Kabanata IV Kabesang Tales

Maaaring natatandaan pa ng mga nakabasa sa unang bahagi ng kasaysayang ito ang isang matandang mangangahoy na nakatira roon sa kaloob-looban ng isang gubat.

Buhay pa si Tandang Selo, at bagaman pumuti na ang lahat ng kanyang buhok, malusog pa rin siya. Hindi na siya nangangaso o pumuputol ng mga punongkahoy; dahil umunlad na ang kanyang kabuhayan, paggawa na lamang ng walis ang kanyang pinagkakaabalahan.

Ang kanyang anak na si Tales (pinaikling Telesforo) ay nagtrabaho muna bilang kasamang magsasaka sa mga lupain ng isang kapitalista, ngunit nang lumaon, nang may sarili na siyang dalawang kalabaw at ilang daang piso, ninais niyang magtrabaho para sa sarili, katulong ang kanyang ama, ang kanyang asawa at ang kanyang tatlong anak.

Kaya pinutol nila ang mga puno at nilinis ang ilang masukal na gubat na nasa hangganan ng bayan, na inakala nilang walang nagmamay-ari. Habang binubungkal at nililinis ang lupa, isa-isang nagkasakit ng lagnat ang buong mag-anak, at namatay sa matinding pangangayayat ang ina at ang panganay na anak na babae, si Lucía, sa kasibulan ng kanyang kabataan. Ang bagay na likas na bunga ng lupang binungkal, na sagana sa iba’t ibang organismo, ay ipinalagay nilang paghihiganti ng espiritu ng gubat, kaya nagtiis sila at ipinagpatuloy ang kanilang paggawa sa paniniwalang napayapa na ito. Nang aanihin na nila ang bunga ng unang ani, isang korporasyong relihiyoso na may mga lupain sa karatig-bayan ang umangkin sa mga bukid na iyon, sa katwirang nasa loob daw ito ng kanyang mga hangganan, at upang patunayan ito ay tinangka nitong itirik noon din ang kanyang mga muhon. Gayunman, dahil sa awa, ipinaubaya sa kanya ng administrador ng mga relihiyoso ang pakinabang sa mga bukid basta’t magbabayad siya taon-taon ng isang maliit na halaga, isang barya lamang, dalawampu o tatlumpung piso.

Si Tales, na mapayapa gaya ng pinakamapayapa, ayaw sa usapin gaya ng marami, at masunurin sa mga prayle gaya ng iilan, upang hindi ibangga ang isang palayok sa isang kawali, gaya ng kanyang sinasabi (para sa kanya, mga sisidlang bakal ang mga prayle, at siya’y sisidlang luwad), ay nagkaroon ng kahinaan na pumayag sa ganoong paghahabol, dahil iniisip niyang hindi siya marunong ng Kastila at wala siyang ipambabayad sa mga abogado. Bukod dito, sinasabi sa kanya ni Tandang Selo:

Tandang Selo: Pagtiisan mo na! Mas malaki pa ang magagastos mo sa isang taon ng pakikipag-usapin kaysa kung babayaran mo sa loob ng sampung taon ang hinihingi ng mga Paring puti. Hmh! Baka bayaran ka pa nila ng mga misa. Isipin mo na lamang na natalo mo sa sugal ang tatlumpung pisong iyan, o nahulog sa tubig at nilamon ng buwaya.

Naging mabuti ang ani at naipagbili sa magandang halaga, kaya naisip ni Tales na magpatayo ng isang bahay na tabla sa nayon ng Sagpang, sa bayan ng Tiani, karatig ng San Diego.

Lumipas ang isa pang taon, dumating ang isa pang mabuting ani, at dahil sa ganito at ganoong dahilan, itinaas ng mga prayle ang upa sa limampung piso, na binayaran naman ni Tales upang hindi makipag-away at dahil umaasa siyang maipagbibili nang mahal ang kanyang asukal.

