Kabanata VII Simoun

Ganito ang mga iniisip ni Basilio habang dinadalaw ang puntod ng kanyang ina. Pabalik na sana siya sa bayan nang wari’y may natanaw siyang liwanag sa gitna ng mga punongkahoy at may narinig na lagitik ng mga sanga, yabag ng mga paa, kaluskos ng mga dahon... Namatay ang liwanag ngunit lalong lumilinaw ang ingay, at hindi nagtagal ay nakita niyang may isang aninong lumitaw sa gitna ng nababakurang pook, tuloy-tuloy na naglalakad patungo sa kanyang kinaroroonan.

Hindi likas na mapamahiin si Basilio, at lalo na matapos niyang humiwa-hiwa ng napakaraming bangkay at umalalay sa napakaraming naghihingalo; ngunit ang mga lumang alamat tungkol sa mapanglaw na pook na iyon, ang oras, ang dilim, ang malungkot na sipol ng hangin at ilang kuwentong narinig niya noong bata pa siya ay medyo nakapagpabagabag sa kanyang loob, at naramdaman niyang marahas na kumakabog ang kanyang puso.

Huminto ang anino sa kabilang panig ng balete, at natatanaw ito ng binata sa pamamagitan ng isang puwang sa pagitan ng dalawang ugat na sa paglipas ng panahon ay lumaki na kasinlaki ng dalawang katawan ng puno. Naglabas ito mula sa ilalim ng kanyang damit ng isang lamparang may malakas na lenteng nagpapatindi ng liwanag, na inilapag niya sa lupa at tumanglaw sa isang pares ng botang pangkabayo: ang iba pa ay nananatiling nakatago sa dilim. Wari’y kinapa ng anino ang kanyang mga bulsa, pagkatapos ay yumuko upang ikabit ang talim ng isang asarol sa dulo ng isang makapal na tungkod: sa labis na pagkagulat ni Basilio, inakala niyang naaaninag niya ang ilang balangkas ng anyo ng alaherong si Simoun. Siya nga iyon.

Naghuhukay ang alahero, at paminsan-minsan ay natatanglawan ng lampara ang kanyang mukha: wala sa kanya ang asul na salaming lubhang nagpapaiba sa kanyang anyo. Kinilabutan si Basilio. Iyon din ang di-kilalang lalaking labintatlong taon na ang nakararaan ay naghukay doon ng libingan ng kanyang ina, maliban na lamang na tumanda na siya ngayon, pumuti na ang kanyang buhok, at may bigote at balbas na, ngunit ganoon pa rin ang tingin, ganoon pa rin ang mapait na anyo, ganoon pa rin ang ulap sa noo, ganoon pa rin ang mga brasong maskulado, medyo payat na ngayon, ganoon pa rin ang mapusok na sigla ng galit. Muling nabuhay sa kanya ang mga nagdaang damdamin: wari’y naramdaman niya ang init ng siga, ang gutom, ang panlulumo noong panahong iyon, ang amoy ng hinukay na lupa... Lubha siyang nasindak sa kanyang natuklasan. Kung gayon, ang alaherong si Simoun, na itinuturing na indio [katutubo] na Ingles, Portuges, Amerikano, mulato [may dugong puti at Aprikano], ang Cardenal Moreno [Kayumangging Kardinal], ang Eminencia Negra [Itim na Kabunyian], ang masamang espiritu ng Kapitan Heneral, ayon sa tawag ng marami, ay walang iba kundi ang mahiwagang di-kilalang lalaki na ang pagdating at pagkawala ay kasabay ng kamatayan ng tagapagmana ng mga lupaing iyon. Ngunit sa dalawang di-kilalang lalaking humarap sa kanya, ang patay at ang buhay, sino sa kanila si Ibarra?

Ang tanong na ito, na ilang ulit na niyang itinanong sa sarili tuwing pinag-uusapan ang kamatayan ni Ibarra, ay muling sumagi sa kanyang isip sa harap ng taong-palaisipang iyon na nakikita niya roon.

Ang patay ay may dalawang sugat na, ayon sa napag-aralan niya pagkaraan, ay malamang na likha ng baril, at marahil ay bunga ng paghabol sa lawa. Kung gayon, ang patay marahil ay si Ibarra, na pumunta roon upang mamatay sa puntod ng kanyang ninuno, at ang kanyang hiling na sunugin ang kanyang bangkay ay lubos na maipaliliwanag ng kanyang pananatili sa Europa, kung saan kaugalian ang pagsusunog ng bangkay. Kung gayon, sino ang isa pa, ang buhay, ang alaherong ito na si Simoun, na noo’y kaawa-awa ang anyo at ngayon ay nagbabalik na balot ng ginto at kaibigan ng mga maykapangyarihan? May hiwaga roon, at ang estudyante, sa likas niyang kahinahunan, ay nangakong lulutasin ito, at naghintay siya ng pagkakataon.

