Kabanata III Mga Alamat

Nang bumati si Padre Florentino sa maliit na pangkat, wala na ang masamang timpla ng mga nakaraang pagtatalo. Marahil ay nakaimpluwensiya sa kanilang kalooban ang masasayang bahay ng bayan ng Pasig, ang maliliit na kopita ng Jerez [alak na sherry mula sa Jerez, Espanya] na ininom nila bilang paghahanda, o kaya’y ang pag-asam sa isang masarap na tanghalian; anuman ang dahilan, ang totoo ay nagtatawanan at nagbibiruan sila, pati ang payat na Pransiskano, bagaman hindi gaanong maingay: ang kanyang mga tawa ay tila mga ngiwi ng naghihingalo.

Padre Sibyla: Masamang panahon, masamang panahon!—sabi ni Padre Sibyla habang tumatawa.

Padre Irene: Naku, huwag ninyong sabihin iyan, Bise Rektor!—sagot ng kanonigo na si Irene habang itinutulak ang silyang inuupuan ng kausap;—sa Hong Kong ay malaki ang tubo ng inyong negosyo at nagpapatayo kayo ng mga gusaling talaga namang... aba!

Padre Sibyla: Dahan-dahan, dahan-dahan!—sagot niya;—hindi ninyo nakikita ang aming mga gastos, at nagsisimula nang makipagtalo ang mga nangungupahan sa aming mga asyenda...

Padre Camorra: Hala, tama na ang mga reklamo, puñales [isang mura; sa letra, mga punyal], kung hindi ay mapapaiyak ako!—masayang sigaw ni Padre Camorra.—Kami ay hindi nagrereklamo, at wala kaming mga asyenda o mga bangko. At alamin ninyo na ang aking mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] ay nagsisimula nang tumawad sa mga bayarin at nagdadala pa sa akin ng mga talaan ng singil! Isipin ninyo, binabanggit sa akin ngayon ang mga talaan ng singil, at mula pa sa arsobispong si Don Basilio Sancho, puñales! na para bang mula noon hanggang ngayon ay hindi pa tumaas ang presyo ng mga bilihin. Ha, ha, ha! Bakit kailangang mas mura ang isang binyag kaysa sa isang manok? Ngunit nagmamaang-maangan ako, sinisingil ko ang makakaya ko at hindi ako nagrereklamo kailanman. Hindi kami sakim, hindi ba, Padre Salví?

Sa sandaling iyon ay sumungaw sa lagusan ng kubyerta ang ulo ni Simoun.

Don Custodio: Ngunit saan ba kayo nagsuot?—sigaw sa kanya ni Don Custodio, na lubusan nang nakalimot sa kanyang pagkayamot;—hindi ninyo nakita ang pinakamagandang bahagi ng paglalakbay!

Simoun: Psh!—sagot ni Simoun habang tinatapos ang pag-akyat;—napakarami ko nang nakitang ilog at tanawin kaya ang tanging kinawiwilihan ko na lamang ay ang mga nagpapaalala ng mga alamat...

Kapitan ng Bapor: Kung mga alamat, may ilan ang Pasig,—sagot ng Kapitan, na ayaw na minamaliit ang ilog na kanyang nilalayagan at pinagkakakitaan ng ikabubuhay;—nariyan ang alamat ng Malapad-na-Bato, batong banal bago dumating ang mga Kastila dahil tirahan daw ito ng mga espiritu; pagkatapos, nang mapawi ang pamahiin at malapastangan ang bato, naging pugad ito ng mga tulisan na mula sa tuktok nito ay madaling nabibihag ang mga kawawang bangka na kailangang lumaban nang sabay sa agos at sa mga tao. Nang lumaon, sa ating panahon, sa kabila ng pagbabagong ginawa rito ng kamay ng tao, may nababanggit pa ring ganito o ganoong kuwento ng bangkang tumaob, at kung sa paglampas ko rito ay hindi ko gagamitin ang aking anim na pandama, babangga ako sa mga tagiliran nito. Nariyan pa ang isang alamat, ang sa yungib ni Doña Jerónima, na maikukuwento sa inyo ni Padre Florentino...

