Kabanata II Sa Ilalim ng Kubyerta

Doon sa ibaba ay iba namang mga tagpo ang nagaganap.

Nakaupo sa mga bangko at sa maliliit na bangkitong kahoy, sa gitna ng mga maleta, kahon, buslo at tampipi [maletang hinabi mula sa dahon], dalawang hakbang mula sa makina, sa init ng mga kaldera, sa gitna ng singaw ng katawan ng tao at masangsang na amoy ng langis, makikita ang napakalaking bahagi ng mga pasahero.

Ang ilan ay tahimik na pinagmamasdan ang sari-saring tanawin sa pampang; ang iba ay nagbabaraha o nag-uusap sa gitna ng ugong ng mga sagwan ng gulong, ingay ng makina, sipol ng singaw na tumatakas, ungol ng tubig na kinakalawkaw, at tunog ng busina. Sa isang sulok, nagsisiksikang parang mga bangkay, natutulog o nagsisikap matulog ang ilang Tsinong mangangalakal, nahihilo, namumutla, naglalaway sa nakaawang na mga labi, at naliligo sa makapal na pawis na lumalabas sa lahat ng butas ng kanilang balat. Ilang kabataan lamang, karamihan ay mga estudyante, na madaling makilala sa kanilang napakaputing kasuotan at maayos na tindig, ang nangangahas na magpalakad-lakad mula sa hulihan hanggang sa unahan ng bapor, lumulukso sa ibabaw ng mga buslo at kahon, masasaya sa pag-asam ng nalalapit na bakasyon. Kung minsan ay pinagtatalunan nila ang mga galaw ng makina, sinisikap alalahanin ang mga nalimutang aral sa Pisika; kung minsan naman ay umaaligid sa batang kolehiyala, sa buyera [babaeng nagtitinda ng nganga] na mapupula ang labi at may kuwintas na sampaga [bulaklak na kauri ng magnolia], at ibinubulong sa kanilang tainga ang mga salitang nagpapangiti sa kanila o nagpapatakip sa kanilang mukha ng pinintahang abaniko.

Gayunman, may dalawa na, sa halip na abalahin ang sarili sa ganoong panandaliang panliligaw, ay nakikipagtalo sa unahan ng bapor sa isang ginoong may edad na ngunit matikas pa at tuwid na tuwid. Kapwa sila tila kilalang-kilala at iginagalang, kung pagbabatayan ang ilang paggalang na ipinakikita sa kanila ng iba. Ang totoo, ang mas matanda, ang nakadamit ng puro itim, ay ang estudyante ng Medisina na si Basilio, kilala sa kanyang mahuhusay na panggagamot at kahanga-hangang mga lunas. Ang isa, ang mas malaki at mas matipuno bagaman higit na bata, ay si Isagani, isa sa mga makata, o kahit man lamang mga tagatugma ng taludtod, na lumabas nang taong iyon mula sa Ateneo; may di-pangkaraniwang ugali, karaniwang hindi palakibo at medyo walang imik. Ang ginoong kausap nila ay ang mayamang si Kapitan Basilio, na galing sa pamimili sa Maynila.

Basilio: Ganoon-ganoon lamang po ang lagay ni Kapitan Tiago, opo,—sabi ng estudyante habang umiiling;—ayaw niyang sumailalim sa anumang gamutan... Sa payo ng isang tao, pinapupunta niya ako sa San Diego sa dahilang titingnan ko ang bahay, ngunit ang totoo’y upang malaya siyang makahithit ng opyo.

Nang sabihin ng estudyante ang isang tao, ang ibig niyang ipakahulugan ay si Padre Irene, matalik na kaibigan at pangunahing tagapayo ni Kapitan Tiago sa kanyang mga huling araw.

Kapitan Basilio: Ang opyo ay isa sa mga salot ng makabagong panahon,—tugon ng Kapitan nang may paghamak at galit ng isang senador na Romano;—kilala na ito ng mga sinaunang tao, ngunit hindi nila ito kailanman inabuso. Hangga’t nanatili ang hilig sa mga pag-aaral na klasiko (pansinin ninyo itong mabuti, mga binata), ang opyo ay naging gamot lamang; at kung hindi, sabihin ninyo sa akin kung sino ang pinakamaraming humihithit nito. Ang mga Tsino, ang mga Tsinong hindi marunong ng kahit isang salitang Latin! Ah, kung inilaan lamang ni Kapitan Tiago ang sarili kay Cicerón!...

