Kabanata VI Basilio

Nang magsimulang kumalembang nang masaya ang mga kampana para sa misa ng hatinggabi, at ang mga mas gusto ang mahimbing na tulog kaysa sa lahat ng pista at seremonya ay nagigising nang bumubulong-bulong laban sa ingay at kasiglahan, maingat na bumaba ng bahay si Basilio, umikot nang dalawa o tatlong ulit sa ilang kalye at, nang matiyak na walang sumusunod o nagmamasid sa kanya, tinahak niya, sa mga landas na bihirang daanan, ang daang patungo sa matandang gubat ng mga Ibarra, na nabili ni Kapitan Tiago nang ipagbili ito matapos kumpiskahin ang mga ari-arian ng pamilyang iyon.

Dahil nataon nang taong iyon ang Pasko sa papaliit na buwan, lubos na kadiliman ang naghahari roon. Tumigil na ang masayang kalembang at tanging ang mabagal na tugtog ng kampana ang umaalingawngaw sa gitna ng katahimikan ng gabi, sa pagitan ng kaluskos ng mga sangang inuuga ng simoy at ng maindayog na ugong ng mga alon ng kalapit na lawa, na tila malakas na paghinga ng kalikasang nakalubog sa isang dakilang pagtulog.

Nadadala ng damdaming dulot ng lugar at ng sandali, naglalakad ang binata nang nakayuko, na para bang sinisikap niyang makakita sa dilim. Paminsan-minsan ay itinataas niya ang ulo upang hanapin ang mga bituin sa mga puwang na iniiwan ng mga tuktok ng mga puno, at nagpapatuloy siya sa paglakad, hinahawi ang mga palumpong at pinupunit ang mga baging na humahadlang sa kanyang daan. Kung minsan ay binabalikan niya ang nadaanan na; sumasabit ang kanyang paa sa isang halaman, natitisod siya sa isang nakausling ugat, sa isang natumbang puno. Makalipas ang mga kalahating oras, dumating siya sa isang maliit na batis na sa kabilang pampang ay may tumataas na parang burol, isang itim at walang hugis na bunton na sa dilim ay nagkakaanyo ng bundok. Tumawid si Basilio sa batis, tumatalon sa mga batong nangingitim sa ibabaw ng kumikinang na tubig, inakyat ang burol at tinungo ang isang maliit na lugar na napaliligiran ng mga luma at kalahating gumuhong pader. Nilapitan niya ang punong balete na nakatayo sa gitna, malaki, mahiwaga, kagalang-galang, binubuo ng mga ugat na umaakyat at bumababa na parang napakaraming punong magulong nagkakabuhol-buhol.

Huminto siya sa harap ng isang bunton ng mga bato, nag-alis ng sombrero at tila nagdasal. Doon nakalibing ang kanyang ina, at ang una niyang dinadalaw tuwing umuuwi siya sa bayan ay ang libingang iyon na walang nakaaalam, na hindi kilala ninuman. Dahil kailangan niyang dumalaw sa pamilya ni Kabesang Tales kinabukasan, sinamantala niya ang gabi upang tuparin ang tungkuling iyon.

Naupo siya sa isang bato at tila nagbulay-bulay. Lumilitaw sa kanya ang kanyang nakaraan na parang isang mahabang itim na laso, kulay-rosas sa simula, madilim pagkatapos, may mga bahid ng dugo, pagkatapos ay itim, itim, abuhin at maliwanag, palinaw nang palinaw. Hindi niya makita ang dulo, natatago sa isang ulap na nagpapaaninag ng mga liwanag at mga bukang-liwayway...