Samantala, hukay nang hukay si Simoun, ngunit nakikita ni Basilio na humina na ang dating lakas: humihingal si Simoun, hirap huminga, at kailangang magpahinga bawat sandali.

Sa takot ni Basilio na baka siya matuklasan, gumawa siya ng biglaang pasya, tumayo mula sa kanyang kinauupuan, at sa pinakapanatag na tinig,

Basilio: Maaari ko po ba kayong tulungan, ginoo...?—tanong niya habang lumalabas sa kanyang pinagtataguan.

Tumuwid si Simoun at lumundag na tulad ng tigreng nabulaga, idinukot ang kamay sa bulsa ng kanyang amerikana at tumitig sa estudyante, maputla at madilim ang anyo.

Basilio: Labintatlong taon na ang nakararaan ay malaki po ang naitulong ninyo sa akin, ginoo,—patuloy ni Basilio nang hindi natitinag,—sa mismong pook na ito, nang ilibing ninyo ang bangkay ng aking ina, at ituturing ko pong kaligayahan kung mapaglilingkuran ko kayo.

Hindi inaalis ang tingin sa binata, dinukot ni Simoun mula sa kanyang bulsa ang isang rebolber. Narinig ang isang lagitik, tulad ng sa sandatang kinakasa.

Simoun: Sino ako sa akala ninyo?—sabi niya habang umuurong nang dalawang hakbang.

Basilio: Isang taong banal po para sa akin,—sagot ni Basilio na medyo nababagbag ang damdamin, sa paniniwalang dumating na ang kanyang huling sandali:—isang taong inaakalang patay na ng lahat, maliban sa akin, at lagi kong ikinalulungkot ang kanyang mga kasawian.

Isang mabigat na katahimikan ang sumunod sa mga salitang ito, katahimikang para sa binata ay tila walang hanggan. Gayunman, matapos ang mahabang pag-aalinlangan, lumapit sa kanya si Simoun, at habang ipinapatong ang isang kamay sa kanyang balikat, sinabi sa kanya sa tinig na nababagbag:

Simoun: Basilio, may hawak kayong lihim na maaaring magpahamak sa akin, at ngayon ay nahuli pa ninyo ako sa isa pang lihim na lubos na naglalagay sa akin sa inyong mga kamay at maaaring gumulo sa lahat ng aking mga balak kapag nabunyag. Para sa aking kaligtasan at sa ikabubuti ng layuning aking itinataguyod, dapat ko sanang tikumin magpakailanman ang inyong mga labi, sapagkat ano ba ang buhay ng isang tao sa harap ng layuning aking hinahabol? Pabor sa akin ang pagkakataon: walang nakaaalam na pumarito ako, armado ako, kayo ay walang laban; ang inyong kamatayan ay ibibintang sa mga tulisan, kung hindi man sa isang sanhing lalo pang kahima-himala... at gayunman ay hahayaan ko kayong mabuhay at umaasa akong hindi ko ito pagsisisihan. Kayo ay nagsikap, nakibaka nang may masigasig na tiyaga... at tulad ko, may mga kuwentang dapat kayong singilin sa lipunan; pinatay ang inyong nakababatang kapatid, binaliw ang inyong ina, at hindi tinugis ng lipunan ni ang mamamatay-tao ni ang berdugo. Kayo at ako ay kabilang sa mga uhaw sa katarungan, at sa halip na magpuksaan tayo, dapat tayong magtulungan.

Huminto si Simoun, pinipigil ang isang buntong-hininga, at pagkatapos ay nagpatuloy nang marahan, malayo ang tingin.

Simoun: Oo, ako ang lalaking pumarito labintatlong taon na ang nakararaan, may sakit at kaawa-awa, upang magbigay ng huling parangal sa isang dakila at marangal na kaluluwang nagnais mamatay para sa akin. Biktima ng isang bulok na sistema, naglagalag ako sa daigdig, nagtatrabaho gabi’t araw upang makapag-ipon ng kayamanan at maisagawa ang aking balak. Ngayon ay nagbalik ako upang wasakin ang sistemang iyon, pabilisin ang pagkabulok nito, itulak ito sa bangin na tinatakbuhan nito nang wala sa katinuan, kahit kailanganin kong gumamit ng mga daluyong ng luha at dugo... Hinatulan na nito ang sarili, hatol na nga ito, at ayokong mamatay nang hindi ko muna ito nakikitang durog-durog sa kailaliman ng bangin!