At ang pinakaklasikong pagkasuya ay gumuhit sa kanyang mukhang epikureo na malinis ang ahit. Pinagmamasdan siyang mabuti ni Isagani: dinaranas ng ginoong iyon ang pangungulila sa sinaunang panahon.

Kapitan Basilio: Ngunit, balikan natin ang Akademya ng Wikang Kastila na iyan,—patuloy ni Kapitan Basilio;—tinitiyak ko sa inyo na hindi ninyo iyan maisasakatuparan...

Isagani: Opo, ginoo; anumang araw ay hinihintay na namin ang pahintulot,—sagot ni Isagani;—si Padre Irene, na marahil ay nakita ninyo sa itaas, at niregaluhan namin ng isang pares ng kabayong kulay-kastanyas, ay nangako na sa amin. Makikipagkita siya sa Heneral.

Kapitan Basilio: Hindi mahalaga! Tutol si Padre Sibyla!

Basilio: Tumutol man siya! Kaya nga siya narito para... sa Los Baños, sa harap ng Heneral.

At ang estudyanteng si Basilio ay kumumpas, pinag-uumpog ang kanyang dalawang kamao.

Kapitan Basilio: Naiintindihan ko!—puna ni Kapitan Basilio habang tumatawa.—Ngunit kahit makuha ninyo ang pahintulot, saan kayo kukuha ng pondo...?

Isagani: Mayroon na po kami, ginoo; bawat estudyante ay nag-aambag ng isang real [baryang pilak].

Kapitan Basilio: Ngunit ang mga propesor?

Isagani: Mayroon na po kami; kalahati ay mga Pilipino at kalahati ay mga peninsular [mga Kastilang isinilang sa Espanya].

Kapitan Basilio: At ang bahay?

Isagani: Si Makaraig, ang mayamang si Makaraig, ay magpapagamit ng isa sa kanyang mga bahay.

Napilitang sumuko si Kapitan Basilio: naihanda na ng mga binatang iyon ang lahat.

Kapitan Basilio: Gayunman,—sabi niya habang nagkikibit-balikat,—hindi naman masama, hindi masama ang ideya, at dahil hindi na makakamit ang Latin, makamit man lamang ang Kastila. Narito ang isang patunay para sa inyo, kapangalan, kung paano tayo umuurong. Noong panahon namin, nag-aaral kami ng Latin dahil nasa Latin ang aming mga aklat; ngayon, nag-aaral kayo nang kaunti nito ngunit wala kayong mga aklat sa Latin; sa halip, nasa Kastila ang inyong mga aklat ngunit hindi itinuturo ang wikang ito: ætas parentum pejor avis tulit nos nequiores! [ang panahon ng ating mga magulang, na mas masama kaysa sa ating mga lolo, ay nagluwal sa ating higit pang masasama], gaya ng sabi ni Horacio.

At pagkasabi nito ay lumayo siya nang marilag na parang isang emperador na Romano. Nagkangitian ang dalawang binata.

Isagani: Ang mga taong iyan ng nakaraan,—puna ni Isagani,—sa lahat ng bagay ay nakakakita ng hirap; kapag may imungkahi sa kanila, sa halip na tingnan ang mga kabutihan nito ay sa mga sagabal lamang sila nakatingin. Gusto nilang dumating ang lahat nang makinis at bilog na gaya ng isang bola ng bilyar.

Basilio: Panatag siya sa piling ng tiyo mo,—puna ni Basilio;—pinag-uusapan nila ang kanilang mga lumang panahon... Teka, siyanga pala, ano ang sabi ng tiyo mo tungkol kay Paulita?

Namula si Isagani.

Isagani: Sinermunan niya ako tungkol sa pagpili ng mapapangasawa... Sinagot ko siya na sa Maynila ay wala nang iba pang katulad niya: maganda, mahusay ang pagpapalaki, ulila...

Basilio: Napakayaman, elegante, kaakit-akit, at walang ibang kapintasan kundi isang katawa-tawang tiya,—dagdag ni Basilio habang tumatawa.

Tumawa rin si Isagani.

Isagani: Siyanga pala, tungkol sa tiya, alam mo bang ipinakiusap niya sa akin na hanapin ko ang kanyang asawa?

Basilio: Si Doña Victorina? At ipinangako mo siguro iyon sa kanya upang ingatan niya para sa iyo ang iyong kasintahan?

Isagani: Siyempre! Ngunit ang problema, nagtatago ang asawa niya sa mismong... bahay ng tiyo ko!

