Kabanata VIII Maligayang Pasko!
Buod ng kabanata
Sa umaga ng Pasko, nagising si Juli habang madilim pa at tumitilaok ang mga tandang. Umasa siyang gagawa ng himala ang Birhen at magpapadala ng pera, ngunit ang sulat lamang ng kanyang ama ang natagpuan niya. Habang inaayos ang tampipi, hinagkan niya ang relikaryong bigay ni Basilio ngunit pinunasan agad ang labi dahil galing ito sa isang ketongin.
Nagpaalam siya sa kanyang lolo na si Tandang Selo, na tahimik na nagbasbas sa kanya. Nagbiro siya na papasok na siya sa kolehiyo sa pinakamurang paraan, ngunit nang makitang lumuluha ang matanda, nagmadali na siyang bumaba. Paglingon niya sa bahay nila, bumagsak ang sigla niya at napaupo siya sa isang nakabuwal na puno sa tabi ng daan at umiyak.
Naiwan si Tandang Selo at pinanood ang mga taong patungo sa simbahan kasama ang mga batang nakabihis. Inilarawan ang Pasko ng mga batang Pilipino, na pinasusuot ng mabibigat na damit, dinadala sa misa at sa mga kamag-anak, at kinukurot kapag nagkalat. Naisip ni Tandang Selo na wala siyang pamasko para kaninuman at umalis ang apo niya nang hindi siya binabati. Nang batiin niya sana ang mga dumadalaw na kamag-anak, wala siyang mabigkas na salita at napipi siya, kaya nagkagulo ang mga babae.
Nang imulat ni Juli ang kanyang mahahapding mata, nakita niyang madilim pa ang bahay. Tumitilaok ang mga tandang. Ang una niyang naisip ay baka gumawa na ng himala ang Birhen, at hindi na sisikat ang araw sa kabila ng mga tandang na tumatawag dito.
Bumangon siya, nag-antanda, taimtim na dinasal ang kanyang mga panalangin sa umaga, at sa pag-iingat na makagawa ng pinakamahinang ingay hangga’t maaari, lumabas siya sa batalan [bukas na hugasan sa likod ng bahay].
Walang himala; sisikat ang araw, nangangakong magiging napakaganda ang umaga, kaaya-ayang malamig ang simoy ng hangin, namumutla na ang mga bituin sa silangan, at lalo pang nagsisitilaok ang mga tandang. Labis na paghingi iyon; mas madali pa sa Birhen ang magpadala ng dalawandaan at limampung piso! Ano ba naman ang mawawala sa kanya, sa Ina ng Diyos, kung ibibigay niya ang mga iyon? Ngunit sa ilalim ng larawan ay ang sulat lamang ng kanyang ama ang kanyang natagpuan, na humihingi ng limandaang pisong pantubos... Wala nang ibang magagawa kundi ang umalis. Nang makita niyang hindi kumikilos ang kanyang lolo, inakala niyang tulog ito, at naghanda siya ng salabat para sa almusal. Kataka-taka! Panatag ang kanyang loob, gusto pa nga niyang tumawa. Ano nga ba ang ikinabagabag niya nang gayon na lamang noong gabing iyon? Hindi naman siya lalayo, makadadalaw siya sa bahay tuwing ikalawang araw; makikita pa rin siya ng kanyang lolo, at tungkol naman kay Basilio, matagal na nitong alam ang masamang takbo ng mga bagay-bagay ng kanyang ama, dahil madalas nitong sabihin sa kanya:
Basilio: Kapag doktor na ako at nakasal na tayo, hindi na kakailanganin ng iyong ama ang kanyang mga bukid.
Juli: Ang tanga ko naman at umiyak ako nang labis!—ang sabi niya sa sarili habang inaayos ang kanyang tampipi [maletang hinabi mula sa dahon].
At nang masagi ng kanyang mga daliri ang relikaryo, inilapit niya ito sa kanyang mga labi at hinagkan, ngunit agad niyang pinunasan ang kanyang mga labi sa takot na mahawa; ang relikaryong iyon na may mga brilyante at esmeralda ay nanggaling sa isang ketongin... Ah! Kung magkagayon, kung madapuan siya ng ganoong sakit, saka siya tunay na hindi makapag-aasawa.
Nang magsimula nang lumiwanag at makita niya ang kanyang lolo na nakaupo sa isang sulok at sinusundan ng tingin ang lahat ng kanyang kilos, dinampot niya ang kanyang tampipi ng mga damit at nakangiting lumapit upang hagkan ang kanyang kamay. Binasbasan siya ng matanda nang walang sinasabing anumang salita. Ginusto niyang magbiro.
Juli: Pagbalik po ni Tatay, sabihin ninyo sa kanyang sa wakas ay pumasok na ako sa kolehiyo: marunong ng Kastila ang amo kong babae. Iyon na ang pinakamurang kolehiyong maaaring matagpuan.
At nang makita niyang napupuno ng luha ang mga mata ng matanda, ipinatong niya sa kanyang ulo ang tampipi at nagmamadaling bumaba sa hagdan. Masayang lumalagitik ang kanyang mga tsinelas sa mga baitang na kahoy.