Labintatlong taon na ang nakalipas, sa araw ding iyon at halos sa oras ding iyon, mula nang mamatay roon ang kanyang ina sa gitna ng matinding karalitaan, sa isang napakagandang gabing maliwanag ang buwan at nagsasaya ang mga Kristiyano sa buong mundo. Sugatan at paika-ika, nakarating siya roon sa pagsunod sa kanya; ito, baliw at puno ng sindak, ay tumatakas sa sariling anak na parang isang anino. Doon ito namatay; dumating ang isang di-kilalang lalaki na nag-utos sa kanyang gumawa ng isang pagsusunugan; sumunod siya nang wala sa loob, at nang bumalik siya, natagpuan niya ang isa pang di-kilalang lalaki sa tabi ng bangkay ng una. Anong umaga at anong gabi ang mga iyon! Tinulungan siya ng di-kilalang lalaki na itayo ang pagsusunugan kung saan nila sinunog ang bangkay ng unang lalaki, hinukay nito ang libingan kung saan nila inilibing ang kanyang ina, at matapos siyang bigyan ng ilang barya ay inutusan siyang lisanin ang lugar. Iyon ang unang pagkakataong nakita niya ang lalaking iyon: matangkad, mapupula ang mga mata, maputla ang mga labi, matangos ang ilong...

Ulilang lubos, walang magulang ni kapatid, iniwan niya ang bayang ang mga maykapangyarihan ay labis niyang kinatatakutan at nagtungo siya sa Maynila upang manilbihan sa bahay ng isang mayaman at kasabay na mag-aral, gaya ng ginagawa ng marami. Ang kanyang paglalakbay ay isang odisea [mahabang paglalakbay na puno ng hirap at panganib] ng mga gabing walang tulog at ng mga pagkagulat, kung saan halos hindi na alintana ang gutom. Kumakain siya ng mga prutas sa mga gubat na karaniwang pinapasok niya tuwing natatanaw niya mula sa malayo ang uniporme ng guwardiya sibil, unipormeng nagpapaalala sa kanya ng pinagmulan ng lahat ng kanyang kasawian. Pagdating sa Maynila, gusgusin at maysakit, nagpalipat-lipat siya sa bawat pinto upang ialok ang kanyang paglilingkod. Isang batang probinsiyano na hindi nakaaalam ng kahit isang salitang Kastila, at sakitin pa! Pinanghihinaan ng loob, gutom at malungkot, naglibot siya sa mga kalye, pinagtitinginan dahil sa kanyang kahabag-habag na damit! Ilang ulit siyang natuksong magpatihulog sa paanan ng mga kabayong dumaraang parang kidlat, hila-hila ang mga karwaheng kumikinang sa pilak at barnis, upang tapusin nang minsanan ang kanyang mga paghihirap! Mabuti na lamang at nakita niya si Kapitan Tiago na dumaraan kasama si Tiya Isabel; kilala niya sila mula pa sa San Diego, at sa kanyang tuwa ay inakala niyang halos mga kababayan ang nakita niya. Sinundan niya ang karwahe, nawala ito sa kanyang paningin, ipinagtanong niya ang kanilang bahay, at dahil iyon mismo ang araw na kapapasok ni María Clara sa kumbento at labis na nalulumbay si Kapitan Tiago, tinanggap siya bilang utusan, walang sahod siyempre, ngunit pinahintulutan namang mag-aral, kung kailan niya gustuhin, sa San Juan de Letran.