Tandang Selo: Pagtiisan mo na! Isipin mo na lamang na lumaki ang buwaya,—sabi ng matandang Selo bilang pang-aliw sa kanya.

Nang taong iyon ay natupad din sa wakas ang kanilang pangarap: ang manirahan sa kabayanan, sa kanilang bahay na tabla, sa nayon ng Sagpang; at inisip ng ama at ng lolo na bigyan ng kaunting pag-aaral ang magkapatid, lalo na ang dalagita, si Juliana o Juli, gaya ng tawag sa kanya, na nangangakong magiging kaakit-akit at maganda. Isang binatilyong kaibigan ng pamilya, si Basilio, ang nag-aaral na noon sa Maynila, at ang binatang iyon ay kasing-aba ng kanilang pinagmulan.

Ngunit tila itinakda ang pangarap na ito na hindi matupad.

Ang unang inasikaso ng lipunan nang makita nitong unti-unting umuunlad ang pamilya ay ang hirangin bilang kabesa de barangay [pinuno ng barangay na naniningil ng buwis] ang kasapi nitong pinakamasipag magtrabaho; si Tano, ang panganay na anak, ay labing-apat na taong gulang lamang. Kaya tinawag siyang Kabesang Tales, kinailangan niyang magpagawa ng tsaketa, bumili ng sombrerong yari sa fieltro [siniksik na lana] at maghanda sa mga gastusin. Upang hindi makipag-away sa kura o sa pamahalaan, binabayaran niya mula sa sariling bulsa ang mga nabawas sa talaan ng mga nagbabayad ng buwis; nagbabayad siya para sa mga umalis at sa mga namatay, at nag-aaksaya ng maraming oras sa paniningil at sa mga paglalakbay sa kabisera.

Tandang Selo: Pagtiisan mo na! Isipin mo na lamang na dumating ang mga kamag-anak ng buwaya,—sabi ni Tandang Selo habang payapang nakangiti.

Kabesang Tales: Sa darating na taon ay magsusuot ka na ng damit na de cola [may mahabang buntot] at pupunta ka sa Maynila upang mag-aral gaya ng mga binibini ng bayan!—sabi ni Kabesang Tales sa kanyang anak tuwing naririnig niya itong nagkukuwento tungkol sa mga pag-unlad ni Basilio.

Ngunit hindi dumarating ang darating na taon, at sa halip ay may panibagong pagtaas ng upa; nagiging seryoso si Kabesang Tales at napapakamot sa ulo. Isinusuko ng palayok na luwad ang kanyang bigas sa kaldero.

Nang umabot sa dalawandaang piso ang upa, hindi na nasiyahan si Kabesang Tales sa pagkamot ng ulo o sa pagbubuntong-hininga: tumutol siya at nagreklamo. Sinabi sa kanya noon ng prayleng administrador na kung hindi niya ito kayang bayaran, iba ang mamamahala at makikinabang sa mga lupaing iyon. Marami ang naghahangad dito at nag-aalok ng kanilang sarili.

Inakala ni Kabesang Tales na nagbibiro ang prayle, ngunit seryoso ang prayle at itinuro pa ang isa sa kanyang mga utusan upang siyang humawak sa lupa. Namutla ang kawawang lalaki, umugong ang kanyang mga tainga, isang pulang ulap ang humarang sa harap ng kanyang mga mata, at doon ay nakita niya ang kanyang asawa at ang kanyang anak, maputla, hapis, naghihingalo, biktima ng pabalik-balik na lagnat! At pagkatapos ay nakita niya ang masukal na gubat na naging bukid, nakita niya ang mga batis ng pawis na dumidilig sa mga tudling, nakita niya roon ang kanyang sarili, ang kawawang si Tales, nag-aararo sa gitna ng araw, nagkakasugat-sugat ang mga paa sa mga bato at ugat, habang ang lego [kapatid sa orden na hindi pari] na iyon ay namamasyal sa kanyang karwahe, at ang magmamana nito ay sumusunod na parang alipin sa likod ng kanyang panginoon. Ah, hindi! sanlibong ulit na hindi! lumubog muna ang mga bukid na iyon sa kailaliman ng lupa at malibing silang lahat doon! Sino ba ang dayuhang iyon para magkaroon ng karapatan sa kanyang mga lupa? Nagdala ba siya, nang dumating mula sa kanyang bayan, kahit isang dakot ng lupang iyon? Iniyuko ba niya kahit isa sa kanyang mga daliri upang bunutin kahit isa sa mga ugat na nakasalabid doon?