Padre Sibyla: Alam iyan ng lahat!—puna ni Padre Sibyla nang may paghamak.

Ngunit hindi ito alam ni Simoun, ni Ben Zayb, ni Padre Irene, ni Padre Camorra, at hiniling nila ang kuwento, ang ilan ay pabiro at ang iba ay dahil sa tunay na pag-uusisa. Ginaya ng klerigo ang pabirong tono ng ilan sa mga humiling, at gaya ng isang yayang nagkukuwento sa mga bata, ay nagsabi:

Padre Florentino: Noong unang panahon ay may isang estudyanteng nangakong pakakasalan ang isang dalaga sa kanyang bayan, ngunit tila hindi na niya ito naalala pa. Ang dalaga naman, tapat, ay naghintay sa kanya nang maraming taon; lumipas ang kanyang kabataan, tumanda siyang dalaga, at isang araw ay nabalitaan niyang ang dati niyang kasintahan ay arsobispo na ng Maynila. Nagbalatkayo siyang lalaki, dumaan sa Cabo [Kabo ng Mabuting Pag-asa, sa timog ng Aprika], at humarap sa Kanyang Kabunyian upang singilin ang pangako. Imposible ang kanyang hinihingi, kaya ipinagawa noon ng arsobispo ang yungib na marahil ay nakita na ninyong nakapinid at napapalamutian sa bukana ng mga baging na tila puntas. Doon siya nanirahan at namatay at doon siya inilibing, at ayon sa kuwento ay napakataba raw ni Doña Jerónima kaya kailangan niyang tumagilid upang makapasok. Ang kanyang katanyagan bilang engkantada ay nagmula sa kanyang kaugaliang ihagis sa ilog ang mga pinggan at kubyertos na pilak na ginagamit niya sa mararangyang piging na dinadaluhan ng maraming ginoo. May isang lambat na nakalatag sa ilalim ng tubig na sumasalo sa mga pirasong sa gayong paraan ay nahuhugasan. Wala pang dalawampung taon ang nakararaan, halos humahalik pa ang ilog sa mismong bukana ng yungib, ngunit unti-unti itong lumalayo roon, gaya ng unti-unting paglimot ng mga Indio sa alaala nito.

Ben Zayb: Magandang alamat!—sabi ni Ben Zayb;—susulat ako ng isang artikulo. Sentimental ito!

Naisip ni Doña Victorina na tumira sa ibang yungib, at sasabihin na sana niya iyon nang unahan siya ni Simoun sa pagsasalita:

Simoun: Ngunit ano ang palagay ninyo rito, Padre Salví?—tanong niya sa Pransiskano, na nakalubog sa kung anong pagninilay;—hindi ba ninyo naiisip na ang Kanyang Kabunyian, sa halip na bigyan siya ng yungib, ay dapat sanang inilagay siya sa isang beaterio [kumbentong-paaralan ng mga dalaga], sa Santa Clara halimbawa?

Isang kilos ng pagkagulat ni Padre Sibyla, na nakakitang nanginig si Padre Salví at pasulyap na tumingin kay Simoun.

Simoun: Sapagkat hindi ito maginoo,—patuloy ni Simoun nang buong kapanatagan,—ang bigyan ng isang malaking bato bilang tirahan ang babaeng binigo natin sa kanyang mga pag-asa; hindi ito naaayon sa relihiyon na ilantad siya nang ganoon sa mga tukso, sa isang yungib, sa pampang ng isang ilog; may kaunting amoy ito ng mga nimpa at driada. Higit sanang maginoo, higit na banal, higit na romantiko, higit na naaayon sa mga kaugalian ng bansang ito kung ikinulong siya sa Santa Clara gaya ng isang bagong Heloisa, upang madalaw at maaliw siya paminsan-minsan. Ano ang masasabi ninyo?

Padre Salví: Hindi ko maaari at hindi ko dapat hatulan ang asal ng mga arsobispo,—sagot ng Pransiskano nang labag sa loob.

Simoun: Ngunit kayo, na siyang gobernador eklesiyastiko, ang humahalili sa ating arsobispo, ano ang gagawin ninyo kung mangyari sa inyo ang ganoong kaso?

