga at nag-iinat ng mga bisig na para bang nasa sarili niyang kama. Nakita siya ng propesor at ginusto siyang gulatin.

Padre Millon: Oy! tú, dormilón, aba! cosa? Perezoso también, seguro tú no sabe la lección, ja? [Ikaw, antukin, aba, ano? Tamad ka rin, tiyak na hindi mo alam ang leksiyon, ano?]

Hindi lamang ka at mo ang gamit ni Padre Millon sa lahat ng estudyante, gaya ng isang mabuting prayle, kundi kinakausap pa niya sila sa lengua de tienda [halong Kastila at Tagalog na gamit sa tindahan], isang gawing natutunan niya sa propesor ng Kanones. Kung nais ng Kagalang-galang na sa gayon ay hamakin ang mga mag-aaral o ang mga banal na dekreto ng mga konsilyo ay isang tanong na hindi pa nalulutas sa kabila ng napakaraming pagtatalong ginawa tungkol dito.

Ang pagtawag na iyon, sa halip na ikagalit ng klase, ay ikinatuwa nito at marami ang nagtawanan: pang-araw-araw na bagay iyon. Gayunman, hindi tumawa ang antukin; bigla siyang tumayo, kinusot ang kanyang mga mata, at para bang isang makinang de-singaw ang nagpapaikot sa ponograpo, nagsimula siyang bumigkas:

Matabang Estudyante: «Tinatawag na salamin ang anumang ibabaw na pinakinis, na ginawa upang makabuo, sa pamamagitan ng repleksiyon ng liwanag, ng mga larawan ng mga bagay na nasa harap ng nasabing ibabaw ayon sa mga sustansiyang bumubuo sa mga ibabaw na ito ay nahahati sa mga salaming metal at mga salaming kristal...

Padre Millon: Tigil, tigil, tigil!—putol ng propesor;—Hesus, anong kalampag!... Ang sinasabi natin ay nahahati ang mga salamin sa metal at kristal, ha? At kung iharap ko sa iyo ang isang kahoy, ang kamagong halimbawa, na pinakinis nang husto at binarnisan, o isang piraso ng itim na marmol na pinakintab nang husto, isang patong ng azabache [itim at makintab na bato] na nagbabalik ng larawan ng mga bagay na nakalagay sa harap nito, paano mo uuriin ang mga salaming iyon?

Ang tinanong, dahil hindi niya alam ang isasagot o hindi niya naintindihan ang tanong, ay nagtangkang makalusot sa pamamagitan ng pagpapakitang alam niya ang leksiyon, at nagpatuloy na parang rumaragasang agos:

Matabang Estudyante: «Ang una ay binubuo ng tanso o ng isang haluan ng iba’t ibang metal, at ang ikalawa ay binubuo ng isang piraso ng kristal na ang dalawang ibabaw ay pinakinis nang husto at ang isa sa mga ito ay may nakadikit na isang amalgama ng lata.»

Padre Millon: Tun, tun, tun! hindi iyan; sinasabi ko sa iyo ang dominus vobiscum [sumainyo ang Panginoon] at ang isinasagot mo ay requiescat in pace [sumakapayapaan nawa, dasal sa patay]!

At inulit ng mabuting propesor ang tanong sa lengua de tienda, na sinisingitan ng mga cosa [ano] at mga aba bawat sandali.

Hindi makaahon sa gipit ang kawawang binata: nag-aalinlangan siya kung isasama ang kamagong sa mga metal, ang marmol sa mga kristal, at ang azabache ay iiwang neutral, hanggang sa pasimpleng ibinulong sa kanya ng katabi niyang si Juanito Pelaez:

Juanito: Ang salaming kamagong ay kabilang sa mga salaming kahoy!...

Inuulit iyon ng walang-muwang, at namimilipit sa katatawa ang kalahati ng klase.

Padre Millon: Isa ka ngang kamagong!—sabi sa kanya ng propesor, na natatawa kahit ayaw niya.—Tingnan natin kung ano ang tatawagin mong salamin: ang ibabaw per se [sa ganang sarili], in quantum est superficies [bilang ibabaw], o ang katawang bumubuo sa ibabaw na ito, ibig sabihin ang materyang kinapapatungan ng ibabaw na ito, ang materia prima [unang materya], na binago ng aksidente ng ibabaw, sapagkat, maliwanag naman, dahil ang ibabaw ay aksidente lamang ng mga katawan, hindi ito maaaring umiral nang walang sustansiya. Tingnan natin, ano ang masasabi mo?