Dahil sa matinding galit sa mga pagbabanta ng prayle, na nais ipairal ang kanyang kapangyarihan anuman ang mangyari sa harap ng ibang mga nangungupahan, naghimagsik si Kabesang Tales, tumangging magbayad kahit isang kuwarta, at habang laging nasa harap niya ang pulang ulap, sinabi niyang ibibigay lamang niya ang kanyang mga bukid sa unang didilig dito ng dugo ng kanyang mga ugat.

Nang makita ng matandang Selo ang mukha ng kanyang anak, hindi siya nangahas na banggitin ang kanyang buwaya, ngunit tinangka niya itong payapain sa pamamagitan ng pagsasalita tungkol sa mga sisidlang luwad at pagpapaalala sa kanya na sa mga usapin, ang nananalo ay nauubusan pati ng baro.

Kabesang Tales: Sa alabok tayo babalik, ama, at walang baro tayong ipinanganak!—sagot niya.

At buong tatag siyang tumangging magbayad o magbigay kahit isang dangkal ng kanyang mga lupa, hangga’t hindi muna napapatunayan ng mga prayle ang pagiging lehitimo ng kanilang paghahabol sa pamamagitan ng pagpapakita ng kahit anong dokumento. At dahil walang ganoon ang mga prayle, nagkaroon ng usapin, at tinanggap ito ni Kabesang Tales sa paniniwalang kung hindi man lahat, kahit ilan man lamang ay nagmamahal sa katarungan at gumagalang sa mga batas.

Kabesang Tales: Naglilingkod ako, at maraming taon na akong naglilingkod, sa hari sa pamamagitan ng aking salapi at ng aking pagod,—sabi niya sa mga nagpapahina ng kanyang loob;—hinihingi ko ngayon sa kanya na bigyan niya ako ng katarungan, at kailangan niya itong ibigay sa akin.

At tinatangay ng isang masamang kapalaran, at na para bang nakataya sa usapin ang buo niyang kinabukasan at ang kinabukasan ng kanyang mga anak, unti-unti niyang inubos ang kanyang naipon sa pagbabayad sa mga abogado, escribano [notaryo ng hukuman] at procurador [kinatawan sa hukuman], bukod pa sa mga kawani at tagasulat na nagsasamantala sa kanyang kamangmangan at kalagayan. Paroo’t parito siya sa kabisera, ilang araw na walang kain at ilang gabing walang tulog, at ang kanyang usapan ay puro mga kasulatan, mga petisyon, mga apela, atbp. Nasaksihan noon ang isang labanang hindi pa kailanman nakita sa ilalim ng langit ng Pilipinas: ang isang kawawang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], mangmang at walang kaibigan, na nagtitiwala sa kanyang karapatan at sa kabutihan ng kanyang ipinaglalaban, na lumalaban sa isang napakamakapangyarihang korporasyon na sa harap nito ay iniyuyuko ng katarungan ang kanyang leeg, at binibitawan ng mga hukom ang timbangan at isinusuko ang espada. Matiyaga siyang lumaban, gaya ng langgam na nangangagat kahit alam nitong dudurugin ito, gaya ng langaw na nakikita ang kalawakan sa kabila ng salamin. Ah! ang palayok na luwad na humahamon sa mga kaldero at nababasag nang sanlibong piraso ay may kung anong kahanga-hanga: taglay nito ang kadakilaan ng kawalang-pag-asa. Ang mga araw na hindi niya ginugugol sa paglalakbay ay ginagamit niya sa paglilibot sa kanyang mga bukid, armado ng isang eskopeta, at sinasabing gumagala ang mga tulisan at kailangan niyang ipagtanggol ang sarili upang hindi mahulog sa kanilang mga kamay at matalo sa usapin. At na para bang sinasanay niya ang kanyang pag-asinta, binabaril niya ang mga ibon at ang mga prutas, binabaril niya ang mga paru-paro nang may ganoong katumpakan na hindi na nangahas ang legong administrador na pumunta sa Sagpang nang walang kasamang mga guwardiya sibil, at ang kampon ng prayle, na natanaw mula sa malayo ang kahanga-hangang tindig ni Kabesang Tales na naglilibot sa kanyang mga bukid gaya ng isang bantay sa ibabaw ng mga muralya, ay puno ng takot na tumalikod sa balak na agawin ang kanyang ari-arian.

