Kabanata I Sa Ibabaw ng Kubyerta

Isang umaga ng Disyembre, hirap na hirap na umaahon ang bapor Tabo sa paliko-likong agos ng Pasig, sakay ang maraming pasahero patungo sa lalawigan ng Laguna. Mabigat ang hugis ng bapor, halos bilog na gaya ng tabo na pinagmulan ng pangalan nito, may kadumihan sa kabila ng pagpapanggap nitong maputi, marilag at kagalang-galang dahil sa laging mahinahong paglalakad. Gayunman, may kaunting pagmamahal dito ang mga tao sa pook, marahil dahil sa pangalan nitong Tagalog o dahil taglay nito ang katangiang likas sa mga bagay ng bansa, isang uri ng tagumpay laban sa pag-unlad, isang bapor na hindi lubos na bapor, isang organismong hindi nagbabago, may kapintasan ngunit hindi mapagtatalunan, na kapag ibig na ibig nang magpanggap na makabago ay buong kapalaluang nasisiyahan na sa pagpapahid sa sarili ng isang patong ng pintura.

At talaga namang tunay na Pilipino ang pinagpalang bapor! Kung may kaunting mabuting kalooban, mapagkakamalan pa itong barko ng Estado, na itinayo sa ilalim ng pangangasiwa ng mga Kagalang-galang at Kataas-taasang tao!

Naliligo sa araw ng umaga na nagpapakislot sa mga alon ng ilog at nagpapaawit sa hangin sa mga nababaluktot na kawayang tumutubo sa magkabilang pampang, ayun at tumatakbo ang maputi niyang anyo, iwinawagayway ang maitim na balahibo ng usok—ang barko ng Estado, sabi nila, ay umuusok din nang husto!... Tumitili ang silbato sa bawat sandali, paos at nakapangingilabot gaya ng isang tiranong ibig mamahala sa pamamagitan ng sigaw, kaya’t sa loob ay walang magkaintindihan. Binabantaan nito ang lahat ng masalubong: kung minsan ay tila dudurugin nito ang mga salambaw, mga payat na kasangkapang pangisda na sa kanilang paggalaw ay kahawig ng mga kalansay ng higanteng bumabati sa isang pagong na mula pa bago ang Delubyo; kung minsan naman ay tuwirang sumusugod sa mga kawayanan, o sa mga kainang nasa pagitan ng tubig at lupa, ang mga karihan, na sa gitna ng mga gumamela at iba pang bulaklak ay tila mga nag-aatubiling naliligo na, nakalubog na ang mga paa sa tubig, ay hindi pa rin makapagpasyang sumisid; kung minsan, sa pagsunod sa isang daang tinandaan sa ilog ng mga tulos na kawayan, tumatakbo ang bapor nang lubhang nasisiyahan, ngunit biglang may isang pagbanggang yumayanig sa mga manlalakbay at nagpapawala sa kanilang panimbang: sumadsad ito sa isang mababaw na burak na walang sinumang naghinala...

At kung hindi pa ganap ang pagkakahawig sa barko ng Estado, tingnan ang pagkakaayos ng mga pasahero. Sa ilalim ng kubyerta ay sumusungaw ang mga mukhang kayumanggi at maiitim na ulo, mga anyo ng Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], Tsino at mestizo [taong may halong lahi], nagsisiksikan sa gitna ng mga kalakal at baul, samantalang doon sa itaas, sa ibabaw ng kubyerta at sa ilalim ng isang toldang nagsasanggalang sa kanila sa araw, ay nakaupo sa maginhawang mga silyon ang ilang pasaherong nakadamit Europeo, mga prayle at mga kawani ng pamahalaan, humihithit ng kanya-kanyang tabako, pinagmamasdan ang tanawin, at sa wari’y hindi napapansin ang pagsisikap ng kapitan at ng mga marinero na malampasan ang mga sagabal sa ilog.