Ako? Wala! ang isasagot sana ng kaawa-awa, na hindi na alam kung ano ang pinag-uusapan, nalilito sa dami ng ibabaw at dami ng aksidenteng malupit na pumupukpok sa kanyang tainga; ngunit pinigilan siya ng likas na hiya, at puno ng pagkabalisa at nagsisimula nang pagpawisan, inulit-ulit niya nang pabulong:

Matabang Estudyante: Tinatawag na salamin ang anumang ibabaw na pinakinis...

Padre Millon: Ergo [kung gayon], per te [ayon sa iyo], ang salamin ay ang ibabaw,—sunggab ng propesor.—Ngayon, lutasin mo sa akin ang suliraning ito. Kung ang ibabaw ang salamin, walang kinalaman sa esensiya ng salamin ang anumang matatagpuan sa likod ng ibabaw na ito, sapagkat ang nasa likod ay hindi nakaaapekto sa esensiya ng nasa harap, id est [ibig sabihin], ng ibabaw, quæ super faciem est, quia vocatur superficies facies ea quæ supra videtur [na nasa ibabaw ng mukha, sapagkat tinatawag na ibabaw ang mukhang nakikita sa itaas]; tinatanggap mo ba o hindi mo tinatanggap?

Lalo pang tumigas ang buhok ng kawawang binata, na tila pinasigla ng isang puwersang paakyat.

Padre Millon: Tinatanggap mo ba o hindi?

Matabang Estudyante: Kahit ano, kung ano po ang gusto ninyo, padre,—isip niya, ngunit hindi siya nangahas na sabihin iyon sa takot na pagtawanan siya.

Iyon ang tinatawag na gipit, at kailanman ay hindi pa siya nasuong sa ganoon kabigat. May malabo siyang ideya na sa mga prayle ay hindi maaaring tanggapin ang pinakawalang-malay na bagay nang hindi nila hinuhugot doon ang lahat ng maiisip na kahihinatnan at pakinabang; saksi riyan ang kanilang mga asyenda at mga parokya. Kaya ibinubulong sa kanya ng kanyang mabuting anghel na tanggihan ang anuman nang buong lakas ng kanyang kaluluwa at ng paghihimagsik ng kanyang buhok, at handa na siyang pakawalan ang isang matunog na nego [tinatanggi ko], sapagkat ang tumatanggi sa lahat ay hindi nasasangkot sa anuman, gaya ng sinabi sa kanya ng isang kawani ng hukuman; ngunit ipinahamak siya ng masamang ugali ng hindi pakikinig sa tinig ng sariling budhi, ng kakaunting tiwala sa mga taga-hukuman, at ng paghahanap ng tulong sa iba gayong sapat na ang sarili. Sumesenyas ang mga kasama na tanggapin niya iyon, lalo na si Juanito Pelaez, at nagpatangay sa masama niyang kapalaran, binitawan niya ang isang «concedo [sumasang-ayon ako], Padre» sa tinig na sobrang hina na para bang sinasabi niya: In manus tuas commendo spiritum meum [Sa iyong mga kamay ko ipinagtatagubilin ang aking espiritu].

Padre Millon: Concedo antecedentem [sumasang-ayon ako sa nauna],—ulit ng propesor na ngumingiti nang may malisya;—ergo, maaari kong kayurin ang asoge ng isang salaming kristal, palitan ito ng isang piraso ng bibingka, at magkakaroon pa rin tayo ng salamin, ha? Ano ang magkakaroon tayo?

Tumingin ang binata sa mga bumulong sa kanya, at nang makita silang tulala at walang masabi, gumuhit sa kanyang mukha ang pinakamapait na paninisi. Deus meus, Deus meus, quare dereliquiste me [Diyos ko, Diyos ko, bakit mo ako pinabayaan], ang sinasabi ng kanyang mga matang balisa, habang ibinubulong ng kanyang mga labi: linintikan [tinamaan ng lintik]! Walang saysay ang kanyang pag-ubo, ang paghila sa harap ng kanyang kamisadentro, ang pagtayo sa isang paa, pagkatapos sa kabila; wala siyang makitang lunas.