Ngunit hindi nangangahas ang mga hukom pamayapa at ang mga hukom sa kabisera na kilalanin ang kanyang katwiran, dahil natatakot silang matanggal sa tungkulin, natuto sa sinapit ng isa na agad na inalis sa puwesto. At hindi naman masasama ang mga hukom na iyon; sila’y mga taong maingat sa budhi, may moralidad, mabubuting mamamayan, mahuhusay na ama ng tahanan, mabubuting anak... at higit nilang nauunawaan ang kalagayan ng kawawang si Tales kaysa sa kayang unawain ni Tales mismo. Marami sa kanila ang nakaaalam ng mga batayang siyentipiko at makasaysayan ng pag-aari, alam nilang ayon sa kanilang mga alituntunin ay hindi maaaring magkaroon ng mga ari-arian ang mga prayle, ngunit alam din nila na ang manggaling sa napakalayo, tumawid sa mga dagat dala ang isang puwestong napakahirap makuha, magmadaling gampanan ito nang may pinakamabuting hangarin, at mawala ito dahil lamang naisipan ng isang Indio na dapat gawin ang katarungan dito sa lupa gaya ng sa langit—aba, iyan naman ay kakatwang isipin! May kanya-kanya silang pamilya, at tiyak na mas marami ang pangangailangan kaysa sa pamilya ng Indio na iyon: ang isa ay may inang dapat sustentuhan, at ano pa ba ang mas banal kaysa sa pagpapakain sa isang ina? ang isa naman ay may mga kapatid na babaeng pawang nasa edad na ng pag-aasawa; ang isa pa roon ay may maraming maliliit na anak na naghihintay ng tinapay gaya ng mga inakay sa pugad at tiyak na mamamatay sa araw na mawalan siya ng puwesto; at kahit ang may pinakakaunting pasanin, kahit siya, ay may asawa roon sa malayo, napakalayo, na kapag hindi natanggap ang buwanang padala ay maaaring malagay sa gipit... At ang lahat ng hukom na iyon, na karamihan ay mga taong may budhi at may pinakamalinis na moralidad, ay naniniwalang ginagawa nila ang lahat ng makakaya nila sa pagpapayo ng pakikipagkasundo: na bayaran ni Kabesang Tales ang hinihinging upa. Ngunit si Tales, gaya ng lahat ng simpleng budhi, kapag nakita na niya ang tama ay tuwiran itong tinatahak. Humihingi siya ng mga katibayan, mga dokumento, mga papeles, mga titulo, at walang anuman nito ang mga prayle at nakasandig lamang sila sa kanyang mga nakaraang pagpayag.

Ngunit tumututol si Kabesang Tales:

Kabesang Tales: Kung araw-araw akong naglilimos sa isang pulubi para hindi niya ako abalahin, sino ang makapipilit sa akin na patuloy siyang bigyan pagkatapos, kung inaabuso niya ang aking kabaitan?