At iniunat ni Simoun ang dalawang braso patungo sa lupa, na para bang sa kilos na iyon ay nais niyang pigilan doon ang mga labing durog-durog. Nagkaroon ang kanyang tinig ng isang nakapangingilabot at mapanglaw na tunog na nagpapanginig sa estudyante.

Simoun: Tinawag ng mga bisyo ng mga namamahala sa mga ito, nagbalik ako sa mga pulong ito, at sa ilalim ng balatkayo ng mangangalakal ay nilibot ko ang mga bayan. Sa pamamagitan ng aking ginto ay nagbukas ako ng daan, at saanman ay nakita ko ang kasakiman sa pinakakasuklam-suklam na mga anyo, kung minsan ay mapagkunwari, kung minsan ay walang-hiya, kung minsan ay malupit, na nagpapakabusog sa isang patay na katawan na tulad ng isang buwitre sa isang bangkay, at itinanong ko sa sarili: bakit hindi nabuburo sa kanyang mga laman-loob ang kamandag, ang ptomaina [lason mula sa nabubulok na bangkay], ang lason ng mga libingan, upang patayin ang kasuklam-suklam na ibon? Hinahayaan ng bangkay na lapain siya, nagpapakabusog sa laman ang buwitre, at dahil hindi ko kayang bigyan ito ng buhay upang bumaling ito laban sa kanyang berdugo, at dahil mabagal dumating ang pagkabulok, ginatungan ko ang kasakiman, pinaboran ko ito, at dumami ang mga kawalang-katarungan at mga pang-aabuso; pinalaganap ko ang krimen, ang mga gawang malupit, upang masanay ang bayan sa isipan ng kamatayan; pinanatili ko ang pagkabalisa upang, sa pagtakas dito, ay maghanap ito ng kahit anong lunas; hinadlangan ko ang kalakalan upang, kapag naghirap ang bansa at nasadlak sa karalitaan, ay wala na itong anumang katakutan; pinukaw ko ang mga ambisyon upang ubusin ang kabang-yaman; at dahil hindi pa ito sapat upang pukawin ang isang pag-aalsa ng bayan, sinugatan ko ang bayan sa kanyang pinakamaramdaming himaymay, pinangyari kong ang buwitre mismo ang umalipusta sa mismong bangkay na nagbibigay sa kanya ng buhay at bulukin ito... Ngunit nang malapit ko nang makamit na mula sa sukdulang kabulukan, sa sukdulang basura, na halo ng napakaraming kasuklam-suklam na sangkap, ay maburo ang lason, nang ang pinag-alab na kasakiman, sa kanyang pagkatuliro, ay nagmamadaling sunggaban ang anumang abot-kamay tulad ng isang matandang babaeng nabigla ng sunog, heto at sumulpot kayo na may mga sigaw ng pagkamaka-Espanya, may mga awit ng pagtitiwala sa Pamahalaan, sa hindi naman darating; heto at isang lamang pumipintig sa init at buhay, dalisay, bata, sariwa, sumisigla sa dugo, sa sigasig, ay biglang sumibol upang muling ihandog ang sarili bilang sariwang pagkain... Ah, ang kabataan, laging walang karanasan at mapangarapin, laging naghahabol sa mga paru-paro at mga bulaklak! Nagbubuklod kayo upang sa inyong pagsisikap ay maitali ang inyong bayan sa Espanya sa pamamagitan ng mga kuwintas ng rosas, gayong ang totoo ay nagpapanday kayo ng mga tanikalang higit na matigas kaysa diyamante! Humihingi kayo ng pagkakapantay-pantay ng mga karapatan, ng pagsasa-Kastila ng inyong mga kaugalian, at hindi ninyo nakikita na ang hinihingi ninyo ay ang kamatayan, ang pagkawasak ng inyong pagkabansa, ang paglipol sa inyong bayan, ang pagpapatibay sa paniniil! Ano ang kahihinatnan ninyo sa hinaharap? Bayang walang sariling katangian, bansang walang kalayaan; ang lahat sa inyo ay magiging hiram, pati na ang inyong mga kapintasan. Humihingi kayo ng pagsasa-Kastila at hindi kayo namumutla sa hiya kapag ipinagkakait ito sa inyo! At kahit ibigay pa ito sa inyo, ano ang gusto ninyo? Ano ang inyong mapapala? Sa pinakamabuti, isang bansa ng mga pag-aaklas ng militar, isang bansa ng mga digmaang sibil, isang republika ng mga mandarambong at mga di-nasisiyahan, tulad ng ilang republika sa Timog Amerika! Ano ang pakay ninyo ngayon sa inyong pagtuturo ng wikang Kastila, isang hangaring magiging katawa-tawa sana kung hindi kalunos-lunos ang kahihinatnan? Nais ninyong magdagdag ng isa pang wika sa apatnapu’t ilang wikang sinasalita sa kapuluan upang lalo’t lalo kayong hindi magkaintindihan!...