Marumi, masama ang bihis at isang pares ng bakya lamang ang sapin sa paa, pagkaraan ng ilang buwan sa Maynila ay pumasok siya sa unang taon ng Latin. Ang kanyang mga kaklase, nang makita ang kanyang ayos, ay umiiwas sa kanya, at ang kanyang propesor, isang makisig na Dominikano, ay hindi kailanman nagtanong sa kanya at, tuwing makikita siya, ay kumukunot ang noo. Ang tanging mga salitang nagpalitan sa kanilang dalawa sa loob ng walong buwan ng klase ay ang kanyang pangalang binabasa sa listahan at ang araw-araw na adsum [narito ako] na isinasagot ng estudyante. Anong pait ang dala niya tuwing lalabas ng klase, at nang mahulaan niya ang dahilan ng pakikitungong ginagawa sa kanya, anong mga luha ang namumuo sa kanyang mga mata at gaano karaming hinaing ang sumisilakbo at namamatay sa loob ng kanyang puso! Kung paano siya umiyak at humagulgol sa libingan ng kanyang ina habang isinasalaysay rito ang kanyang mga lihim na sakit, mga kahihiyan at mga pang-aapi, nang isama siya ni Kapitan Tiago sa San Diego noong malapit na ang Pasko! Gayunman, isinasaulo niya ang aralin nang walang nilalaktawang kahit isang kuwit, kahit hindi niya gaanong naiintindihan! Ngunit sa wakas ay natuto siyang magtiis nang makita niyang sa tatlong daan o apat na raang estudyante sa kanyang klase, mga apatnapu lamang ang nagkakamit ng karangalang matanong, dahil nakatawag sila ng pansin ng propesor, dahil man sa kanilang itsura, sa ilang kalokohan, sa pagkagiliw nito o sa iba pang dahilan. Marami naman ang natutuwa, dahil sa ganitong paraan ay naiiwasan nila ang abalang mag-isip at umunawa.

—Pumapasok sa mga kolehiyo hindi upang matuto o mag-aral, kundi upang maipasa ang kurso, at kung kayang isaulo ang aklat, ano pa ang maaaring hingin sa kanila? Naipapasa na ang taon.

Naipasa ni Basilio ang mga pagsusulit sa pagsagot sa nag-iisang tanong na ibinigay sa kanya, na parang isang makina, nang hindi humihinto o humihinga, at nakuha niya, sa malakas na tawanan ng mga tagasuri, ang markang pasado. Ang siyam niyang kasama—sinusuri sila nang sampu-sampu upang madaling matapos—ay hindi pinalad nang gayon at hinatulang ulitin ang taon ng pagpapamangmang.

Sa ikalawang taon, dahil nanalo nang napakalaking halaga ang manok na panabong na inaalagaan niya, nakatanggap siya ng malaking balato mula kay Kapitan Tiago at agad niya itong ginastos sa pagbili ng isang pares ng sapatos at isang sombrerong fieltro [siniksik na lana]. Sa pamamagitan nito at ng mga damit na ibinibigay sa kanya ng kanyang amo at iniaayos niya sa kanyang sukat, naging mas disente ang kanyang anyo, ngunit hanggang doon lamang. Sa isang klaseng napakarami ng estudyante, kailangan ng malaking bagay upang makatawag ng pansin ng propesor, at ang estudyanteng hindi napansin mula pa sa unang taon dahil sa isang natatanging katangian, o hindi nakakuha ng loob ng mga propesor, ay mahirap nang makilala sa natitirang panahon ng kanyang pag-aaral. Gayunman ay nagpatuloy siya, sapagkat ang tiyaga ang pangunahin niyang ugali.

Tila nagbago nang kaunti ang kanyang kapalaran nang tumuntong siya sa ikatlong taon. Napunta sa kanya bilang propesor ang isang Dominikanong napakamasayahin, mahilig magbiro at magpatawa sa mga estudyante, at medyo tamad, dahil halos palagi niyang ipinapapaliwanag ang aralin sa kanyang mga paborito: totoo rin namang nasisiyahan na siya sa kahit ano. Nang panahong ito ay nakabotas na si Basilio at halos palaging malinis at maayos ang plantsa ng kanyang mga kamisa. Dahil napansin ng kanyang propesor na bihira siyang tumawa sa mga biro, at nakita nito sa kanyang mga mata, malulungkot at malalaki, ang tila isang walang-hanggang tanong, itinuring siya nitong tanga, at isang araw ay ninais siyang ipahiya sa pagtatanong sa kanya ng aralin. Binigkas ito ni Basilio mula simula hanggang wakas, nang hindi natitisod kahit sa isang titik; tinukso siya ng propesor na loro, nagkuwento ito ng isang bagay na nagpahalakhak sa buong klase, at upang lalong padamihin ang tawanan at bigyang-katwiran ang bansag, tinanong siya nito ng ilang tanong habang kumikindat sa kanyang mga paborito na parang sinasabi sa kanila:

Propesor: «Tingnan ninyo kung paano tayo magkakatuwaan.»

