Kabanata V Ang Noche Buena ng Isang Kutsero

Dumating si Basilio sa San Diego sa sandaling naglilibot sa mga lansangan ang prusisyon ng Noche Buena. Naantala siya sa kanyang paglalakbay at nawalan ng maraming oras dahil ang kutsero, na nakalimot magdala ng kanyang sedula, ay hinuli ng guwardiya sibil, hinampas nang ilang ulit ng puluhan ng baril, at pagkatapos ay dinala sa kuwartel sa harap ng komandante.

Ngayon ay muling huminto ang karomata upang paraanin ang prusisyon, at ang binugbog na kutsero ay magalang na nag-alis ng sombrero at nagdasal ng isang Ama Namin sa harap ng unang imaheng nasa andas na dumarating, na tila isang dakilang santo. Inilalarawan nito ang isang matandang lalaking napakahaba ng balbas, nakaupo sa gilid ng isang hukay, sa ilalim ng isang punongkahoy na puno ng lahat ng uri ng pinalamanang ibon. Isang kalan na may palayok, isang almires at isang kalikot na pandikdik ng buyo ang tangi niyang mga kasangkapan, na para bang ipinahihiwatig na ang matanda ay nakatira sa mismong gilid ng libingan at doon nagluluto. Iyon si Matusalem sa ikonograpiyang panrelihiyon ng Pilipinas: ang kanyang kasamahan, at marahil kapanahon, ay tinatawag sa Europa na Noël, at higit na palangiti at masayahin.

Kutsero: Noong panahon ng mga santo,—naiisip ng kutsero,—tiyak na walang mga guwardiya sibil, dahil hindi mabubuhay nang matagal ang sinuman sa mga hampas ng puluhan ng baril.

Kasunod ng dakilang matanda ay dumarating ang Tatlong Haring Mago sakay ng maliliit na kabayong tumatayo sa dalawang hulihang paa, lalo na ang kabayo ng itim na haring si Melchor, na tila sasagasaan ang mga kabayo ng kanyang mga kasama.

Kutsero: Hindi, malamang na wala ngang mga guwardiya sibil noon,—ang pasiya ng kutsero, habang lihim na naiinggit sa ganoong kaligayang panahon;—dahil kung mayroon, ang itim na iyan na nangangahas maglaro nang ganyan sa tabi ng dalawang Kastilang iyan (sina Gaspar at Baltasar) ay nabilanggo na sana.

At nang mapansin niyang may korona ang itim at hari rin siyang tulad ng dalawa pang Kastila, natural na naisip niya ang hari ng mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], at napabuntong-hininga siya.

Kutsero: Alam po ba ninyo, ginoo,—magalang na tanong niya kay Basilio,—kung nakalag na ang kanang paa?

Ipinaulit ni Basilio ang tanong:

Basilio: Kanang paa nino?

Kutsero: Ng hari!—pabulong na sagot ng kutsero, na lubhang mahiwaga ang anyo.

Basilio: Aling hari?

Kutsero: Ang ating hari, ang hari ng mga Indio...

Napangiti si Basilio at nagkibit-balikat.

Muling napabuntong-hininga ang kutsero. Iniingatan ng mga Indio sa kabukiran ang isang alamat na ang kanilang hari, na nakabilanggo at nakatanikala sa yungib ng San Mateo, ay darating balang araw upang palayain sila mula sa pang-aapi. Tuwing isandaang taon ay napapatid niya ang isa sa kanyang mga tanikala, at malaya na ang kanyang mga kamay at ang kaliwang paa; ang kanan na lamang ang natitira. Ang haring ito ang sanhi ng mga lindol at pagyanig kapag siya ay nagpupumiglas o kumikilos; napakalakas niya kaya kapag may nakikipagkamay sa kanya, isang buto ang iniaabot, na nadudurog sa sandaling mahawakan niya. Nang hindi maipaliwanag kung bakit, tinatawag siya ng mga Indio na haring Bernardo, marahil dahil napagkakamalan nila siyang si Bernardo del Carpio.

Kutsero: Kapag nakalag na ang kanyang kanang paa,—bulong ng kutsero habang pinipigil ang isang buntong-hininga,—ibibigay ko sa kanya ang aking mga kabayo, maglilingkod ako sa kanya at hahayaan kong mapatay ako... Ililigtas niya tayo sa mga guwardiya sibil.