Basilio: Sa kabaligtaran po,—tugon ni Basilio;—kung ang kaalaman sa wikang Kastila ay maaaring magbuklod sa atin sa pamahalaan, maaari rin naman nitong pagbuklurin ang lahat ng mga pulo sa isa’t isa!

Simoun: Malaking kamalian!—sabad ni Simoun;—nagpapalinlang kayo sa malalaking salita at hindi kayo kailanman tumutungo sa kaibuturan ng mga bagay upang suriin ang mga bunga hanggang sa kanilang huling kahihinatnan. Ang Kastila ay hindi kailanman magiging pangkalahatang wika sa bansa, hindi ito kailanman sasalitain ng bayan, sapagkat para sa mga kaisipan ng kanyang utak at sa mga damdamin ng kanyang puso ay walang mga pananalita ang wikang iyon: bawat bayan ay may sariling wika, gaya ng may sarili itong paraan ng pagdama. Ano ang inyong mapapala sa Kastila, kayong iilang magsasalita nito? Patayin ang inyong sariling katangian, ipailalim ang inyong mga kaisipan sa ibang mga utak, at sa halip na maging malaya kayo, ay maging tunay na mga alipin! Siyam sa bawat sampu sa inyong nagmamarunong ay mga tumalikod sa inyong bayan. Ang sinuman sa inyo na nagsasalita ng wikang iyon ay lubhang nagpapabaya sa sarili niyang wika kaya hindi na niya ito naisusulat ni naiintindihan, at gaano karami na ang nakita kong nagkukunwaring hindi nakaaalam kahit isang salita nito! Mabuti na lamang at may pamahalaan kayong hangal. Samantalang ang Rusya, upang alipinin ang Polonya, ay ipinapataw rito ang wikang Ruso, samantalang ang Alemanya ay nagbabawal sa wikang Pranses sa mga lalawigang nasakop nito, ang inyong pamahalaan ay nagsisikap na panatilihin sa inyo ang inyong sariling wika, at kayo naman, kahanga-hangang bayan sa ilalim ng isang di-kapani-paniwalang pamahalaan, kayo ay nagsisikap na hubaran ang inyong sarili ng inyong pagkabansa! Kapwa ninyo nakakalimutan na habang pinananatili ng isang bayan ang kanyang wika ay iniingatan niya ang katiyakan ng kanyang kalayaan, gaya ng tao na iniingatan ang kanyang kasarinlan habang pinananatili niya ang kanyang sariling paraan ng pag-iisip. Ang wika ay ang kaisipan ng mga bayan. Mabuti na lamang at tiyak ang inyong kasarinlan: binabantayan ito ng mga simbuyo ng damdamin ng tao!...

Huminto si Simoun at hinaplos ng kamay ang kanyang noo. Sumisikat ang buwan at ipinadadala ang mahina nitong liwanag ng buwang papaliit sa pagitan ng mga sanga. Sa kanyang puting buhok at matitigas na anyo ng mukha, na tinatanglawan mula sa ibaba ng liwanag ng lampara, ang alahero ay tila ang espiritu ng gubat na nagbabadya ng kapahamakan, na may binabalak na masama. Si Basilio, tahimik sa harap ng gayong mabibigat na panunumbat, ay nakikinig nang nakayuko. Nagpatuloy si Simoun:

Simoun: Nakita ko ang pagsisimula ng kilusang iyan at nagdaan ako ng buong mga gabi ng pagkabalisa, sapagkat nauunawaan kong sa kabataang iyan ay may mga pambihirang talino at puso na nagsasakripisyo para sa isang layuning inaakala nilang mabuti, gayong ang totoo ay gumagawa sila laban sa kanilang bayan... Ilang ulit kong ninais na kausapin kayo, maghubad ng maskara at gisingin kayo sa katotohanan, ngunit dahil sa katanyagang tinatamasa ko, mabibigyan ng maling kahulugan ang aking mga salita at baka magdulot pa ng kabaligtarang bunga... Ilang ulit kong ninais na lapitan ang inyong Makaraig, ang inyong Isagani; kung minsan ay inisip ko ang kanilang kamatayan, ninais ko silang puksain...