At wala nang makapagpaurong sa kanya mula roon, at walang pagbabantang makapagpapasindak sa kanya. Nawalan ng saysay ang sadyang paglalakbay ng Gobernador M——, upang kausapin siya at takutin; sa lahat ay ganito ang kanyang sagot:

Kabesang Tales: Magagawa ninyo ang anumang ibig ninyo, Ginoong Gobernador; ako’y isang mangmang at wala akong lakas. Ngunit binungkal ko ang mga bukid na iyon; namatay ang aking asawa at ang aking anak sa pagtulong sa akin na linisin ang mga iyon, at hindi ko ibibigay ang mga iyon kundi sa sinumang makagagawa para sa mga iyon nang higit sa nagawa ko. Diligin muna niya ang mga iyon ng kanyang dugo at ilibing niya roon ang kanyang asawa at ang kanyang anak!

Bunga ng katigasang ito ng ulo, pinanigan ng mararangal na hukom ang mga prayle, at pinagtatawanan siya ng lahat at sinasabing hindi napananalunan ang mga usapin dahil lamang sa katwiran. Ngunit umaapela siya, kinakargahan ang kanyang eskopeta at dahan-dahang nililibot ang mga hangganan. Sa panahong ito ay tila isang pagkahibang ang kanyang buhay. Ang kanyang anak na si Tano, isang binatang kasintangkad ng kanyang ama at kasimbait ng kanyang kapatid na babae, ay nabunot sa palabunutan ng mga magiging sundalo; hinayaan niya itong umalis sa halip na ibili ito ng isang kahalili.

Kabesang Tales: Kailangan kong magbayad sa mga abogado,—sabi niya sa kanyang anak na babaeng umiiyak;—kung manalo ako sa usapin ay alam ko kung paano siya pababalikin, at kung matalo ako ay hindi ko na kailangan ng mga anak.

Umalis ang anak, at wala nang ibang nabalitaan kundi inahit ang kanyang buhok at natutulog siya sa ilalim ng isang kariton. Pagkaraan ng anim na buwan ay may nagsabing nakita raw siyang isinakay sa barko patungong Carolinas; ang iba naman ay nag-akalang nakita nila siyang suot ang uniporme ng guwardiya sibil.

Mga Kapitbahay: Guwardiya sibil si Tano! Susmaryosep!—bulalas ng mga tao habang pinagdadaop ang kanilang mga kamay;—ang bait-bait at ang tapat-tapat na si Tano! Requimiternam [bulol na requiem aeternam: walang-hanggang kapahingahan]!

Maraming araw na hindi kinausap ng lolo ang ama, nagkasakit si Juli, ngunit hindi lumuha kahit isang patak si Kabesang Tales; sa loob ng dalawang araw ay hindi siya lumabas ng bahay, na para bang natatakot siya sa mga matang naninisi ng buong nayon; natatakot siyang tawagin siyang berdugo ng kanyang anak. Gayunman, nang ikatlong araw ay lumabas siyang muli dala ang kanyang eskopeta.

Pinaratangan siya ng balak na pumatay, at may isang nagmamagandang-loob na bumulong na narinig daw niyang nagbabanta itong ililibing ang lego sa mga tudling ng kanyang mga bukid; kaya talagang natakot sa kanya ang prayle. Dahil dito, bumaba ang isang kautusan ng Kapitan Heneral na nagbabawal sa lahat na gumamit ng mga baril at nag-uutos na kumpiskahin ang mga ito. Kinailangang isuko ni Kabesang Tales ang kanyang eskopeta, ngunit armado ng isang mahabang bolo ay ipinagpatuloy niya ang kanyang paglilibot.

Tandang Selo: Ano ang gagawin mo sa bolong iyan kung may mga baril ang mga tulisan?—sabi sa kanya ng matandang Selo.

Kabesang Tales: Kailangan kong bantayan ang aking mga tanim,—sagot niya;—bawat tubong lumalaki roon ay isang buto ng aking asawa.