At malungkot ang tinging sinundan niya ang tatlong haring papalayo.

Kasunod na dumarating ang mga batang lalaki, nasa dalawang hanay, malungkot, seryoso na tila pinilit lamang. Ang ilan ay may ilaw na huepe [maliit na ilawang de-langis], ang iba ay may mga kandila, at ang iba pa ay may mga paroling papel sa dulo ng mga tangkay na kawayan, habang dinarasal nang pasigaw ang rosaryo na tila may kaaway. Pagkatapos ay dumarating si San Jose sa simpleng andas, mapagtiis at malungkot ang mukha, hawak ang kanyang tungkod na may mga bulaklak ng liryo, sa gitna ng dalawang guwardiya sibil na tila dinadala siyang bilanggo: ngayon ay naunawaan ng kutsero ang ekspresyon ng mukha ng santo. At dahil man sa nabagabag siya sa pagkakita sa mga guwardiya o dahil hindi niya gaanong iginagalang ang isang santong may ganoong mga kasama, hindi siya nagdasal kahit isang requiem æternam [walang-hanggang kapahingahan, dasal sa patay]. Sa likod ni San Jose ay dumarating ang mga batang babae na may dalang ilaw, natatakpan ang ulo ng panyong nakabuhol sa ilalim ng baba, at nagdarasal din ng rosaryo bagaman hindi kasinggalit ng mga batang lalaki. Sa gitna nila ay makikita ang ilang humihila ng maliliit na kunehong yari sa papel na galing Hapon, na may ilaw na maliit na pulang kandila, nakataas ang maliit na buntot na gawa sa ginupit na papel. Dinadala ng mga bata sa prusisyon ang mga laruang iyon upang pasayahin ang pagsilang ng Mesiyas. At ang maliliit na hayop, matataba at bilog na parang itlog, ay tila tuwang-tuwa kaya kung minsan ay lumulundag, nawawalan ng panimbang, natutumba at nasusunog; tumatakbo ang may-ari upang patayin ang gayong kasidhing alab, hinihipan, hinihipan, inaapula ang apoy sa pamamagitan ng paghampas, at kapag nakita niyang wasak na ito ay kung minsan napapaiyak. Napapansin ng kutsero nang may kaunting lungkot na nauubos taon-taon ang lahi ng maliliit na hayop na papel, na para bang dinadapuan din sila ng salot na tulad ng mga buhay na hayop. Siya, si Sinong na binugbog, ay naaalala ang kanyang dalawang napakagandang kabayo na, upang maligtas sa hawa, ay ipinabendisyon niya ayon sa payo ng kura sa halagang sampung piso:—wala nang natagpuang mas mabuting lunas ang pamahalaan o ang mga kura laban sa salot ng mga hayop—at gayunman ay namatay rin ang mga ito. Gayunman, naaaliw siya dahil, mula nang mawisikan sila ng binasbasang tubig at idaan sa mga Latin ng Padre at sa mga seremonya, ay nagmalaki ang mga kabayo, nagpahalaga sa sarili nang gayon na ayaw nang magpasingkaw, at siya, bilang mabuting Kristiyano, ay hindi nangahas na parusahan sila dahil sinabi sa kanya ng isang Hermano Tercero [kasapi ng Ikatlong Orden ni San Francisco] na binendisyunan ang mga ito.

Ang nagsasara ng prusisyon ay ang Birhen, nakadamit bilang Divina Pastora [ang Birhen bilang banal na pastol ng tupa] na may sombrerong frondeuse [sa estilo ng panahon ng Fronde sa Pransiya] na malapad ang gilid at mahahaba ang balahibo, upang ipahiwatig ang paglalakbay patungong Herusalem. At upang maipaliwanag ang pagsilang, iniutos ng kura na palakihin nang kaunti ang baywang nito at lagyan ng basahan at bulak sa ilalim ng saya, upang walang sinumang makapag-alinlangan sa kalagayan nito. Isa itong napakagandang imahen, malungkot din ang ekspresyon gaya ng lahat ng imaheng gawa ng mga Pilipino, na may anyong medyo nahihiya, marahil dahil sa ayos na ibinigay rito ng Padre Kura. Sa unahan ay may ilang mang-aawit, sa likod ay ilang musiko at ang kaukulang mga guwardiya sibil. Ang kura, gaya ng inaasahan matapos ang kanyang ginawa, ay hindi sumama: masamang-masama ang loob niya nang taong iyon dahil kinailangan niyang gamitin ang lahat ng kanyang diplomasya at katusuhan upang mahikayat ang mga taga-bayan na magbayad ng tatlumpung piso sa bawat misa de aguinaldo [misa sa madaling-araw bago mag-Pasko] sa halip na dalawampu na karaniwang halaga nito.