Ngunit nang lumingon siya upang tingnan sa huling pagkakataon ang kanilang bahay, ang bahay na pinaglahuan ng kanyang mga huling pangarap noong bata pa siya at pinagsimulan ng kanyang mga unang pangarap bilang dalaga; nang makita niya itong malungkot, nag-iisa, pinabayaan, ang mga bintana’y kalahating nakasara, hungkag at madilim gaya ng mga mata ng isang patay; nang marinig niya ang mahinang kaluskos ng mga kawayanan at makita niyang umuugoy ang mga ito sa ihip ng sariwang hangin ng umaga na wari’y nagsasabi sa kanya ng «paalam», saka naglaho ang kanyang sigla; huminto siya, napuno ng luha ang kanyang mga mata, at pabagsak na naupo sa isang punong nakabuwal sa tabi ng daan, at umiyak nang walang makaaliw sa kanya.
Ilang oras nang nakaaalis si Juli at mataas-taas na ang araw. Mula sa bintana, minamasdan ni Tandang Selo ang mga taong nakagayak-pista na patungo sa bayan upang makinig ng misa mayor [pangunahing misang may awit]. Halos lahat ay may akay sa kamay o kalong sa bisig na isang batang lalaki o batang babae, na nakagayak na wari’y pupunta sa isang pista.
Ang araw ng Pasko sa Pilipinas, ayon sa matatanda, ay pista ng mga bata; marahil ay hindi ganito ang palagay ng mga bata, at maaaring ipalagay na may likas silang takot dito. Totoo nga: ginigising sila nang maaga, pinaliliguan, binibihisan at isinusuot sa kanila ang lahat ng bago, mamahalin at mahalagang mayroon sila: mga botitang seda, malalaking sombrero, mga damit na lana, seda o pelus, at hindi nakakalimutan ang apat o limang maliliit na eskapularyo na may nakasulat na Ebanghelyo ni San Juan; at sa ganitong bigat ng suot ay dinadala sila sa misa mayor na tumatagal nang halos isang oras, pinipilit silang tiisin ang init at ang singaw ng napakaraming taong nagsisiksikan at pinagpapawisan, at kung hindi sila pinagdarasal ng rosaryo, kailangan nilang manatiling tahimik, mainip o matulog. Sa bawat kilos o kalikutang maaaring makarumi sa damit, isang kurot, isang sermon; kaya’t hindi sila tumatawa ni natutuwa, at mababasa sa kanilang mabibilog na mata ang pananabik sa lumang damit na suot nila araw-araw at ang pagtutol sa napakaraming burda. Pagkatapos ay dinadala sila sa bahay-bahay upang dalawin ang mga kamag-anak at magmano; doon ay kailangan nilang sumayaw, kumanta at sabihin ang lahat ng nalalaman nilang nakatutuwang bagay, gusto man nila o hindi, maginhawa man sila o hindi sa kanilang mga gayak, kasama ang dati nang mga kurot at sermon kapag gumagawa sila ng kanilang mga kalokohan. Binibigyan sila ng mga kamag-anak ng mga barya na kinukuha ng mga magulang at karaniwang hindi na nila nababalitaan pang muli. Ang tanging tiyak na napapala nila sa pista ay ang mga marka ng mga kurot na nabanggit na, ang mga pagkaasiwa, at kung minsan ay isang sakit ng tiyan dahil sa pagkabundat sa matatamis o biskotso sa bahay ng mabubuting kamag-anak. Ngunit iyon ang kaugalian, at pumapasok sa mundo ang mga batang Pilipino sa pamamagitan ng mga pagsubok na ito, na kung tutuusin ay lumalabas pang siyang pinakamagaan ang lungkot, pinakamagaan ang hirap sa buhay ng mga taong iyon...
Nakikibahagi rin nang kaunti sa pistang ito ang mga may-edad na namumuhay nang bukod. Dinadalaw nila ang kanilang mga magulang at mga tiyuhin, lumuluhod nang isang tuhod at bumabati ng maligayang Pasko; ang kanilang pamasko ay isang matamis, isang prutas, isang basong tubig o anumang maliit at walang-halagang regalo.
Nakikita ni Tandang Selo na nagdaraan ang lahat ng kanyang mga kaibigan, at malungkot niyang inisip na ngayong taon ay wala siyang pamasko para kaninuman, at umalis ang kanyang apo nang walang pamasko, nang hindi man lamang siya binabati ng maligayang Pasko. Pakikiramdam ba iyon ni Juli o pagkalimot lamang?
Nang nais nang batiin ni Tandang Selo ang mga kamag-anak na dumadalaw sa kanya kasama ang kanilang mga anak, laking gulat niya nang matuklasang hindi siya makapagbigkas ng kahit isang salita: walang saysay ang kanyang pagpupunyagi, wala siyang mabigkas na anumang tunog. Hinahawakan niya ang kanyang lalamunan, iniiling ang kanyang ulo, imposible! Sinubukan niyang tumawa, at kumibot nang marahas ang kanyang mga labi: isang malabong ugong na gaya ng ihip ng pang-ihip ng panday ang tanging nagawa niyang ilabas. Nagkatinginan ang mga babae, takot na takot.
Mga Babae: Napipi siya, napipi siya!—sigaw nila nang puno ng pagkabahala, at agad na nagkaroon ng di-biro-birong kaguluhan.