Huminto si Simoun.

Simoun: Iyan ang dahilan kung bakit hinahayaan ko kayong mabuhay, Basilio, at isinasapanganib kong dahil sa anumang kapabayaan ay maisuplong ninyo ako balang araw... Alam ninyo kung sino ako, alam ninyo kung gaano kalaki ang aking tiniis, naniniwala kayo sa akin; hindi kayo kabilang sa karaniwang madla na nakikita sa alaherong si Simoun ang mangangalakal na nag-uudyok sa mga maykapangyarihan na gumawa ng mga pang-aabuso upang ang mga naagrabyado ay bumili sa kanya ng mga alahas... Ako ang Hukom na nais magparusa sa isang sistema sa pamamagitan ng sarili nitong mga krimen, makidigma rito habang binobola ito... Kailangan kong tulungan ninyo ako, gamitin ninyo ang inyong impluwensiya sa kabataan upang labanan ang mga hangal na pagnanasang iyan sa pagkamaka-Espanya, sa asimilasyon, sa pagkakapantay-pantay ng mga karapatan... Sa landas na iyan, ang pinakamarami nang mararating ay ang maging masamang kopya, at ang bayan ay dapat tumingin nang mas mataas! Kahibangan ang tangkaing impluwensiyahan ang paraan ng pag-iisip ng mga namamahala; may plano na silang nakaguhit, may piring na sila, at bukod sa pag-aaksaya ng panahon nang walang saysay, nililinlang ninyo ang bayan sa mga hungkag na pag-asa at nakatutulong kayo sa pagyuko ng leeg nito sa harap ng mapaniil. Ang dapat ninyong gawin ay samantalahin ang kanilang mga pagkiling upang gamitin ang mga ito sa inyong kapakinabangan. Ayaw nila kayong gawing kawangis ng bayang Kastila? Kung gayon, mabuti! Ipakita ninyong naiiba kayo sa pagbalangkas ng inyong sariling katangian, sikapin ninyong itatag ang mga saligan ng bayang Pilipino... Ayaw nila kayong bigyan ng pag-asa? Mabuti! Huwag kayong umasa rito, umasa kayo sa inyong sarili at magtrabaho. Ipinagkakait nila sa inyo ang pagkakaroon ng kinatawan sa kanilang Cortes [parlamento ng Espanya]? Lalong mabuti! Kahit makapagpadala kayo ng mga kinatawang pinili ayon sa inyong gusto, ano ang gagawin ninyo roon kundi malunod sa gitna ng napakaraming tinig at pagtibayin sa inyong presensiya ang mga pang-aabuso at pagkakamaling gagawin pagkatapos? Habang lalong kaunti ang mga karapatang kinikilala nila sa inyo, lalong marami ang mapapasainyo pagkatapos upang iwaksi ang pamatok at gantihan sila ng masama sa masama. Kung ayaw nilang ituro sa inyo ang kanilang wika, linangin ninyo ang sa inyo, palaganapin ninyo ito, panatilihin ninyo sa bayan ang sarili nitong kaisipan, at sa halip na magkaroon ng mga mithiing panlalawigan, magkaroon kayo ng mga mithiing pambansa, sa halip na mga kaisipang sunud-sunuran, mga kaisipang malaya, upang, ni sa mga karapatan, ni sa mga kaugalian, ni sa wika, ay huwag ituring ng Kastila na siya’y nasa sariling tahanan dito, ni ituring siya ng bayan na kababayan, kundi laging mananakop, dayuhan, at sa malao’t madali ay makakamit ninyo ang inyong kalayaan. Iyan ang dahilan kung bakit nais kong mabuhay kayo!

Huminga si Basilio na para bang naalis sa kanya ang isang mabigat na pasanin, at pagkaraan ng maikling sandali ay sumagot:

Basilio: Ginoo, napakalaki po ng karangalang ibinibigay ninyo sa akin sa pagtitiwala ninyo sa akin ng inyong mga balak, kaya kailangan kong maging tapat sa inyo at sabihing higit sa aking kakayahan ang hinihingi ninyo. Hindi po ako nakikialam sa pulitika, at kung lumagda man ako sa petisyon para sa pagtuturo ng wikang Kastila, iyon ay dahil nakikita ko roon ang isang kabutihan para sa pag-aaral at wala nang iba. Iba ang aking landas; ang aking mithiin ay ang pagaanin lamang ang mga sakit ng katawan ng aking mga kababayan.

Ngumiti ang alahero.