Ang kapitan ay isang ginoong mabait ang anyo, may edad na, dating marino na noong kabataan niya, sakay ng mas matutuling barko, ay naglayag sa mas malalawak na dagat, at ngayong matanda na ay kailangang magpakita ng higit na atensiyon, ingat at pagbabantay upang iwasan ang maliliit na panganib... At iyon din ang mga balakid araw-araw, ang dati ring mababaw na burak, ang dati ring mabigat na katawan ng bapor na naiipit sa dati ring mga liko, gaya ng isang matabang ginang sa gitna ng siksikang karamihan, kaya’t sa bawat sandali ay kailangang huminto ang mabuting ginoo, umatras, tumakbo sa kalahating makina, at utusan, kung minsan sa babor [kaliwang gilid ng barko], kung minsan sa estribor [kanang gilid ng barko], ang limang marinerong may hawak na mahahabang tikin [tukod na kawayang pantulak] upang idiin ang ikot na itinuro ng timon. Para siyang isang beterano na, matapos mamuno sa mga tao sa mapanganib na mga labanan, ay naging tagapag-alaga, sa kanyang katandaan, ng isang batang sumpungin, masuwayin at tamad!

At si Doña Victorina, ang tanging ginang na nakaupo sa pangkat ng mga Europeo, ang makapagsasabi kung ang Tabo ay tamad, masuwayin at sumpungin—si Doña Victorina, na gaya ng dati ay nerbiyosa, at nagbubuga ng mga pag-alipusta laban sa mga casco [malaking bangkang pangkargamento], bangka, balsa ng niyog, mga Indio na naglalayag, at maging sa mga labandera at naliligo na bumubuwisit sa kanya sa kanilang kasayahan at ingay! Oo, napakaganda sana ng takbo ng Tabo kung walang Indio sa ilog, walang Indio sa bansa, oo! kung walang kahit isang Indio sa mundo, nang hindi napapansing Indio ang mga timonel, Indio ang mga marinero, Indio ang mga makinista, Indio ang siyamnapu’t siyam na bahagi ng mga pasahero, at india [katutubong babae, tawag ng mga Kastila] rin siya mismo kung kakayurin ang kanyang pampaputi at huhubaran ng kanyang mapagpanggap na bata [maluwag na damit-pambahay]. Nang umagang iyon, lalong hindi matiis si Doña Victorina kaysa dati sapagkat hindi siya gaanong pinapansin ng mga pasahero sa pangkat, at may katuwiran naman siya, sapagkat isipin ninyo: naroon ang tatlong prayleng kumbinsidong babaligtad ang takbo ng buong mundo sa araw na tumuwid ang kanilang lakad; isang walang-kapagurang Don Custodio na mahimbing na natutulog, nasisiyahan sa kanyang mga proyekto; isang mabungang manunulat na gaya ni Ben Zayb (anagrama ng Ibañez) na naniniwalang nag-iisip ang Maynila dahil siya, si Ben Zayb, ay nag-iisip; isang kanonigo na gaya ni Padre Irene na nagbibigay-ningning sa klero sa pamamagitan ng kanyang mamula-mula at makinis na ahit na mukha, na kinatatayuan ng isang magandang ilong na Hudyo, at ng kanyang sutanang sutla na makisig ang tabas at maliliit ang butones; at isang napakayamang alahero na gaya ni Simoun, na kilalang tagapayo at tagapagbunsod ng lahat ng kilos ng Kanyang Ekselensiya, ang Kapitan Heneral—isipin ninyo, na naroroon ang mga haliging ito na sine quibus non [hindi maaaring mawala] ng bansa, nagkukumpulan sa masayang kuwentuhan, at hindi makisimpatiya sa isang Pilipinang tumalikod sa sariling lahi, na nagtitina ng buhok na kulay-ginto—aba! sapat na iyon upang mawalan ng pasensiya kahit ang isang Joba [babaeng Job, ang huwaran ng pagtitiis], pangalang laging itinatawag ni Doña Victorina sa sarili tuwing may kaaway siya.