Kinumpiska nila ang bolo dahil masyado raw itong mahaba. Kinuha naman niya ang lumang palakol ng kanyang ama at, pasan ito sa balikat, ipinagpatuloy niya ang kanyang mapanglaw na paglilibot.

Tuwing aalis siya ng bahay, nanginginig sa takot para sa kanyang buhay si Tandang Selo at si Juli. Tumatayo ang dalaga mula sa kanyang habihan, pumupunta sa bintana, nananalangin, nangangako sa mga santo, nagdarasal ng mga nobena. Ang lolo naman, kung minsan, ay hindi malaman kung paano tatapusin ang buklod ng isang walis, at nagsasalita tungkol sa pagbabalik sa gubat. Ang buhay sa bahay na iyon ay hindi na makayanan.

Sa wakas ay nangyari ang kanilang kinatatakutan. Dahil napakalayo ng mga lupa mula sa kabayanan, nahulog si Kabesang Tales, sa kabila ng kanyang palakol, sa mga kamay ng mga tulisan, na may mga rebolber at riple. Sinabi sa kanya ng mga tulisan na dahil may salapi siyang maibibigay sa mga hukom at sa mga abogado, dapat ay mayroon din siya para sa mga pinabayaan at inuusig. Kaya humingi sila ng limandaang pisong pantubos sa pamamagitan ng isang magsasaka, at tiniyak na kapag may nangyaring masama sa sugo, ang bihag ang magbabayad nito ng kanyang buhay. Dalawang araw ang palugit nila.

Inilubog ng balita ang kawawang mag-anak sa pinakamatinding sindak, at lalo pa nang mabalitaang lalabas ang guwardiya sibil upang tugisin ang mga bandido. Kung magkakaroon ng sagupaan, ang unang masasakripisyo ay ang bihag; alam iyon ng lahat. Hindi nakakilos ang matanda, at ang anak na babae, maputla at sindak na sindak, ay ilang ulit na nagtangkang magsalita ngunit hindi niya magawa. Ngunit isang mas nakatatakot na isipin, isang mas malupit na ideya, ang gumising sa kanila mula sa kanilang pagkatulala. Sinabi ng magsasakang sugo ng mga tulisan na malamang na kailangang lumayo ng pangkat, at kung matatagalan ang pagbibigay sa kanya ng pantubos, lilipas ang dalawang araw at gigilitan ng leeg si Kabesang Tales.

Ito ang nagpabaliw sa dalawang nilalang na iyon, kapwa mahina, kapwa walang magawa. Tumatayo si Tandang Selo, umuupo, bumababa ng hagdan, umaakyat, hindi malaman kung saan pupunta, kung kanino lalapit. Lumalapit si Juli sa kanyang mga larawan ng santo, binibilang at muling binibilang ang salapi, at ang dalawandaang piso ay hindi nadaragdagan, ayaw dumami; bigla siyang nagbibihis, tinitipon ang lahat ng kanyang alahas, humihingi ng payo sa lolo; pupuntahan daw niya ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan], ang hukom, ang tagasulat, ang tenyente ng guwardiya sibil. Sa lahat ay oo ang sagot ng matanda, at kapag hindi ang sabi ng dalaga, hindi rin ang sabi niya. Sa wakas ay dumating ang ilang kapitbahay na babae, mga kamag-anak at kaibigan, na ang ilan ay mas mahirap pa kaysa sa iba, at nag-uunahan sa pagiging simple at sa pagiging magugulatin. Ang pinakamatalino sa kanilang lahat ay si Hermana Bali, isang batikang manlalaro ng pangginggi [isang larong baraha] na nakapunta na sa Maynila upang dumalo sa mga pagsasanay espirituwal sa beaterio [kumbentong-paaralan ng mga dalaga] ng Compañía [ng mga Heswita].