Kura: Nagiging mga filibustero [kaaway ng pamahalaan] na kayo,—sabi pa niya noon.

Marahil ay lubhang abala ang isip ng kutsero sa mga bagay na nakita niya sa prusisyon, dahil nang matapos itong dumaan at utusan siya ni Basilio na ituloy ang paglalakbay, hindi niya napansin na namatay na ang ilaw ng karomata. Hindi rin ito napansin ni Basilio, na abala sa pagtingin sa mga bahay na naiilawan sa loob at labas ng maliliit na paroling papel na may kakaibang hugis at iba’t ibang kulay, ng mga bituin na napapaligiran ng isang arko at may mahahabang buntot, na kapag hinahangin ay lumilikha ng malambing na kaluskos, at ng mga isdang nagagalaw ang buntot at ulo, na may basong langis sa loob, nakabitin sa mga bubong sa itaas ng mga bintana, na may anyong kay sayang pista at pampamilya. Napansin din ni Basilio na humihina ang pag-iilaw, na lumalamlam ang mga bituin, at mas kaunti ang mga palamuti at palawit nang taong iyon kaysa noong nakaraan, at ang nakaraan ay mas kaunti pa kaysa noong bago iyon... Halos walang tugtugan sa mga lansangan, hindi naririnig sa lahat ng bahay ang masasayang ingay ng kusina, at ipinalagay ito ng binata sa matagal nang pagsama ng lahat: hindi mabili nang mabuti ang asukal, nasira ang ani ng palay, namatay ang mahigit kalahati ng mga hayop, at tumataas at dumarami ang mga buwis nang hindi nalalaman kung paano o bakit, samantalang lalong dumadalas ang mga pang-aabuso ng guwardiya sibil, na pumapatay sa kasiyahan sa mga bayan.

Iyon mismo ang iniisip niya nang umalingawngaw sa hangin ang isang malakas na ¡alto! [hinto]. Dumaraan sila sa harap ng kuwartel, at nakita ng isa sa mga guwardiya ang patay na ilaw ng karomata, at hindi maaaring magpatuloy ang ganoon. Bumuhos ang isang ulan ng mga insulto sa kaawa-awang kutsero, na walang saysay na nagdadahilan sa haba ng mga prusisyon; at dahil huhulihin siya sa paglabag sa mga kautusan at pagkatapos ay ilalathala pa sa mga pahayagan, bumaba ng karomata ang mapayapa at maingat na si Basilio at itinuloy ang kanyang lakad, pasan ang kanyang maleta.

Iyon ang San Diego, ang kanyang bayan, kung saan wala siya kahit isang kamag-anak...

Ang tanging bahay na sa tingin niya ay masaya ay ang kay Kapitan Basilio. Sumisiyap ng mga awit ng kamatayan ang mga sisiw at inahin, na sinasaliwan ng tuyo at mabibilis na kalabog na tulad ng sa taong tumatadtad ng karne sa sangkalan, at ng sagitsit ng mantikang kumukulo sa kawali. May handaan sa bahay, at umaabot hanggang sa lansangan ang paminsan-minsang ihip ng hanging puno ng masasarap na singaw, ng amoy ng mga ulam at minatamis.

Sa entresuwelo, nakita ni Basilio si Sinang, kasingliit pa rin nang makilala siya ng ating mga mambabasa, bagaman medyo mas mataba at mas bilugan na mula nang mag-asawa. At sa kanyang malaking pagkagulat, natanaw niya roon sa kaloob-looban, na nakikipag-usap kay Kapitan Basilio, sa kura at sa alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] ng guwardiya sibil, ang walang iba kundi ang alaherong si Simoun, na laging suot ang kanyang asul na salamin at ang kanyang panatag na kilos.