At lalong sumasama ang loob ng ginang tuwing sumisigaw ang kapitan ng baborp! estriborp! [babor! estribor!, sa bigkas ng kapitan] at mabilis na inilalabas ng mga marinero ang kanilang mahahabang tikin, itinutusok kung minsan sa isang pampang, kung minsan sa kabila, at pinipigilan, sa lakas ng kanilang mga binti at balikat, na sumadsad ang bapor sa bahaging iyon. Kung titingnan nang ganito ang barko ng Estado, masasabing mula sa pagiging pagong ay nagiging alimango ito tuwing may papalapit na panganib.

Doña Victorina: Ngunit, kapitan, bakit doon dumaraan ang mga hangal ninyong timonel?—tanong ng ginang na galit na galit.

Kapitan ng Bapor: Dahil napakababaw roon, ginang,—sagot ng kapitan nang dahan-dahan at marahang kumikindat.

Nakaugalian na ng kapitan ang maliit na gawing ito, na wari’y sinasabi sa kanyang mga salita kapag palalabasin ang mga ito: dahan-dahan, dahan-dahan lamang!

Doña Victorina: Kalahating makina, aba, kalahating makina!—tutol ni Doña Victorina nang may paghamak;—bakit hindi buo?

Kapitan ng Bapor: Dahil maglalayag tayo sa ibabaw ng mga palayang iyan, ginang,—sagot ng kapitan nang hindi natitinag, ininguso ang mga taniman at kumindat nang dalawang beses nang may sukat na kumpas.

Kilalang-kilala sa bansa ang Doña Victorina na ito dahil sa kanyang mga kakatwang ugali at kapritso. Madalas siyang dumalo sa mga pagtitipon ng lipunan at tinitiis siya basta’t kasama niya ang kanyang pamangking si Paulita Gomez, napakaganda at napakayamang dalaga, ulila sa ama at ina, at sa kanya’y isang uri ng tagapag-ingat si Doña Victorina. Medyo matanda na siya nang mag-asawa ng isang kawawang lalaking nagngangalang Don Tiburcio de Espadaña, at sa sandaling nakikita natin siya ay labinlimang taon na siyang may asawa, may buhok na hindi kanya at damit na kalahating Europeo. Sapagkat ang tanging hangarin niya ay magmukhang Europeo, at mula sa kapus-palad na araw ng kanyang kasal, sa tulong ng mga pagtatangkang kriminal, ay unti-unti niyang nabago ang sarili nang gayon na lamang na sa oras na ito ay hindi siya maiuuri kahit ng magkasamang sina Quatrefages at Virchow sa alinmang kilalang lahi. Pagkaraan ng napakaraming taon ng pagsasama, ang kanyang asawa, na nagtiis sa kanya nang may pagpapasakop ng isang fakir [asetikong matiisin] at sumunod sa lahat ng kanyang ipinapataw, ay dinatnan isang masamang araw ng kanyang nakamamatay na sandali, at binigyan siya ng isang matinding bugbog gamit ang kanyang saklay ng pilay. Ang pagkagulat ng ginang na Joba sa gayong di-pagkakatugma ng ugali ay naging dahilan upang hindi niya agad mapansin ang mga kagyat na bunga nito, at nang makabawi na lamang siya sa pagkagulat at nakatakas na ang kanyang asawa saka niya naramdaman ang sakit, at ilang araw siyang nakaratay, sa malaking tuwa ni Paulita na mahilig tumawa at manukso sa kanyang tiya. Tungkol naman sa asawa, nasindak sa kanyang kawalang-galang na sa pandinig niya’y tila isang kakila-kilabot na pagpatay sa magulang, at hinahabol ng mga Furia ng pag-aasawa (ang dalawang maliit na aso at ang loro ng bahay), tumakas siya nang kasimbilis ng ipinahihintulot ng kanyang pagkapilay, sumakay sa unang karwaheng nasalubong niya, lumipat sa unang bangka na nakita niya sa isang ilog, at, isang Pilipinong Ulises, palaboy-laboy mula sa bayan-bayan, sa lalawigan-lalawigan, sa pulo-pulo, sinusundan at tinutugis ng kanyang Calipso na may quevedos [salaming ipinipit sa ilong], na nakababagot sa lahat ng minamalas na makasabay niya sa paglalakbay. Nabalitaan niyang nasa lalawigan ng Laguna ang kanyang asawa, nagtatago sa isang bayan, at doon siya patungo upang akitin ito sa pamamagitan ng kanyang tininang buhok.