Kapwa sila napahalakhak.

Isagani: At iyan,—patuloy ni Isagani,—ang dahilan kung bakit ang tiyo ko, na isang taong napakamaingat sa kanyang budhi, ay ayaw pumasok sa kamarote, sa takot na tanungin siya ni Doña Victorina tungkol kay Don Tiburcio. Isipin mo! Si Doña Victorina, nang malaman niyang pasahero ako sa unahan ng bapor, ay tiningnan ako nang may kaunting paghamak...

Nang sandaling iyon ay bumababa si Simoun, at nang makita ang dalawang binata,

Simoun: Magandang araw, Don Basilio!—sabi niya habang bumabati sa tonong mapagtangkilik;—magbabakasyon ba kayo? Kababayan ba ninyo ang ginoo?

Ipinakilala ni Basilio si Isagani at sinabing hindi sila magkababayan, ngunit hindi naman magkalayo ang kanilang mga bayan. Nakatira si Isagani sa tabing-dagat, sa kabilang baybayin.

Napakatiim ng pagsuri ni Simoun kay Isagani kaya’t nainis ito, humarap, at tinitigan siya nang harapan na may kaunting anyong naghahamon.

Simoun: At kumusta naman ang lalawigan?—tanong ni Simoun, na bumaling kay Basilio.

Basilio: Ano, hindi ninyo ito kilala?

Simoun: Ano ba naman, paano ko iyon makikilala kung hindi pa ako kailanman tumuntong doon? Sinabi sa akin na napakahirap daw nito at hindi bumibili ng alahas.

Isagani: Hindi kami bumibili ng alahas dahil hindi namin kailangan,—tuyot na sagot ni Isagani, nasaktan ang kanyang pagmamalaki bilang taga-lalawigan.

Isang ngiti ang gumuhit sa maputlang labi ni Simoun.

Simoun: Huwag kayong magdamdam, binata,—tugon niya;—wala akong masamang balak, ngunit dahil tiniyak sa akin na halos lahat ng parokya roon ay nasa kamay ng mga klerigo na Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], sinabi ko sa sarili: namamatay ang mga prayle sa paghahangad ng parokya, at ang mga Pransiskano ay kuntento na sa pinakamahihirap; kaya kapag kapwa nila ito ipinauubaya sa mga klerigo, tiyak na doon ay hindi kailanman makikilala ang mukha ng hari [na nasa salapi]. Halina, mga ginoo, sumama kayo sa akin uminom ng serbesa at magtagay tayo para sa kasaganaan ng inyong lalawigan!

Nagpasalamat ang mga binata at tumanggi, sinasabing hindi sila umiinom ng serbesa.

Simoun: Mali kayo,—tugon ni Simoun na halatang nayamot;—mabuting bagay ang serbesa, at narinig ko kaninang umaga kay Padre Camorra na ang kakulangan ng sigla na napapansin sa bansang ito ay dahil sa napakaraming tubig na iniinom ng mga naninirahan dito.

Si Isagani, na halos kasintangkad ng alahero, ay tumuwid!

Basilio: Kung gayon, sabihin ninyo kay Padre Camorra,—nagmamadaling sabi ni Basilio habang palihim na sinisiko si Isagani,—sabihin ninyo sa kanya na kung tubig ang iinumin niya sa halip na alak o serbesa, baka makinabang tayong lahat at hindi na siya gaanong pag-uusapan...

Isagani: At sabihin din ninyo sa kanya,—dagdag ni Isagani, na hindi pinapansin ang mga siko ng kaibigan,—na ang tubig ay napakabanayad at madaling inumin, ngunit nilulunod nito ang alak at ang serbesa at pinapatay ang apoy; na kapag pinainit ay nagiging singaw, kapag ginalit ay nagiging karagatan, at minsan nang winasak nito ang sangkatauhan at niyanig ang mundo hanggang sa mga pundasyon nito!

Itinaas ni Simoun ang kanyang ulo, at bagaman hindi mabasa ang kanyang tingin na natatakpan ng kanyang asul na salamin, makikita sa iba pang bahagi ng kanyang mukha na nagulat siya.

Simoun: Magandang tugon!—sabi niya;—ngunit natatakot ako na pagtawanan niya ako at itanong kung kailan magiging singaw ang tubig at kailan magiging karagatan. Medyo mapagduda at napakamapagbiro si Padre Camorra!