Ipagbibili ni Juli ang lahat ng kanyang alahas maliban sa isang relikaryo na may mga brilyante at esmeralda na regalo sa kanya ni Basilio. May kasaysayan ang relikaryong iyon: ibinigay iyon ng isang madre, ang anak ni Kapitan Tiago, sa isang ketongin; at si Basilio, na nag-alaga sa ketongin noong ito’y may sakit, ay tumanggap nito bilang regalo. Hindi niya ito maipagbibili nang hindi muna ipinaaalam kay Basilio.

Dali-daling naipagbili sa pinakamayamang kapitbahay ang mga peineta [palamuting suklay sa buhok], ang mga hikaw at ang rosaryo ni Juli, at nadagdagan ng limampung piso; kulang pa ng dalawandaan at limampu. Isasangla sana ang relikaryo, ngunit umiling si Juli. Isang kapitbahay ang nagmungkahing ipagbili ang bahay, at sinang-ayunan ito ni Tandang Selo, tuwang-tuwa na makababalik sa gubat upang muling mangahoy gaya noong unang panahon, ngunit sinabi ni Hermana Bali na hindi iyon maaari dahil wala ang may-ari.

Hermana Bali: Minsan ay ipinagbili sa akin ng asawa ng hukom ang kanyang tapis sa halagang isang piso, at sinabi ng lalaki na walang bisa ang bentang iyon dahil hindi niya ito pinahintulutan. Aba! kinuha niya sa akin ang tapis, at hanggang ngayon ay hindi pa ibinabalik ng babae ang piso, pero hindi ko siya binabayaran sa pangginggi kapag nananalo siya, aba! Sa ganoon ay nakasingil na ako ng labindalawang kuwarta, at para lamang sa kanya kaya ako naglalaro. Hindi ko matiis na hindi ako bayaran sa isang utang, aba!

Itatanong sana ng isang kapitbahay kay Hermana Bali kung bakit, kung gayon, hindi nito binabayaran ang isang maliit na utang, ngunit naamoy ito ng tusong manlalaro ng pangginggi at agad na idinagdag:

Hermana Bali: Alam mo ba, Juli, kung ano ang maaaring gawin? Manghiram ng dalawandaan at limampung piso, na ang bahay ang sanla, at babayaran kapag naipanalo na ang usapin.

Ito ang naging pinakamahusay na mungkahi, at nagpasya silang isagawa ito sa araw ding iyon. Nag-alok si Hermana Bali na samahan siya, at nilibot nilang dalawa ang mga bahay ng mayayaman sa Tiani, ngunit walang tumanggap sa kondisyon; talo na raw ang usapin, at ang tumulong sa isang kaaway ng mga prayle ay paglalantad sa sarili sa kanilang paghihiganti. Sa wakas ay naawa sa kanyang kapalaran ang isang matandang deboto at ipinahiram ang halaga sa kondisyong maninilbihan sa kanya si Juli hangga’t hindi nababayaran ang utang. Bukod dito, hindi naman gaanong marami ang gagawin ni Juli: manahi, magdasal, samahan siya sa misa, at mag-ayuno paminsan-minsan para sa kanya. Tinanggap ito ng dalaga nang may luha sa mga mata, at tinanggap niya ang salapi at nangakong papasok sa kanyang paglilingkod kinabukasan, araw ng Pasko.

Nang malaman ng lolo ang ganoong uri ng pagbibili, napaiyak siya na parang isang bata. Ano? ang apo niyang iyon na hindi niya pinapayagang mabilad sa araw upang hindi masunog ang kanyang balat, si Juli na may mga daliring pino at mga sakong na kulay-rosas, ano? ang dalagang iyon, ang pinakamaganda sa nayon at marahil sa buong bayan, na sa harap ng kanyang mga bintana ay marami ang nagpalipas nang walang saysay ng gabi sa pagtugtog at pag-awit, ano? ang kanyang nag-iisang apo, ang kanyang nag-iisang anak, ang tanging ligaya ng kanyang pagod na mga mata, ang pinapangarap niyang nakasuot ng de cola, nagsasalita ng Kastila at nagpapaypay ng isang abanikong may pinta gaya ng mga anak ng mayayaman, ang dalagang iyon ay papasok bilang katulong upang pagalitan at pagsabihan, upang masira ang kanyang mga daliri, upang matulog kung saan-saan at bumangon sa kung anong paraan?