Nagpasya ang mga kapwa pasahero na ipagtanggol ang sarili sa pamamagitan ng masiglang pag-uusap sa isa’t isa, pagtatalo tungkol sa kahit anong paksa. Nang sandaling iyon, dahil sa mga liko-liko ng ilog, ang pinag-uusapan ay ang pagtutuwid dito at, siyempre, ang mga gawain ng Obras del Puerto [lupon ng mga gawaing pampuwerto].

Si Ben Zayb, ang manunulat na may mukhang prayle, ay nakikipagtalo sa isang batang relihiyoso na siya namang may mukhang artilyero. Kapwa sila sumisigaw, kumukumpas, itinataas ang mga bisig, ibinubuka ang mga kamay, pumapadyak, nagsasalita tungkol sa mga antas ng tubig, sa mga baklad, sa ilog ng San Mateo, sa mga casco, sa mga Indio, atbp., atbp., sa malaking kasiyahan ng iba na nakikinig sa kanila at sa hayag na pagkayamot ng isang may-edad na Pransiskano, pambihirang payat at maputla, at ng isang guwapong Dominikano na nagpapahintulot... nagpapahintulot na maglaro sa kanyang mga labi ang isang ngiting mapanuya.

Ang payat na Pransiskano, na nakauunawa sa ngiti ng Dominikano, ay nagnais na putulin ang pagtatalo sa pamamagitan ng pakikialam. Walang-alinlangang iginagalang siya ng mga ito sapagkat sa isang senyas ng kamay ay napatigil niya ang pananalita ng dalawa sa sandaling nagsasalita ang prayleng-artilyero tungkol sa karanasan at ang manunulat-prayle tungkol sa mga siyentipiko.

Payat na Pransiskano: Ang mga siyentipiko, Ben Zayb, alam ba ninyo kung ano sila?—sabi ng Pransiskano sa tinig na tila mula sa yungib, halos hindi gumagalaw sa kanyang upuan at bahagya lamang kumukumpas ng kanyang mga butuhang kamay.—Naroon sa lalawigan ang tulay ng Capricho [sa letra, Kapritso], na itinayo ng isang kapatid namin sa orden, at hindi natapos sapagkat ang mga siyentipiko, batay sa kanilang mga teorya, ay nagsabing kulang ito sa tibay at kaligtasan, at tingnan ninyo! nakatayo pa rin ang tulay na lumalaban sa lahat ng baha at lindol!

Prayleng Artilyero: Iyan, puñales [isang mura; sa letra, mga punyal], iyan mismo, iyan ang sasabihin ko sana!—bulalas ng prayleng-artilyero habang sinusuntok ang mga patungan ng braso ng kanyang silyang yantok;—iyan, ang tulay ng Capricho at ang mga siyentipiko; iyan ang sasabihin ko sana, Padre Salví, puñales!

Hindi umimik si Ben Zayb, kalahating nakangiti, maaaring dahil sa paggalang o dahil talagang hindi niya alam kung ano ang isasagot, at gayunman, siya ang tanging ulong nag-iisip sa Pilipinas!—Tumatango si Padre Irene bilang pagsang-ayon habang hinihimas ang kanyang mahabang ilong.

Si Padre Salví, ang payat at butuhang relihiyosong iyon, na wari’y nasisiyahan sa gayong pagpapasakop, ay nagpatuloy sa gitna ng katahimikan.

Padre Salví: Ngunit hindi ito nangangahulugang wala kayong kasinlaking katuwiran gaya ni Padre Camorra (iyon ang pangalan ng prayleng-artilyero); ang masama ay nasa lawa...

Doña Victorina: Wala kasing kahit isang disenteng lawa sa bansang ito!—singit ni Doña Victorina, tunay na galit, at naghahandang muling sumalakay upang makapasok sa kuta.