Simoun: Ano ang mga sakit ng katawan kung ihahambing sa mga sakit na moral?—tanong niya;—ano ang kamatayan ng isang tao sa harap ng kamatayan ng isang lipunan? Balang araw ay magiging dakilang manggagamot marahil kayo kung hahayaan kayong manggamot nang payapa; ngunit lalo pang dakila ang magbibigay ng bagong buhay sa bayang ito na kulang sa dugo! Kayo, ano ang ginagawa ninyo para sa bayang nagsilang sa inyo, na nagbibigay sa inyo ng buhay at nagkakaloob sa inyo ng karunungan? Hindi ba ninyo alam na walang saysay ang buhay na hindi inilalaan sa isang dakilang adhikain? Iyon ay isang batong naligaw sa parang na hindi bahagi ng anumang gusali.

Basilio: Hindi po, hindi po, ginoo,—mapagpakumbabang sagot ni Basilio;—hindi po ako nakahalukipkip, nagtatrabaho ako gaya ng pagtatrabaho ng lahat upang ibangon mula sa mga guho ng nakaraan ang isang bayang ang mga mamamayan ay nagkakaisa at ang bawat isa ay nadarama sa kanyang sarili ang kamalayan at ang buhay ng kabuuan. Ngunit, gaano man kasigasig ang aming henerasyon, nauunawaan naming sa malaking pagawaan ng lipunan ay dapat may paghahati-hati ng gawain; pinili ko ang aking gawain at inilalaan ko ang aking sarili sa agham.

Simoun: Ang agham ay hindi ang hantungan ng tao,—puna ni Simoun.

Basilio: Iyon po ang tinutungo ng mga bansang pinakamaunlad.

Simoun: Oo, ngunit bilang isang paraan upang hanapin ang kanilang kaligayahan.

Basilio: Ang agham ay higit na walang hanggan, higit na makatao, higit na pandaigdig!—tugon ng binata sa isang silakbo ng sigla.—Sa loob ng ilang siglo, kapag naliwanagan at natubos na ang sangkatauhan, kapag wala nang mga lahi, kapag malaya na ang lahat ng bayan, kapag wala nang mga mapaniil at mga alipin, mga kolonya at mga inang bansa, kapag iisang katarungan na ang naghahari at ang tao ay mamamayan na ng daigdig, ang pagsamba na lamang sa agham ang matitira, ang salitang pagkamakabayan ay tutunog na tulad ng panatisismo, at ang sinumang magmamalaki noon ng mga kabutihang makabayan ay ikukulong nang walang pagsala na parang isang mapanganib na maysakit, isang gumugulo sa pagkakasundo ng lipunan.

Malungkot na ngumiti si Simoun.

Simoun: Oo, oo,—sabi niya habang umiiling,—ngunit upang dumating ang ganoong kalagayan ay kailangang walang bayang mapaniil ni bayang alipin, kailangang ang tao, saanman siya pumunta, ay malaya, marunong igalang sa karapatan ng sinuman ang karapatan ng kanyang sariling pagkatao, at para rito ay kailangan munang magpadanak ng maraming dugo; hindi maiiwasan ang pakikibaka... Upang matalo ang sinaunang panatisismo na umaapi sa mga budhi, kinailangang maraming mamatay sa mga sunugan upang, sa pagkasindak ng budhi ng lipunan, ay ideklara nitong malaya ang budhi ng indibidwal. Kailangan din na ang lahat ay tumugon sa tanong na araw-araw na ibinabato sa kanila ng bayan kapag iniaabot nito sa kanila ang kanyang mga kamay na nakatanikala! Ang pagkamakabayan ay maaaring maging krimen lamang sa mga bayang mapang-api, sapagkat doon ay magiging pandarambong itong bininyagan ng isang magandang pangalan; ngunit gaano man kaganap ang maging sangkatauhan, ang pagkamakabayan ay laging magiging birtud sa mga bayang inaapi, sapagkat sa lahat ng panahon ay mangangahulugan ito ng pagmamahal sa katarungan, sa kalayaan, sa dignidad mismo. Kaya, wala nang mga pangarap na guni-guni lamang, wala nang mga matatamis na pantasyang pambabae! Ang kadakilaan ng tao ay wala sa pag-una sa kanyang panahon, bagay na imposible naman, kundi sa paghula sa mga nais nito, sa pagtugon sa mga pangangailangan nito, at sa paggabay dito upang sumulong. Ang mga henyong inaakala ng karaniwang tao na nauna sa kanilang panahon ay ganoon lamang ang tingin dahil ang humuhusga sa kanila ay nakatanaw mula sa napakalayo, o itinuturing niyang panahon ang buntot ng hanay na kinaroroonan ng mga nahuhuli!