Kapitan Basilio: Kung gayon, Ginoong Simoun,—sabi ni Kapitan Basilio;—pupunta kami sa Tiani upang tingnan ang inyong mga alahas.

Alférez: Pupunta rin sana ako,—sabi ng alférez,—dahil kailangan ko ng isang kadena ng relo, ngunit napakarami kong gawain... Kung nais lamang sanang asikasuhin ito ni Kapitan Basilio...

Buong-galak na inako ni Kapitan Basilio ang bilin, at dahil nais niyang makuha ang loob ng militar upang hindi nito gambalain ang kanyang mga manggagawa, ayaw niyang tanggapin ang halagang pilit na dinudukot ng alférez sa kanyang bulsa.

Kapitan Basilio: Regalo ko iyan sa Pasko!

Alférez: Hindi ko iyan pahihintulutan, Kapitan, hindi ko pahihintulutan!

Kapitan Basilio: Sige na, sige na! Saka na tayo magkuwentahan!—sabi ni Kapitan Basilio na may magarang kumpas.

Ang kura man ay nagnanais ng isang pares ng hikaw na pambabae at ibinilin din sa Kapitan na bilhin ito para sa kanya.

Kura: Gusto ko iyong klaseng mabuti. Saka na tayo magkuwentahan!

Kapitan Basilio: Huwag po kayong mag-alala, Padre Kura,—sabi ng mabait na lalaki, na nais ding maging payapa sa simbahan.

Ang isang masamang ulat ng kura ay maaaring makapinsala nang malaki sa kanya at magpagastos sa kanya nang doble: sapilitang mga regalo ang mga hikaw na iyon. Samantala, pinupuri ni Simoun ang kanyang mga alahas.

Basilio: Kakila-kilabot ang taong ito!—naisip ng estudyante;—kahit saan ay nakikipagnegosyo siya... At kung paniniwalaan ang ilan, binibili niya mula sa ilang ginoo sa kalahati ng presyo ang mga alahas na siya mismo ang nagbenta upang ipangregalo... Lahat ay nakikipagnegosyo sa bansang ito maliban sa atin!

At nagtungo siya sa kanyang bahay, o sa madaling salita, sa bahay ni Kapitan Tiago, na tinitirhan ng isang pinagkakatiwalaang tao. Ang lalaking ito, na lubhang gumagalang sa kanya mula nang araw na makita niyang nag-oopera ang binata nang kasinghinahon na parang mga manok lamang ang inooperahan, ay naghihintay sa kanya upang magbalita. Dalawa sa mga manggagawa ang nakabilanggo, ang isa ay ipatatapon... ilang kalabaw ang namatay.

Basilio: Iyan na naman, mga lumang bagay!—sagot ni Basilio na masama ang timpla;—lagi na lamang ninyo akong sinasalubong ng parehong mga reklamo!

Ang binata, bagaman hindi malupit, dahil madalas siyang pagalitan ni Kapitan Tiago, ay nasisiyahan namang pagalitan ang mga nasa ilalim ng kanyang pamamahala. Naghanap ang matanda ng isang bagong balita.

Katiwala: Namatay po ang isa nating kasamang magsasaka, ang matandang nag-aalaga ng gubat, at ayaw po siyang ilibing ng kura bilang mahirap, sa katwirang mayaman daw ang amo!

Basilio: At ano ang ikinamatay niya?

Katiwala: Katandaan po!

Basilio: Aba, mamatay sa katandaan! Kung sa sakit man lamang sana!

Si Basilio, sa kanyang kasabikang mag-awtopsiya, ay naghahangad ng mga sakit.

Basilio: Wala ba kayong bagong maikukuwento sa akin? Inaalis ninyo ang gana ko sa pagkain sa pagkukuwento ng parehong mga bagay. May nalalaman ba kayo tungkol sa Sagpang?

Noon ay ikinuwento ng matanda ang pagdukot kay Kabesang Tales. Napaisip si Basilio at walang sinabi. Lubusan nang nawala ang kanyang gana.