Nagkatinginan nang may sindak ang mga kinubkob at, sa bilis ng isang heneral, sumaklolo ang alaherong si Simoun:

Simoun: Napakasimple ng lunas,—sabi niya sa kakatwang punto, halo ng Ingles at ng Amerikano ng Timog;—at talagang hindi ko alam kung bakit wala pang nakaisip nito.

Lumingon ang lahat at buong pansing nakinig sa kanya, maging ang Dominikano. Ang alahero ay isang lalaking yayat, matangkad, malitid, kayumangging-kayumanggi, nakadamit Ingles at nakasuot ng salakot na tinsin [magaang materyal na pansalakot]. Kapansin-pansin sa kanya ang mahabang buhok na puting-puti na salungat sa kanyang maitim at kalat-kalat na balbas, na nagpapahiwatig na siya’y may dugong mestizo. Upang iwasan ang liwanag ng araw ay palagi siyang nakasuot ng malalaking asul na salaming may rehilya, na lubos na nagtatago sa kanyang mga mata at sa bahagi ng kanyang mga pisngi, kaya’t mukha siyang bulag o may sakit sa mata. Nakatayo siya nang nakabuka ang mga binti na wari’y upang mapanatili ang panimbang, nakapasok ang mga kamay sa mga bulsa ng kanyang tsaketa.

Simoun: Napakasimple ng lunas,—ulit niya,—at hindi gagastos kahit isang sentimo!

Lalong tumindi ang pansin. Sinasabi sa mga umpukan sa Maynila na ang lalaking iyon ang nagpapatakbo sa Heneral, at nakikita na ng lahat na isinasagawa na ang lunas. Lumingon maging si Don Custodio.

Simoun: Gumawa ng isang tuwid na kanal mula sa bukana ng ilog hanggang sa labasan nito, na dumaraan sa Maynila, ibig sabihin, gumawa ng isang bagong ilog na kanal at isara ang lumang Pasig. Makatitipid sa lupa, mapaiikli ang mga daanan, mapipigilan ang pagbuo ng mga bunton ng buhangin!

Natulala ang halos lahat sa proyekto, sanay sila sa mga lunas na pampaginhawa lamang.

Ben Zayb: Isang planong yankee [Amerikano ng hilaga]!—puna ni Ben Zayb na ibig magpalugod kay Simoun.

Matagal na nanirahan ang alahero sa Hilagang Amerika.

Napakadakila ng proyekto sa tingin ng lahat at gayon ang ipinakita nila sa kanilang pagtango. Si Don Custodio lamang, ang liberal na si Don Custodio, dahil sa kanyang malayang katayuan at matataas na tungkulin, ang nag-akalang dapat niyang atakihin ang isang proyektong hindi nagmula sa kanya—iyon ay isang pang-aagaw!—at umubo siya, hinimas ang kanyang bigote, at sa kanyang tinig na puno ng kahalagahan, na wari’y nasa gitna siya ng isang buong sesyon ng Ayuntamiento [pamahalaang lungsod ng Maynila], ay nagsabi:

Don Custodio: Ipagpaumanhin ako ni Ginoong Simoun, ang aking kagalang-galang na kaibigan, kung sasabihin kong hindi ako sang-ayon sa kanya; napakalaking salapi ang magagastos at baka kailanganin pa nating wasakin ang ilang bayan.

Simoun: E di wasakin!—malamig na sagot ni Simoun.

Don Custodio: At ang salaping ipambabayad sa mga manggagawa...?

Simoun: Hindi sila babayaran. Sa pamamagitan ng mga bilanggo at mga nasa presidyo...

Don Custodio: Naku! hindi sapat iyon, Ginoong Simoun!

Simoun: Kung gayon, kung hindi sapat, pagtrabahuhin ang lahat ng bayan, ang matatanda, ang kabataan, ang mga bata, sa halip na ang labinlimang araw na sapilitan, tatlo, apat, limang buwan para sa Estado, at obligado pa ang bawat isa na magdala ng sariling pagkain at kasangkapan!