Tumahimik si Simoun. Nang makita niyang hindi niya mapukaw ang sigla sa malamig na kaluluwang iyon, bumaling siya sa ibang katwiran, at nagtanong sa ibang tono:

Simoun: At para sa alaala ng inyong ina at ng inyong kapatid, ano ang ginagawa ninyo? Sapat na ba ang pumarito taon-taon at umiyak na parang babae sa ibabaw ng isang puntod?

At tumawa siya nang pakutya.

Tumama sa tudla ang patama; nagbago ang kulay ng mukha ni Basilio at humakbang siya nang isang hakbang pasulong.

Basilio: Ano ang gusto ninyong gawin ko?—tanong niya nang may galit.—Walang kaya, walang katayuan sa lipunan, makakamit ko ba ang katarungan laban sa kanilang mga berdugo? Magiging isa pang biktima lamang ako at madudurog na parang pirasong salaming ibinato sa isang malaking bato. Ah, mali kayo sa pagpapaalala nito sa akin, sapagkat iyon ay walang saysay na pagkalikot sa isang sugat!

Simoun: At kung iaalok ko sa inyo ang aking tulong?

Umiling si Basilio at nag-isip nang malalim.

Basilio: Ang lahat ng paghingi ng katarungan, ang lahat ng paghihiganti sa lupa, ay hindi makapagpapabuhay kahit isang hibla ng buhok ng aking ina, hindi makapagpapasariwa ng isang ngiti sa mga labi ng aking kapatid! Hayaan na silang matulog nang payapa... Ano ang mapapala ko kahit maghiganti pa ako?

Simoun: Ang mapigilang dumanas ang iba ng dinanas ninyo, na sa hinaharap ay magkaroon ng mga anak na pinapatay at mga inang itinutulak sa pagkabaliw. Ang pagsuko sa kapalaran ay hindi laging birtud; ito ay krimen kapag nagpapalakas ng paniniil: walang mga mapaniil kung saan walang mga alipin. Ay! ang tao ay likas na napakasama, kaya lagi siyang nang-aabuso kapag nakatatagpo ng mga sunud-sunuran. Ganyan din ang akala ko noon, at alam ninyo kung ano ang naging kapalaran ko. Ang mga nagdulot ng inyong kasawian ay nagbabantay sa inyo araw at gabi; hinihinala nilang naghihintay kayo ng angkop na sandali; ang inyong pagkauhaw sa kaalaman, ang inyong pagmamahal sa pag-aaral, maging ang inyong katahimikan, ay ipinapakahulugan nilang nag-aapoy na pagnanasang maghiganti... Sa araw na maalis nila kayo sa kanilang daan, gagawin nila ito gaya ng ginawa nila sa akin, at hindi nila kayo hahayaang lumaki dahil natatakot sila at napopoot sa inyo!

Basilio: Napopoot sa akin? Napopoot pa rin sa akin matapos ang lahat ng kasamaang ginawa nila sa akin?—tanong ng binatang nagulat.

Humalakhak si Simoun.

Simoun: Likas sa tao ang mapoot sa mga taong kanyang inagrabyado, sabi ni Tácito, na nagpapatibay sa quos læserunt et oderunt [kinapopootan nila ang kanilang sinaktan] ni Seneca. Kapag nais ninyong sukatin ang mga pinsala o ang mga kabutihang ginagawa ng isang bayan sa iba, tingnan lamang ninyo kung napopoot ito o nagmamahal dito. At ganyan maipaliliwanag kung bakit ang ilang yumaman dito mula sa matataas na tungkuling hinawakan nila, sa pagbalik nila sa Espanya, ay walang tigil sa paglait at pag-insulto sa mga naging biktima nila. Proprium humani ingenii est odisse quem læseris [Likas sa isip ng tao ang mapoot sa kanyang sinaktan]!

Basilio: Ngunit kung malaki naman ang mundo, kung hahayaan naman sila ng sinuman na tamasahin nang payapa ang kapangyarihan... kung wala akong hinihingi kundi ang makapagtrabaho, ang hayaan nila akong mabuhay...