Marunong na noon ng Kastila si Basilio, at nakasagot siya nang may halatang layuning walang mapatawa. Ikinayamot iyon ng lahat; hindi dumating ang inaasahang kahangalan, walang nakatawa, at hindi siya kailanman pinatawad ng mabait na prayle sa pagbigo niya sa inaasahan ng buong klase at sa pagpapasinungaling sa mga hula nito. Ngunit sino nga ba ang makaaasang may lalabas na matino sa isang ulong ganoon kagulo ang buhok, na nasa dulo ng isang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] na ganoon kasama ang sapatos, na kani-kanina lamang ay ibinilang sa mga ibong umaakyat? At kung paanong sa ibang mga paaralan, kung saan may tunay na hangaring matuto ang mga bata, ang ganitong mga pagtuklas ay karaniwang ikinagagalak ng mga propesor, gayundin naman, sa isang kolehiyong pinamamahalaan ng mga taong karamihan ay kumbinsidong masama ang karunungan, kahit man lamang para sa mga estudyante, masama ang naging epekto ng nangyari kay Basilio, at hindi na siya muling tinanong sa buong natitirang taon. Para saan pa, kung wala naman siyang napapatawa?

Lubhang nawawalan ng gana at nais nang tumigil sa pag-aaral, tumuntong siya sa ikaapat na taon ng Latin. Para saan pa ang matuto, bakit hindi na lamang matulog gaya ng iba at ipaubaya ang lahat sa suwerte?

Ang isa sa dalawang propesor ay napakapopular, minamahal ng lahat; itinuturing siyang pantas, mahusay na makata at may mga kaisipang napakamakabago. Isang araw, habang sinasamahan niya ang mga estudyante sa pamamasyal, nagkaroon siya ng alitan sa ilang kadete, na nauwi muna sa isang sagupaan at pagkatapos ay sa isang hamunan. Ang propesor, na marahil ay nakaalala sa kanyang makulay na kabataan, ay nagbuo ng isang krusada at nangakong magbibigay ng matataas na marka sa lahat ng sasali sa labanan sa pamamasyal sa susunod na Linggo. Masigla ang linggong iyon: nagkaroon ng mga bahagyang sagupaan kung saan nagsalpukan ang baston at ang sable, at sa isa sa mga iyon ay namukod si Basilio.

Binuhat ng mga estudyante sa gitna ng pagbubunyi at iniharap sa propesor, mula noon ay nakilala na siya, at naging paborito pa nito. Bahagi dahil dito at bahagi dahil sa kanyang sipag, nang taong iyon ay nakuha niya ang pinakamatataas na marka, pati na mga medalya. Dahil dito, si Kapitan Tiago, na mula nang magmongha ang kanyang anak ay nagpapakita ng isang uri ng pagkasuklam sa mga prayle, sa isang sandali ng magandang kalooban ay hinikayat siyang lumipat sa Ateneo Municipal, na noon ay nasa rurok ng kabantugan.