At umiiyak ang lolo, nagsasalita tungkol sa pagbibigti at sa pagpapabaya sa sariling mamatay sa gutom.

Tandang Selo: Kapag umalis ka,—sabi niya,—babalik ako sa gubat at hindi na ako tutuntong sa bayan.

Pinapayapa siya ni Juli at sinasabing kailangang makabalik ang kanyang ama, na mananalo sila sa usapin at sa lalong madaling panahon ay matutubos nila siya mula sa paninilbihan.

Malungkot ang gabing iyon: wala ni isa sa kanilang dalawa ang nakakain kahit isang subo, at ipinilit ng matanda na huwag mahiga, at magdamag siyang nakaupo sa isang sulok, tahimik, walang imik ni isang salita, ni hindi man lamang kumikilos. Si Juli naman ay nais matulog, ngunit matagal siyang hindi makapikit. Medyo panatag na ang kanyang loob tungkol sa kapalaran ng kanyang ama, kaya inisip niya ang kanyang sarili at umiyak siya nang umiyak, pinipigilan ang kanyang mga hikbi upang hindi marinig ng matanda. Kinabukasan ay magiging isang katulong na siya, at iyon pa naman ang panahong darating si Basilio mula sa Maynila upang dalhan siya ng maliliit na regalo... Mula ngayon ay kailangan na niyang talikuran ang pag-ibig na iyon; si Basilio, na malapit nang maging manggagamot, ay hindi dapat mag-asawa ng isang mahirap... At sa kanyang guni-guni ay nakikita niya itong patungo sa simbahan kasama ang pinakamaganda at pinakamayamang dalaga sa bayan, kapwa magara ang bihis, maligaya at nakangiti, habang siya, si Juli, ay sumusunod sa likod ng kanyang amo, dala ang mga nobena, ang mga buyo at ang duraan. At dito ay nakaramdam ang dalaga ng isang malaking bara sa lalamunan, isang paninikip ng puso, at hiniling niya sa Birhen na hayaan na muna siyang mamatay.

Juli: Ngunit kahit paano,—sabi ng kanyang budhi,—malalaman niyang mas pinili kong isangla ang aking sarili kaysa isangla ang relikaryong iniregalo niya sa akin.

Bahagyang naaaliw siya sa isiping ito, at umaasa siya sa mga hungkag na pangarap. Sino ang nakaaalam? maaaring mangyari ang isang milagro: makakita siya ng dalawandaan at limampung piso sa ilalim ng larawan ng Birhen; nakabasa na siya ng napakaraming ganoong milagro. Maaaring hindi sumikat ang araw at hindi dumating ang kinabukasan, at samantala ay maipanalo ang usapin. Maaaring bumalik ang kanyang ama, dumating si Basilio; makakakita siya ng isang supot ng ginto sa halamanan, ipadadala sa kanya ng mga tulisan ang supot, ang kura, si Padre Camorra na laging nanunukso sa kanya, ay maaaring dumating kasama ng mga tulisan... palabo nang palabo at pagulo nang pagulo ang kanyang mga isipin, hanggang sa wakas, talo ng pagod at ng sakit, ay nakatulog siya at napanaginipan ang kanyang kabataan sa kaloob-looban ng gubat: naliligo siya sa rumaragasang batis kasama ang kanyang dalawang kapatid; may maliliit na isda ng lahat ng kulay na nagpapahuli na parang mga tanga, at naiinip siya dahil wala siyang makitang sarap sa paghuli ng mga isdang napakatanga; nasa ilalim ng tubig si Basilio, ngunit si Basilio, nang hindi niya alam kung bakit, ay may mukha ng kanyang kapatid na si Tano. Pinagmamasdan sila ng kanyang bagong amo mula sa pampang.