Simoun: At magpalaki ng mga anak na maaamo upang pagkatapos ay dalhin sila sa ilalim ng pamatok!—patuloy ni Simoun, na malupit na ginagaya ang tinig ni Basilio.—Napakagandang kinabukasan ang inihahanda ninyo para sa kanila, at pasasalamatan nila kayo sa isang buhay ng mga kahihiyan at pagdurusa! Maligayang bati, binata! Kapag walang buhay ang isang katawan, walang silbing kuryentehin ito. Dalawampung taon ng walang patid na pang-aalipin, ng sistematikong paghamak, ng palagiang pagkalugmok ay lumilikha sa kaluluwa ng isang kuba na hindi maitutuwid ng trabaho ng isang araw. Ang mabubuti o masasamang damdamin ay namamana at naisasalin mula sa mga magulang sa mga anak. Mabuhay kung gayon ang inyong mga kaisipang mapangarapin, mabuhay ang mga pangarap ng alipin na wala nang hinihingi kundi kaunting hibla na ipambabalot sa tanikala upang hindi ito gaanong kumalansing at hindi magsugat sa balat! Ang hangad ninyo ay isang maliit na tahanan na may kaunting ginhawa; isang asawa at isang dakot na bigas: iyan ang huwarang tao sa Pilipinas! Mabuti; kung ibigay sa inyo iyan, ituring ninyong mapalad ang inyong sarili.

Si Basilio, sanay na sumunod at magtiis sa mga kapritso at masamang timpla ni Kapitan Tiago, at nasupil ni Simoun na lumilitaw sa kanyang paningin na kakila-kilabot at nagbabanta, nakatayo laban sa isang likurang kinulayan ng luha at dugo, ay sinikap magpaliwanag at sinabing hindi niya itinuturing ang sarili na may kakayahang makialam sa pulitika, na wala siyang anumang opinyon dahil hindi niya pinag-aralan ang usapin, ngunit lagi siyang handang maglingkod sa araw na hingin ito sa kanya, na sa ngayon ay iisang pangangailangan lamang ang nakikita niya, ang pagpapamulat sa bayan, at iba pa, at iba pa. Pinutol ni Simoun ang kanyang pagsasalita sa isang kumpas, at dahil malapit nang mag-umaga, sinabi:

Simoun: Binata, hindi ko na ipinagbibilin sa inyo na ingatan ang aking lihim, sapagkat alam kong ang paglilihim ay isa sa inyong mabubuting katangian, at kahit nais pa ninyo akong ipagkanulo, ang alaherong si Simoun, ang kaibigan ng mga maykapangyarihan at ng mga korporasyong relihiyoso, ay laging higit na paniniwalaan kaysa sa estudyanteng si Basilio, na pinaghihinalaan na ng filibusterismo [paghihimagsik laban sa Espanya] dahil, bilang isang katutubo, siya’y namumukod at nangingibabaw, at dahil sa landas na kanyang tinatahak ay makakatagpo siya ng makapangyarihang mga karibal. Gayunman, kahit hindi ninyo natugunan ang aking mga pag-asa, sa araw na magbago ang inyong isip, hanapin ninyo ako sa aking bahay sa Escolta at buong-loob ko kayong paglilingkuran.

Nagpasalamat nang maikli si Basilio at umalis.

Simoun: Nagkamali kaya ako ng tono?—bulong ni Simoun nang mapag-isa;—nag-aalinlangan ba siya sa akin, o lubhang lihim niyang binabalak ang kanyang paghihiganti kaya natatakot siyang ipagtapat ito maging sa mismong pag-iisa ng gabi? O ang mga taon kaya ng pagkaalipin ay pumatay sa kanyang puso ng bawat damdaming pantao at ang natitira na lamang ay ang mga hilig ng hayop na mabuhay at magparami? Kung gayon, sira ang hulmahan at kailangan itong tunawin muli... Kung gayon, hindi maiiwasan ang malawakang pagdanak ng dugo; mamatay ang mga walang kakayahan at mabuhay ang pinakamalalakas!

At idinagdag niya nang mapanglaw, na para bang may kinakausap siyang isang tao:

Simoun: Magtiyaga kayo, kayong nagpamana sa akin ng isang pangalan at isang tahanan, magtiyaga kayo! Kapwa ko iyon nawala, at ang bayan, ang kinabukasan, ang ginhawa, maging ang inyong mga puntod... ngunit magtiyaga kayo! At ikaw, marangal na espiritu, dakilang kaluluwa, pusong bukas-palad na nabuhay para sa iisang kaisipan at nag-alay ng iyong buhay nang hindi umaasa sa pasasalamat ni sa paghanga ng sinuman, magtiyaga ka, magtiyaga ka! Ang mga paraang ginagamit ko ay hindi marahil ang sa iyo, ngunit ito ang pinakamabilis... Malapit na ang araw, at kapag sumikat na ito ay ako mismo ang pupunta upang ibalita ito sa inyo. Magtiyaga kayo!