Padre Millon: Ano na, ano ang magkakaroon tayo?—ulit ng propesor, na nasisiyahan sa epekto ng kanyang argumento.

Juanito: Ang bibingka!—bulong ni Juanito Pelaez,—ang bibingka!

Matabang Estudyante: Tumahimik ka, tanga!—sigaw sa wakas ng desperadong binata, na gustong makalusot sa gipit sa pamamagitan ng paggawa rito na isang away.

Padre Millon: Tingnan nga natin, Juanito, kung malulutas mo sa akin ang tanong!—tanong noon ng propesor kay Pelaez.

Si Pelaez, na isa sa kanyang mga paborito, ay dahan-dahang tumayo, matapos munang sikuhin si Plácido Penitente, na siyang kasunod niya sa listahan. Ang ibig sabihin ng siko ay:

Juanito: Makinig ka at bulungan mo ako!

Juanito: Nego consecuentiam [tinatanggi ko ang kongklusyon], padre!—matatag niyang sagot.

Padre Millon: Aha, kung gayon, probo consecuentiam [patutunayan ko ang kongklusyon]! Per te, ang pinakinis na ibabaw ang bumubuo sa esensiya ng salamin...

Juanito: Nego suppositum [tinatanggi ko ang palagay]!—putol ni Juanito nang maramdamang hinihila ni Plácido ang kanyang amerikana.

Padre Millon: Paano? Per te...

Juanito: Nego!

Padre Millon: Ergo, sa palagay mo ay may impluwensiya ang nasa likod sa nasa harap?

Juanito: Nego!—sigaw niya nang lalo pang masigla, nang maramdaman ang isa pang hila sa kanyang amerikana.

Si Juanito, o mas tamang sabihing si Plácido na siyang bumubulong sa kanya, ay gumagamit, nang hindi niya namamalayan, ng taktika ng mga Tsino: huwag papasukin kahit ang pinakawalang-malay na dayuhan upang hindi masakop.

Padre Millon: Ano ba talaga, kung gayon?—tanong ng propesor, na medyo nalilito at balisang nakatingin sa matigas na mag-aaral;—may impluwensiya ba o wala sa ibabaw ang sustansiyang nasa likod?

Sa harap ng tanong na ito na tiyak, tahasan, isang uri ng huling taning, hindi alam ni Juanito ang isasagot at walang ibinubulong sa kanya ang kanyang amerikana. Walang saysay ang pagsenyas niya ng kamay kay Plácido; nag-aalinlangan si Plácido. Sinamantala ni Juanito ang isang sandaling nakatingin ang propesor sa isang estudyanteng pasimpleng naghuhubad ng kanyang maiikling botang masyadong masikip sa kanya, at tinapakan niya nang malakas si Plácido, habang sinasabing:

Juanito: Bulungan mo ako, sige na, bulungan mo ako!

Plácido: Distingo [may pagtatangi ako]... aray! ang bruto mo!—sigaw ni Plácido nang hindi sinasadya, habang tinitingnan siya nang may galit na mga mata at hinahawakan ang kanyang makikintab na maiikling bota.

Narinig ng propesor ang sigaw, nakita sila, at nahulaan kung ano ang nangyayari.

Padre Millon: Oy, ikaw! espíritu sastre [sa letra, espiritung sastre; biro sa Espiritu Santo, para sa tagabulong],—tawag niya rito;—hindi ikaw ang tinatanong ko, ngunit yamang ipinagmamalaki mong nagliligtas ka ng iba, sige, iligtas mo ang iyong sarili, salva te ipsum, at lutasin mo sa akin ang suliranin.

Umupo si Juanito na tuwang-tuwa, at bilang tanda ng pasasalamat ay binelatan niya ang bumulong sa kanya. Samantala, ang huli, pulang-pula sa hiya, ay tumayo at bumulong ng mga di-maunawaang paumanhin.