Isang bagong daigdig ang nabuksan sa kanyang mga mata, isang sistema ng pagtuturo na hindi niya akalaing matatagpuan sa kolehiyong iyon. Bukod sa ilang maliliit na bagay at ilang bagay na pambata, pinupuno siya ng paghanga sa pamamaraang sinusunod doon at ng pasasalamat sa sigasig ng mga propesor. Napupuno kung minsan ng luha ang kanyang mga mata sa pag-iisip sa apat na naunang taon na hindi siya nakapag-aral sa paaralang iyon dahil kapos sa salapi. Kinailangan niyang gumawa ng di-pangkaraniwang pagsisikap upang makapantay sa mga nagsimula nang maayos, at masasabing sa iisang taong iyon ay natutuhan niya ang limang taon ng mataas na paaralan. Natapos niya ang bachillerato [titulo ng pagtatapos sa mataas na paaralan] na labis na ikinatuwa ng kanyang mga propesor, na sa mga pagsusulit ay nagpakita ng pagmamalaki sa kanya sa harap ng mga hukom na Dominikano na ipinadala roon upang siyasatin sila. Ang isa sa mga ito, na tila upang bawasan nang kaunti ang ganoong kasiglahan, ay nagtanong sa sinusuri kung saan niya kinuha ang mga unang taon ng Latin.

Basilio: Sa San Juan de Letran po, padre,—sagot ni Basilio.

Dominikanong Hukom: A, kaya pala! Sa Latin, hindi masama,—puna noon ng Dominikano nang medyo nakangiti.

Dahil sa hilig at sa ugali, Medisina ang kanyang pinili; mas gusto ni Kapitan Tiago ang Abogasya upang magkaroon ng abogadong walang bayad, ngunit hindi sapat ang malaman at lubos na maunawaan ang mga batas upang magkaroon ng mga kliyente sa Pilipinas; kailangang maipanalo ang mga kaso, at para rito ay kailangan ang mga kaibigan, impluwensiya sa ilang mataas na lupon, at maraming katusuhan. Pumayag din sa wakas si Kapitan Tiago nang maalala niyang ang mga estudyante ng Medisina ay laging humahawak ng mga bangkay; matagal na siyang naghahanap ng isang lason na mapagbababaran ng tari ng kanyang mga manok, at ang pinakamahusay na alam niya ay ang dugo ng isang Tsinong namatay sa sakit na sipilis.

Sa parehong husay, at higit pa kung maaari, tinapos ng binata ang mga taon ng kanyang kurso, at mula pa sa ikatlong taon ay nagsimula na siyang manggamot nang may malaking tagumpay, bagay na hindi lamang naghahanda sa kanya ng isang maningning na kinabukasan kundi nagbibigay rin sa kanya ng sapat upang makapagbihis nang may kaunting kagandahan at makapag-ipon nang kaunti.

Ito na ang huling taon ng kanyang pag-aaral, at sa loob ng dalawang buwan ay magiging manggagamot na siya, uuwi sa kanyang bayan, pakakasalan si Juliana, at mamumuhay silang maligaya. Ang tagumpay ng kanyang pagtatapos ay hindi lamang tiyak, kundi inaasahan pa niyang maningning, bilang korona ng kanyang buhay-estudyante. Siya ang itinalagang magtalumpati ng pasasalamat sa seremonya ng paggagawad ng titulo, at nakikita na niya ang sarili sa gitna ng Paraninfo [bulwagan ng mga seremonya ng pamantasan] sa harap ng buong kaguruan, pinagtutuunan ng tingin at pansin ng madla. Ang lahat ng mga ulong iyon, mga tanyag na dalubhasa ng agham sa Maynila, na kalahating nakalubog sa kanilang makukulay na muceta [maikling kapang pang-akademiko], ang lahat ng kababaihang dumadalo roon dahil sa pag-uusisa at noong mga nakaraang taon ay tumitingin sa kanya, kung hindi man nang may paghamak, ay nang walang pakialam, ang lahat ng mga ginoong iyon na ang mga karwahe, noong bata pa siya, ay muntik nang sumagasa sa kanya sa gitna ng putik na parang isang aso, ay makikinig noon nang buong pansin sa kanya, at sasabihin niya sa kanila ang isang bagay na hindi karaniwan, isang bagay na hindi pa kailanman umalingawngaw sa bulwagang iyon; lilimutin niya ang sarili upang alalahanin ang mga kawawang estudyante ng hinaharap, at sa talumpating iyon siya papasok sa lipunan...