Nagkibit-balikat si Padre Salví, at mahinahong idinagdag:

Padre Salví: Hindi dapat pag-aksayahan ng isip ang hindi maaaring mangyari... Ngunit yamang mga alamat ang pinag-uusapan, huwag ninyong kalimutan ang pinakamaganda dahil ito ang pinakatotoo, ang himala ni San Nicolas, na ang mga guho ng simbahan ay marahil nakita na ninyo. Ikukuwento ko ito kay Ginoong Simoun, na marahil ay hindi pa ito alam. Tila noong araw, ang ilog, gayundin ang lawa, ay pinamumugaran ng mga buwaya, napakalalaki at napakatakaw kaya sinasalakay nila ang mga bangka at pinatataob sa isang hampas ng buntot. Ayon sa aming mga kronika, isang araw ay may isang Tsinong di-binyagan, na hanggang noon ay ayaw pang magpakristiyano, na dumaraan sa harap ng simbahan, nang biglang humarap sa kanya ang demonyo sa anyong buwaya at itinaob ang kanyang bangka upang lamunin siya at dalhin sa impiyerno. Sa inspirasyon ng Diyos, agad tinawag ng Tsino si San Nicolas at noon din ay naging bato ang buwaya. Ayon sa matatanda, noong kanilang panahon ay makikilala pa nang husto ang halimaw sa mga piraso ng batong naiwan mula rito; ako mismo ay makapagsasabing malinaw ko pang naaninag ang ulo, at kung pagbabatayan iyon, napakalaki marahil ng halimaw.

Ben Zayb: Kahanga-hanga, kahanga-hangang alamat!—bulalas ni Ben Zayb,—at bagay ito sa isang artikulo. Ang paglalarawan sa halimaw, ang sindak ng Tsino, ang tubig ng ilog, ang mga kawayanan... At bagay rin ito sa isang pag-aaral ng paghahambing ng mga relihiyon. Sapagkat tingnan ninyo, isang Tsinong di-binyagan, tumawag sa gitna ng pinakamalaking panganib mismo sa isang santong dapat ay sa sabi-sabi lamang niya kilala at hindi niya pinaniniwalaan... Dito ay hindi tumatama ang kasabihang mas mabuti pa ang masamang kilala kaysa sa mabuting hindi pa kilala. Ako, kung nasa Tsina ako at masuong sa ganoong kagipitan, uunahin ko pang tawagin ang santong pinakahindi kilala sa kalendaryo kaysa kay Confucio o kay Buddha. Kung ito ay maliwanag na kahigitan ng Katolisismo o di-makatwiran at pabagu-bagong kawalang-tatag ng mga utak ng lahing dilaw, ang malalim na pag-aaral lamang ng antropolohiya ang makapagpapaliwanag.

At kinuha ni Ben Zayb ang tono ng isang propesor, at gamit ang hintuturo ay gumuguhit ng mga bilog sa hangin, hinahangaan ang sariling imahinasyon na marunong humango sa pinakawalang-kuwentang mga bagay ng napakaraming pahiwatig at kahihinatnan. At nang makita niyang tila may iniisip si Simoun at akalain niyang pinagninilayan nito ang kasasabi pa lamang niya, tinanong niya ito kung ano ang iniisip nito.

Simoun: Dalawang bagay na napakahalaga,—sagot ni Simoun,—dalawang tanong na maidaragdag ninyo sa inyong artikulo. Una, ano kaya ang nangyari sa diyablo nang bigla niyang makitang nakakulong siya sa loob ng isang bato? Nakatakas ba siya? Nanatili ba siya roon? Nadurog ba siya? At ikalawa, hindi kaya ang mga hayop na naging bato na nakita ko sa iba’t ibang museo sa Europa ay mga biktima rin ng isang santong nauna pa sa Delubyo?

Napakaseryoso ng tono ng pagsasalita ng alahero, at idinidiin pa niya ang kanyang noo sa dulo ng hintuturo na tila tanda ng malalim na pag-iisip, kaya’t buong seryosong sumagot si Padre Camorra:

Padre Camorra: Sino ang nakaaalam, sino ang nakaaalam!

Padre Sibyla: At yamang mga alamat ang pinag-uusapan, at papasok na tayo ngayon sa lawa,—dugtong ni Padre Sibyla,—malamang na marami ang alam ng Kapitan...