Pinagmasdan siya sandali ni Padre Millon na parang isang taong nilalasap ng tingin ang isang pagkain. Kaysarap sigurong hiyain at gawing katatawanan ang binatang iyong mapagpasikat, laging maayos ang bihis, nakataas ang ulo at panatag ang tingin! Isang gawang kawanggawa iyon, kaya’t buong-budhing inilaan dito ng mapagkawanggawang propesor ang sarili, at dahan-dahang inulit ang tanong:

Padre Millon: Sinasabi ng aklat na ang mga salaming metal ay binubuo ng tanso o ng isang haluan ng iba’t ibang metal; totoo ba o hindi totoo?

Plácido: Iyon po ang sinasabi ng aklat, padre...

Padre Millon: Liber dixit ergo ita est [sinabi ng aklat, kaya ganoon nga]; hindi mo naman ipagpapanggap na mas marunong ka pa kaysa sa aklat... Idinadagdag pa nito na ang mga salaming kristal ay binubuo ng isang piraso ng kristal na ang dalawang ibabaw ay pinakinis nang husto, at sa isa sa mga ito ay may nakadikit na isang amalgama ng lata; nota bene [tandaan mong mabuti]! isang amalgama ng lata. Totoo ba ito?

Plácido: Kung iyon po ang sinasabi ng aklat, padre...

Padre Millon: Metal ba ang lata?

Plácido: Mukhang ganoon nga po, padre; iyon ang sinasabi ng aklat...

Padre Millon: Metal iyon, metal iyon, at ang salitang amalgama ay nangangahulugang nakahalo ito sa merkuryo, na isa ring metal. Ergo, ang salaming kristal ay salaming metal; ergo, nagkakahalo ang mga bahagi ng paghahati; ergo, mali ang pag-uuri; ergo... Paano mo ito ipaliliwanag, espíritu-sastre?

At binibigyang-diin niya ang mga ergo at ang mga tú [ikaw] nang may di-masabing kasiyahan, at kumikindat na para bang sinasabi: patay ka ngayon!

Plácido: Kasi po... ibig sabihin po...—utal ni Plácido.

Padre Millon: Ibig sabihin, hindi mo naintindihan ang leksiyon, kaluluwang hamak na sarili’y di maunawaan, ngunit sa katabi’y bumubulong ng kasagutan!

Hindi nagalit ang klase; bagkus, marami ang natuwa sa tugma at nagtawanan. Kinagat ni Plácido ang kanyang labi.

Padre Millon: Ano ang pangalan mo?—tanong sa kanya ng propesor.

Matipid at malamig na sumagot si Plácido.

Padre Millon: Aha! Plácido Penitente, ngunit mas mukha kang Plácido Soplón [Bumubulong] o Soplado [Hambog; sa letra, Hinipan]. Ngunit papatawan kita ng penitensiya dahil sa iyong mga pagbubulong.

At masaya sa kanyang paglalaro ng mga salita, ipinabigkas niya rito ang leksiyon. Ang binata, sa kalagayan ng loob na kinaroroonan niya, ay nagkamali nang higit sa tatlo. Ang propesor naman, habang tumatango-tango, ay dahan-dahang binuksan ang listahan, at nang buong hinahon ay binaybay ito habang inuulit nang mahina ang mga pangalan.

Padre Millon: Palencia... Palomo... Panganiban... Pedraza... Pelado... Pelaez... Penitente, aha! Plácido Penitente, labinlimang kusang pagliban...

Napatuwid ng tayo si Plácido.

Plácido: Labinlimang pagliban, padre?

Padre Millon: Labinlimang kusang pagliban,—patuloy ng propesor;—kaya isa na lamang ang kulang sa iyo para matanggal ka sa listahan.

Plácido: Labinlimang pagliban, labinlimang pagliban?—ulit ni Plácido na naguguluhan;—apat na beses lamang po akong lumiban, at kasama ngayon, lima, kung sakali man!

Padre Millon: Júsito, júsito, señolía! [Tama, tama, ginoo!]—sagot ng propesor, na sinusuri ang binata mula sa ibabaw ng kanyang salaming may gintong kuwadro.—Inaamin mong limang beses kang lumiban, at Diyos lamang ang nakaaalam kung hindi ka lumiban nang higit pa! Atqui [subalit], dahil bihira akong magbasa ng listahan, at tuwing may mahuhuli ako ay nilalagyan ko ng limang maliit na guhit, ergo, ilan ang lima ulit lima? Taya ko, nakalimutan mo na ang talaan ng pagpaparami! Lima ulit lima?