Nasindak si Don Custodio at lumingon upang tingnan kung may Indio sa malapit na makaririnig sa kanila. Mabuti na lamang at mga taga-bukid ang mga naroroon, at ang dalawang timonel ay mukhang abalang-abala sa mga liko ng ilog.

Don Custodio: Ngunit, Ginoong Simoun...

Simoun: Huwag na kayong maglinlang sa sarili, Don Custodio,—patuloy ni Simoun nang tuyot;—sa ganitong paraan lamang naisasagawa ang malalaking gawain sa kakaunting gastos. Ganito naitayo ang mga Piramide, ang lawa ng Moeris at ang Coliseo sa Roma. Buong mga lalawigan ang dumarating mula sa disyerto, pasan ang kanilang mga sibuyas upang may makain; matatanda, kabataan at mga bata ang nagtatrabaho, naghahakot ng mga bato, tinatabas ang mga ito at pinapasan sa kanilang balikat, sa ilalim ng pamamahala ng latigo ng pamahalaan; at pagkatapos, umuuwi sa kanilang mga bayan ang mga nakaligtas, o namamatay sa buhanginan ng disyerto. Saka dumarating ang ibang mga lalawigan, at saka ang iba pa, nagsasalitan sa gawain sa loob ng maraming taon; natatapos ang gawain at ngayon ay hinahangaan natin ang mga iyon, naglalakbay tayo, pumupunta tayo sa Ehipto at sa Roma, pinupuri natin ang mga Paraon, ang angkang Antonino... Huwag na kayong maglinlang sa sarili; ang mga patay ay nananatiling patay at sa malakas lamang ibinibigay ng salinlahi ang katuwiran.

Don Custodio: Ngunit, Ginoong Simoun, ang ganyang mga hakbang ay maaaring magbunga ng mga kaguluhan,—puna ni Don Custodio, na nababahala sa takbo ng usapan.

Simoun: Mga kaguluhan, ha ha! Naghimagsik ba kailanman ang bayang Ehipsiyo, naghimagsik ba ang mga bihag na Hudyo laban sa banal na si Tito? Aba, ginoo, akala ko’y mas maalam kayo sa kasaysayan!

Maliwanag na ang Simoun na iyon ay alinman sa napakayabang o walang modo! Ang sabihin mismo kay Don Custodio nang harapan na hindi siya marunong ng kasaysayan—sapat na iyon upang uminit ang ulo ng sinuman! At gayon nga ang nangyari: nakalimot si Don Custodio at sumagot:

Don Custodio: Hindi naman kayo nasa gitna ng mga Ehipsiyo o mga Hudyo!

Dominikano: At ang bansang ito ay naghimagsik na nang higit sa minsan,—dagdag ng Dominikano nang may kaunting pag-aalangan;—noong panahong pinipilit silang maghakot ng malalaking puno para sa paggawa ng mga barko, kung hindi dahil sa mga relihiyoso...

Simoun: Malayo na ang mga panahong iyon,—sagot ni Simoun, tumatawa nang lalo pang tuyot kaysa nakagawian niya;—hindi na muling maghihimagsik ang mga pulong ito gaano man karami ang trabaho at buwis na ipataw sa kanila... Hindi ba’t pinupuri ninyo sa akin, Padre Salví,—dagdag niya, na humarap sa payat na Pransiskano,—ang bahay at ang ospital sa Los Baños na kinaroroonan ngayon ng Kanyang Ekselensiya?

Tumango si Padre Salví at tumingin, nagtataka sa tanong.

Simoun: Kung gayon, hindi ba’t sinabi ninyo sa akin na ang dalawang gusaling iyon ay itinayo sa pamamagitan ng pagpilit sa mga bayan na magtrabaho roon sa ilalim ng latigo ng isang lego [kapatid sa orden na hindi pari]? Malamang na sa gayon ding paraan itinayo ang Tulay ng Capricho! At sabihin nga ninyo, naghimagsik ba ang mga bayang ito?