Isagani: Kapag pinainit ito ng apoy; kapag ang maliliit na ilog, na ngayon ay nakakalat sa kani-kanilang matatarik na daluyan, ay itinulak ng tadhana at nagsama-sama sa bangin na unti-unting hinuhukay ng mga tao,—sagot ni Isagani.

Basilio: Hindi, Ginoong Simoun,—dagdag ni Basilio sa tonong pabiro.—Ulitin na lamang ninyo sa kanya ang mga taludtod na ito ng kaibigan nating si Isagani mismo:

Tubig kami, wika ninyo, at kayo’y apoy;

Kung iyan ang ibig ninyo, siya nawa!

Mamuhay tayo nang payapa

At nawa’y hindi tayo makita kailanman ng sunog na naglalaban!

Kundi, pinagbuklod ng marunong na agham

Sa nag-aalab na sinapupunan ng mga kaldera,

Nang walang galit, walang poot,

Buuin natin ang singaw, ang ikalimang elemento,

Pag-unlad, buhay, liwanag at galaw!

Simoun: Utopya, utopya!—tuyot na sagot ni Simoun;—hindi pa natutuklasan ang makina... habang hinihintay iyon, iinom muna ako ng aking serbesa.

At nang hindi nagpapaalam ay iniwan niya ang dalawang magkaibigan.

Basilio: Ngunit ano ba ang nangyayari sa iyo ngayon at palaban ka?—tanong ni Basilio.

Isagani: Wala, hindi ko alam, pero kinikilabutan ako sa taong iyan, halos natatakot.

Basilio: Kanina pa kita sinisiko; hindi mo ba alam na ang taong iyan ay tinatawag na Cardenal Moreno [Kayumangging Kardinal]?

Isagani: Cardenal Moreno?

Basilio: O Eminencia Negra [Itim na Kabunyian], kung iyon ang gusto mo.

Isagani: Hindi kita maintindihan!

Basilio: Si Richelieu ay may isang tagapayong Kapuchino na tinatawag na Eminencia Gris [Abuhing Kabunyian]; ganoon din ang taong ito sa Heneral...

Isagani: Talaga?

Basilio: Iyan ang narinig ko sa isang tao... na laging nagsasalita ng masama tungkol sa kanya nang patalikod, at nambobola sa kanya kapag kaharap niya.

Isagani: Dumadalaw rin ba siya kay Kapitan Tiago?

Basilio: Mula pa sa unang araw ng kanyang pagdating; at tiyak na may isang taong nagtuturing sa kanya na karibal... sa mana... At sa palagay ko’y makikipagkita siya sa Heneral tungkol sa usapin ng pagtuturo ng Kastila.

Nang sandaling iyon ay dumating ang isang utusan upang sabihin kay Isagani na tinatawag siya ng kanyang tiyo.

Sa isa sa mga bangko sa hulihan ng bapor, nakahalo sa ibang mga pasahero, ay nakaupo ang isang klerigo na pinagmamasdan ang tanawing sunud-sunod na bumubukadkad sa kanyang paningin. Binibigyan siya ng puwang ng kanyang mga katabi; nag-aalis ng sombrero ang mga lalaki kapag dumaraan sa malapit, at hindi nangangahas ang mga sugarol na ilagay ang kanilang mesa malapit sa kinaroroonan niya. Kaunti lamang magsalita ang paring iyon, hindi naninigarilyo ni nagpapakita ng kayabangan, hindi nandidiring makihalubilo sa ibang tao, at gumaganti sa bati nang may pino at magiliw na asal na para bang lubos siyang pinarangalan at nagpapasalamat. Matanda na siya, halos puti na ang lahat ng buhok, ngunit tila malakas pa ang kanyang kalusugan, at bagaman nakaupo ay tuwid ang katawan at nakataas ang ulo, ngunit walang kapalaluan o kayabangan. Naiiba siya sa karaniwang mga klerigong Indio, na kakaunti naman, na noong panahong iyon ay naglilingkod bilang katulong ng kura o pansamantalang namamahala sa ilang parokya, dahil sa isang uri ng hinahon at kabigatan, gaya ng taong may kamalayan sa dignidad ng kanyang pagkatao at sa kabanalan ng kanyang tungkulin. Isang mabilis na pagsusuri sa kanyang panlabas na anyo, kung hindi man ang kanyang puting buhok, ay agad na nagpapakita na siya ay kabilang sa ibang panahon, sa ibang salinlahi, noong hindi natatakot ang pinakamahuhusay na kabataan na isugal ang kanilang dangal sa pagpapari, noong ang mga klerigo ay tumitingin nang kapantay sa sinumang prayle, at noong ang uring iyon, na hindi pa niyuyurakan at pinabababa, ay nangangailangan ng mga taong malaya at hindi alipin, ng matataas na talino at hindi mga kaloobang sunud-sunuran. Sa kanyang malungkot at seryosong mukha ay mababasa ang katahimikan ng kaluluwang pinatibay ng pag-aaral at pagninilay, at marahil ay sinubok ng malalalim na pagdurusang moral. Ang klerigong iyon ay si Padre Florentino, ang tiyo ni Isagani, at kakaunti lamang ang masasabi tungkol sa kanyang kasaysayan.