Plácido: Dalawampu’t lima...

Padre Millon: Júsito, júsito! Kung gayon ay nakalulusot ka pa sa sampu, sapagkat tatlong beses lamang kitang nahuli... Uy! kung nahuli kita sa lahat... At ilan ang tatlo ulit lima?

Plácido: Labinlima...

Padre Millon: Labinlima, parejo camarón con cangrejo! [pareho lang ang hipon at alimango: iisa lang iyan]—tapos ng propesor habang isinasara ang listahan;—kapag nagpabaya ka pa nang isa, sulong! apuera de la fuerta! [labas sa pinto!] Ah! at ngayon, isang maliit na guhit para sa leksiyon sa araw na ito.

At muli niyang binuksan ang listahan, hinanap ang pangalan, at inilagay ang maliit na guhit.

Padre Millon: Ayan! isang maliit na guhit!—sabi niya;—tutal ay wala ka pa namang kahit isa!

Plácido: Ngunit, padre,—bulalas ni Plácido na nagpipigil;—kung lalagyan ako ng Inyong Kagalang-galangan ng guhit sa leksiyon, dapat po ninyong burahin, Inyong Kagalang-galangan, ang mga pagliban na inilagay ninyo sa akin para sa araw na ito!

Hindi sumagot ang Kagalang-galangan; dahan-dahan muna niyang itinala ang guhit, pinagmasdan ito nang nakakiling ang ulo—kailangang maging masining ang maliit na guhit—, tiniklop ang listahan, at pagkatapos ay nagtanong nang buong panunuya:

Padre Millon: aba! y por qué, ñol? [at bakit, ginoo?]

Plácido: Sapagkat hindi po maiisip, padre, na ang isang tao ay maaaring lumiban sa klase at kasabay nito ay bumigkas ng leksiyon doon... Ang sinasabi ng Inyong Kagalang-galangan ay naroroon at wala roon...

Padre Millon: naku! metapísico pa, prematuro no más! [metapisiko na pala, kaya lang ay hilaw pa!] Kaya pala hindi maiisip, ha? Sed patet experientiâ y contra experentiam negantem, fusilibus est argüendum [Ngunit lantad ito sa karanasan, at sa baril pinangangatwiranan ang tumatanggi sa karanasan], naiintindihan mo? At hindi mo ba maisip, ikaw na may ulong-pilosopo, na maaaring lumiban sa klase at kasabay nito ay hindi alam ang leksiyon? Nangangahulugan ba nang tiyak ng kaalaman ang hindi pagpasok? Ano ang masasabi mo, filosofastro [huwad na pilosopo]?

Ang huling bansag na ito ang patak ng tubig na nagpaapaw sa banga. Si Plácido, na kilala sa kanyang mga kaibigan bilang isang pilosopo, ay naubusan ng pasensiya, inihagis ang aklat, tumayo, at hinarap ang propesor:

Plácido: Tama na, padre, tama na! Maaari akong lagyan ng Inyong Kagalang-galangan ng kahit ilang pagliban na gusto ninyo, ngunit wala kayong karapatang insultuhin ako. Sa Inyong Kagalang-galangan na ang inyong klase; hindi ko na ito matitiis.

At walang paalam, lumabas siya.

Natulala sa takot ang klase: halos hindi pa nakikita kailanman ang ganoong gawa ng dangal: sino ang mag-aakalang si Plácido Penitente...? Ang propesor, nagulat, ay kinagat ang kanyang labi at pinagmasdan siyang lumayo habang umiiling nang medyo nagbabanta. Sa nanginginig na tinig ay sinimulan niya noon ang sermon tungkol sa dati ring paksa, bagaman binigkas nang may higit na lakas at higit na husay. Tungkol ito sa sumisibol na kapalaluan, sa likas na kawalan ng utang na loob, sa pagmamataas, sa kawalan ng paggalang sa nakatataas, sa kayabangang ipinupunla ng espiritu ng kadiliman sa kabataan, sa kakulangan ng pinag-aralan, sa kawalan ng kagandahang-asal, at iba pa, at iba pa. Mula roon ay lumipat siya sa paghagis ng mga parinig at panunuya sa pagpapanggap ng ilang hamak na tagabulong na turuan ang kanilang mga guro sa pagtatayo ng isang akademya para sa pagtuturo ng wikang Kastila.