Sa sandaling iyon ay pumapasok ang bapor sa bukana, at tunay na kahanga-hanga ang tanawing nakalatag sa harap ng kanilang mga mata. Lahat ay napahanga. Sa harapan ay nakalatag ang magandang lawa, napaliligiran ng luntiang mga pampang at bughaw na mga bundok, gaya ng isang napakalaking salamin na may kuwadrong esmeralda at sapiro upang doon manalamin ang langit. Sa kanan ay nakalatag ang mababang pampang, na bumubuo ng mga look na may magagandang kurba, at doon sa malayo, halos pawi na, ang kawit ng Sungay; sa harapan at sa pinakadulo ay nakatayo ang marilag na Makiling, kahanga-hanga, napuputungan ng manipis na mga ulap; at sa kaliwa ang pulo ng Talim, ang Susong Dalaga, na may malalambot at bilugang hubog na nagbigay rito ng kanyang pangalan.

Isang malamig na simoy ang marahang nagpapakulot sa malawak na ibabaw ng tubig.

Ben Zayb: Siyanga pala, Kapitan,—sabi ni Ben Zayb nang lumingon;—alam ba ninyo kung saang bahagi ng lawa napatay ang isang nagngangalang Guevara, Navarra, o Ibarra?

Napatingin ang lahat sa Kapitan maliban kay Simoun, na ibinaling ang ulo sa ibang dako na wari’y may hinahanap sa pampang.

Doña Victorina: Ay, oo!—sabi ni Doña Victorina,—saan, Kapitan? May naiwan kaya siyang bakas sa tubig?

Ilang ulit na kumindat ang mabait na ginoo, tanda na lubha siyang nayayamot, ngunit nang makita ang pakiusap sa mga mata ng lahat, lumakad siya nang ilang hakbang patungo sa unahan ng bapor at sinuri ang pampang.

Kapitan ng Bapor: Tingnan ninyo roon,—sabi niya sa tinig na halos hindi marinig, matapos matiyak na walang ibang taong nakikinig;—ayon sa kabong namuno sa pagtugis, si Ibarra, nang makitang napaliligiran na siya, ay tumalon mula sa bangka roon malapit sa Kinabutasan, at sa paglangoy nang paglangoy sa ilalim ng tubig ay tinawid ang buong layong iyan na mahigit dalawang milya, sinasalubong ng mga bala sa tuwing ilalabas niya ang kanyang ulo upang huminga. Doon sa may kalayuan nila nawala ang kanyang bakas, at medyo malayo pa, malapit sa pampang, ay may natuklasan silang tila kulay ng dugo... At tamang-tama! labintatlong taon na ngayon, araw sa araw, mula nang mangyari ito.

Ben Zayb: Kung gayon, ang kanyang bangkay?...—tanong ni Ben Zayb.

Padre Sibyla: Sumama na sa bangkay ng kanyang ama,—sagot ni Padre Sibyla;—hindi ba’t isa pang filibustero [kaaway ng pamahalaan] din iyon, Padre Salví?

Ben Zayb: Iyan talaga ang mga murang libing, Padre Camorra, ano?—sabi ni Ben Zayb.

Padre Camorra: Lagi kong sinasabing filibustero ang mga hindi nagbabayad ng marangyang libing,—sagot ng pinatamaan, na tumatawa nang buong saya.

Ben Zayb: Ngunit ano ang nangyayari sa inyo, Ginoong Simoun?—tanong ni Ben Zayb nang makita ang alaherong hindi gumagalaw at malalim ang iniisip.—Nahihilo ba kayo, kayo pang manlalakbay! at sa isang patak ng tubig na tulad nito?

Kapitan ng Bapor: Ito ang masasabi ko sa inyo,—sagot ng Kapitan, na sa katagalan ay napamahal na sa kanya ang lahat ng pook na iyon;—huwag ninyong tawaging patak ng tubig ito: mas malaki ito kaysa sa alinmang lawa sa Suwisa at kaysa sa lahat ng lawa sa Espanya kung pagsasamahin; may nakita akong matatandang marino na nahilo rito.