Dominikano: Ang totoo... naghimagsik na sila noon,—puna ng Dominikano;—at ab actu ad posse valet illatio! [kung nangyari na, maaari pang mangyari]

Simoun: Wala, wala, wala!—patuloy ni Simoun habang naghahandang bumaba sa kamarote sa butas ng kubyerta;—ang nasabi ko na, nasabi ko na. At kayo, Padre Sibyla, huwag kayong magsabi ng mga Latin o ng mga kalokohan. Para saan pa kayong mga prayle kung maaaring maghimagsik ang bayan?

At nang hindi pinapansin ang mga pagtutol o ang mga sagot, bumaba si Simoun sa maliit na hagdang patungo sa loob, inuulit nang may paghamak: Naku, naku!

Namutla si Padre Sibyla; iyon ang unang pagkakataong siya, ang Bise Rektor ng Unibersidad, ay pinagbintangang nagsasabi ng mga kalokohan; nangulay-berde naman si Don Custodio: sa alinmang lupong dinaluhan niya ay hindi pa siya nakatagpo ng ganoong kalaban. Sobra na iyon.

Don Custodio: Isang Amerikanong mulato [may dugong puti at Aprikano]!—bulalas niya habang bumubulong-bulong.

Ben Zayb: Isang Indio na Ingles!—puna ni Ben Zayb nang pabulong.

Don Custodio: Amerikano, sinasabi ko sa inyo, hindi ko ba alam?—sagot ni Don Custodio nang masama ang loob;—ikinuwento sa akin ng Kanyang Ekselensiya; isa siyang alaherong nakilala nito sa Habana, at sa hinala ko’y siyang nagbigay rito ng kanyang puwesto sa pagpapautang dito ng salapi. Kaya naman, upang bayaran siya, pinapunta siya rito upang gawin ang gusto niya, palakihin ang kanyang yaman sa pagbebenta ng mga brilyante... na peke, sino ang nakaaalam! At sa sobrang walang utang na loob niya, matapos makuha ang pera ng mga Indio ay gusto pa niyang... Pf!

At tinapos niya ang pangungusap sa isang napakamakahulugang kumpas ng kamay.

Walang nangahas na sumabay sa mga pag-alipustang iyon; maaaring makipagkagalit si Don Custodio sa Kanyang Ekselensiya kung gusto niya, ngunit si Ben Zayb, si Padre Irene, si Padre Salví o ang nainsultong si Padre Sibyla ay walang tiwalang mananahimik ang iba.

Don Custodio: Ang totoo, ang ginoong iyan, palibhasa’y Amerikano, ay walang-alinlangang nag-aakalang ang kaharap natin ay mga Pulang Balat... Ang pag-usapan ang ganyang mga bagay sa isang bapor! Pilitin, puwersahin ang mga tao!... At siya pa ang nagpayo ng ekspedisyon sa Carolinas, ang kampanya sa Mindanao na magpapabagsak sa atin nang kahiya-hiya... At siya pa ang nag-alok na makialam sa paggawa ng barkong pandigma, at ang sabi ko, ano ang alam ng isang alahero, gaano man kayaman at kamaalam, sa paggawa ng mga barko?

Lahat ng ito ay sinasabi ni Don Custodio sa malalim na tinig mula sa lalamunan sa kanyang katabing si Ben Zayb, kumukumpas, nagkikibit-balikat, at paminsan-minsang sumasangguni sa tingin sa iba, na gumagawa ng malalabong galaw ng ulo. Ipinahintulot ng kanonigong si Irene sa sarili ang isang ngiting medyo mahirap unawain na bahagya niyang itinatago ng kamay habang hinihimas ang kanyang ilong.

Don Custodio: Sinasabi ko sa inyo, Ben Zayb,—patuloy ni Don Custodio habang niyuyugyog ang braso ng manunulat;—ang buong kasamaan dito ay nasa hindi pagsangguni sa mga taong matagal nang naninirahan dito. Ang isang proyektong may malalaking salita at higit sa lahat may malaking badyet, may badyet na buo-buong halaga, ay nakasisilaw at agad na tinatanggap... dahil dito!

Ikinuskos ni Don Custodio ang dulo ng hinlalaki sa dulo ng hintuturo at hinlalato.