Anak ng isang napakayaman at maimpluwensiyang pamilya sa Maynila, may makisig na tindig at likas na kakayahang magningning sa lipunan, hindi kailanman nakaramdam si Florentino ng bokasyon sa pagpapari; ngunit ang kanyang ina, dahil sa ilang pangako o panata, ay pinilit siyang pumasok sa seminaryo matapos ang hindi kakaunting pagtatalo at marahas na pag-aaway. Malapit na kaibigan ng arsobispo ang ina, bakal ang kalooban nito, at hindi natitinag gaya ng bawat babaeng deboto na nag-aakalang nauunawaan niya ang kalooban ng Diyos. Walang nagawa ang pagtutol ng batang Florentino, walang nagawa ang kanyang pagsusumamo, walang nagawa ang pagdadahilan niya sa kanyang mga pag-ibig at ang mga eskandalong nilikha niya; kailangan siyang maging pari, at sa edad na dalawampu’t limang taon ay naging pari nga siya: ang arsobispo ang nag-orden sa kanya, ang unang misa ay idinaos nang may malaking karingalan, tatlong araw ang handaan, at namatay ang ina nang masaya at kuntento, iniwan sa kanya ang buong kayamanan.

Ngunit sa labanang iyon ay nagtamo si Florentino ng isang sugat na hindi na kailanman gumaling: ilang linggo bago ang kanyang unang misa, ang babaeng pinakamamahal niya ay nagpakasal sa isang kung sinong lalaki, dala ng kawalan ng pag-asa; ang dagok na iyon ang pinakamabigat na naramdaman niya kailanman; nawala ang lakas ng kanyang kalooban, at naging mabigat at hindi matiis ang buhay para sa kanya. Kung hindi man ang kabanalan at ang paggalang sa kanyang katayuan, ang malas na pag-ibig na iyon ang nagligtas sa kanya mula sa mga bangin na kinahuhulugan ng mga kura, regular man o sekular, sa Pilipinas. Inialay niya ang sarili sa kanyang mga parokyano dahil sa tungkulin, at sa mga agham na pangkalikasan dahil sa hilig.

Nang maganap ang mga pangyayari noong pitumpu’t dalawa, nangamba si Padre Florentino na ang kanyang parokya, dahil sa malaking kitang ibinibigay nito, ay makatawag ng pansin sa kanya; at dahil higit sa lahat ay mapayapa siyang tao, humiling siya ng pagreretiro, at mula noon ay namuhay bilang karaniwang mamamayan sa mga lupain ng kanyang pamilya na nasa baybayin ng Pasipiko. Doon niya inampon ang isang pamangkin, si Isagani, na ayon sa mga mapaghinala ay anak niya mismo sa kanyang dating kasintahan nang ito’y mabalo, at ayon naman sa mga mas seryoso at may alam ay anak sa labas ng isang pinsan niyang babae sa Maynila.

Nakita ng Kapitan ng bapor ang klerigo at pinakiusapan itong pumasok sa kamarote at umakyat sa ibabaw ng kubyerta. Upang mapapayag siya, idinagdag pa nito:

Kapitan ng Bapor: Kung hindi kayo sasama, iisipin ng mga prayle na ayaw ninyong makisama sa kanila.

Wala nang nagawa si Padre Florentino kundi pumayag, at ipinatawag niya ang kanyang pamangkin upang ipaalam dito ang nangyayari at bilinang huwag lumapit sa kamarote habang naroroon siya.

Padre Florentino: Kapag nakita ka ng Kapitan, aanyayahan ka niya, at aabusuhin naman natin ang kanyang kabaitan.

Isagani: Ganyan talaga si Tiyo!—naisip ni Isagani;—ang lahat ng ito ay upang hindi ako magkaroon ng dahilan para makipag-usap kay Doña Victorina.