Padre Millon: Ha, ha!—sabi niya;—ang mga iyang kamakalawa lamang ay halos hindi makapagsabi ng sí, Padre, no, Padre [oo, padre, hindi, padre], ay gusto na ngayong maging mas marunong pa kaysa sa mga nagkauban na sa pagtuturo? Ang may gustong matuto ay natututo, may akademya man o wala! Tiyak na iyon, iyong kalalabas lamang, ay isa sa mga kasama sa proyekto! Nasa mabuting kamay nga ang wikang Kastila sa ganyang mga tagapagtanggol! Saan ninyo kukunin ang panahon para dumalo sa akademya, gayong halos kulang na nga ang panahon ninyo upang tuparin ang mga tungkulin sa klase? Gusto naming malaman ninyong lahat ang Kastila at bigkasin ninyo ito nang tama, upang hindi ninyo basagin ang aming tainga sa inyong mga paraan ng pananalita at sa inyong mga pe [ang titik P na ipinapalit ninyo sa F], ngunit una ang tungkulin at saka ang debosyon; tuparin muna ninyo ang inyong pag-aaral at saka na ninyo pag-aralan ang Kastila, at magpanggap kayong mga manunulat kung gusto ninyo...

At ganoon siya nagpatuloy sa pagsasalita nang pagsasalita hanggang sa tumunog ang kampana at natapos ang klase, at ang dalawandaan at tatlumpu’t apat na mag-aaral, matapos magdasal, ay lumabas na kasingmangmang noong sila ay pumasok, ngunit humihinga na para bang naalis sa kanila ang isang napakabigat na pasanin. Bawat binata ay nawalan ng isa pang oras sa kanyang buhay, at kasama nito ang isang bahagi ng kanyang dangal at ng paggalang sa sarili, at sa halip ay lumalaganap sa mga puso ang panghihina ng loob, ang kawalan ng pagmamahal sa pag-aaral, at ang hinanakit. At pagkatapos nito ay hihingan pa sila ng karunungan, dangal, utang na loob!

De nobis, post hoec, tristis sententia fertur! [Tungkol sa atin, pagkatapos nito, malungkot na hatol ang igagawad!]

At gaya ng dalawandaan at tatlumpu’t apat, ganoon din ginugol ang kanilang mga oras sa klase ng libu-libong mag-aaral na nauna sa kanila, at kung hindi aayusin ang mga bagay, ganoon din gugugulin ng mga darating pa, at mapupurol ang kanilang isip, at ang sugatang dangal at ang nasirang sigla ng kabataan ay magiging poot at katamaran, gaya ng mga alon na, nagiging maputik sa isang bahagi ng dalampasigan, ay sunud-sunod na dumarating at nag-iiwan ng palaki nang palaking latak ng dumi. Gayunman, Siya na mula sa walang-hanggan ay nakakikita sa mga bunga ng isang gawa na nalalahad gaya ng isang sinulid sa paglipas ng mga siglo, Siya na tumitimbang sa halaga ng isang segundo at nagtakda sa kanyang mga nilalang ng pag-unlad at kasakdalan bilang unang batas, Siya, kung Siya ay makatarungan, ay hihingi ng mahigpit na pananagutan sa sinumang dapat managot, sa milyun-milyong talinong pinadilim at binulag, sa dangal ng taong ibinaba sa milyun-milyong nilalang, at sa di-mabilang na panahong nasayang at paggawang nawalan ng saysay! At kung may katotohanan sa kaibuturan ng mga aral ng Ebanghelyo, mananagot din ang milyun-milyong hindi nakapag-ingat sa liwanag ng kanilang talino at sa dangal ng kanilang espiritu, gaya ng paghingi ng panginoon ng pananagutan sa alipin sa mga talento na duwag nitong hinayaang nakawin!