Ben Zayb: May katotohanan diyan, may katotohanan,—inakala ni Ben Zayb na dapat niyang isagot, sapagkat, bilang mamamahayag, kailangang alam niya ang lahat.

Don Custodio: Tingnan ninyo, bago pa ang mga gawain ng Obras del Puerto, nagharap ako ng isang proyekto, orihinal, simple, kapaki-pakinabang, matipid at maisasagawa, upang linisin ang bara sa bukana ng Laguna, at hindi ito tinanggap dahil hindi ito nagbibigay ng ganito!

At inulit niya ang gayon ding kumpas ng mga daliri, nagkibit-balikat, tumingin sa lahat na wari’y sinasabi sa kanila: Nakakita na ba kayo ng ganitong kasawian?

Ilang Tinig: At maaari bang malaman kung ano iyon?—At...—Aba!—bulalas ng ilan at ng iba, na lumapit at naghandang makinig.

Kilalang-kilala ang mga proyekto ni Don Custodio gaya ng mga gamot ng mga albularyo.

Muntik nang hindi sabihin ni Don Custodio kung ano iyon, sapagkat masama ang loob niya dahil wala siyang nakitang kakampi noong pinupulaan niya si Simoun.

Don Custodio: «Kapag walang panganib ay gusto ninyong magsalita ako, ano? at kapag mayroon ay tumatahimik kayo?» ang balak sana niyang sabihin, ngunit sayang naman ang isang magandang pagkakataon, at ang proyekto, yamang hindi maisakatuparan, ay mabuti nang makilala man lamang at hangaan.

Matapos ang dalawa o tatlong buga ng usok, ng pag-ubo at ng pagdura sa isang sulok ng bibig, tinanong niya si Ben Zayb habang tinatapik ito sa hita:

Don Custodio: Nakakita na ba kayo ng mga pato?

Ben Zayb: Sa palagay ko... nanghuli kami ng mga iyon sa lawa,—sagot ni Ben Zayb na nagtataka.

Don Custodio: Hindi, hindi ang mga ligaw na pato ang tinutukoy ko, kundi ang mga alaga, ang mga pinalalaki sa Pateros at sa Pasig. At alam ba ninyo kung ano ang kinakain nila?

Hindi iyon alam ni Ben Zayb, ang tanging ulong nag-iisip: hindi iyon ang kanyang hanapbuhay.

Padre Camorra: Maliliit na suso, aba, maliliit na suso!—sagot ni Padre Camorra;—hindi kailangang maging Indio para malaman iyon, sapat nang may mata!

Don Custodio: Tama, maliliit na suso!—ulit ni Don Custodio na kumukumpas ng hintuturo;—at alam ba ninyo kung saan kinukuha ang mga iyon?

Hindi rin iyon alam ng ulong nag-iisip.

Don Custodio: Kung gayon, kung kasintagal ko kayong naninirahan sa bansa, malalaman ninyong hinuhuli ang mga iyon sa mismong bara, kung saan sila sagana at nakahalo sa buhangin.

Ben Zayb: At ang inyong proyekto?

Don Custodio: Iyan na nga ang tinutungo ko. Pipilitin ko ang lahat ng bayan sa paligid, na malapit sa bara, na mag-alaga ng mga pato, at makikita ninyo kung paanong sila na mismo ang magpapalalim dito sa paghuli ng mga suso... Walang labis, walang kulang, walang kulang, walang labis.

At ibinuka ni Don Custodio ang dalawa niyang bisig at buong galak na pinagmasdan ang pagkatulala ng mga nakikinig: walang isa mang nakaisip ng gayong kakatwang ideya.

Ben Zayb: Pahihintulutan ba ninyo akong sumulat ng isang artikulo tungkol diyan?—tanong ni Ben Zayb;—napakakaunti ng pag-iisip sa bansang ito...

Doña Victorina: Ngunit, Don Custodio,—sabi ni Doña Victorina na nag-iinarte at nagpapalambing;—kung mag-aalaga ng pato ang lahat, dadami ang mga itlog na balut. Uy, nakadidiri! Mabuti pang matabunan na lamang ang bara!