Kabanata XXXVIII Kasawian

Si Matanglawin ang kinatatakutan ng buong Luzon. Ang kanyang pangkat ay biglang lumilitaw sa isang lalawigan kung saan ito hindi inaasahan, o kaya ay sumasalakay sa isa pang naghahandang lumaban sa kanya. Sinusunog niya ang isang gilingan ng tubo sa Batangas, sinisira ang mga pananim; kinabukasan ay pinapatay niya ang hukom pamayapa ng Tiani, sa sumunod na araw ay biglang lulusubin ang isang bayan sa Cavite at sasamsamin ang mga armas ng tribunal [munisipyo]. Ang mga lalawigan sa gitna, mula Tayabas hanggang Pangasinan, ay nagdurusa sa kanyang mga pandarambong, at ang kanyang madugong pangalan ay umaabot hanggang Albay sa timog, at sa hilaga, hanggang Kagayan. Palibhasa ay inalisan ng armas ang mga bayan dahil sa kawalang-tiwala ng isang mahinang pamahalaan, nahuhulog ang mga ito sa kanyang mga kamay na parang madaling biktima; sa kanyang paglapit, iniiwan ng mga magsasaka ang kanilang mga bukid, nalalagas ang mga alagang hayop, at isang bakas ng dugo at apoy ang tanda ng kanyang pagdaan. Pinagtatawanan ni Matanglawin ang lahat ng mahigpit na hakbang na ipinag-uutos laban sa mga tulisan: ang mga naninirahan lamang sa mga nayon ang nagdurusa sa mga ito, na kanyang binibihag o pinagmamalupitan kapag lumalaban sa kanya, o kung nakikipagkasundo sa kanya ay hinahagupit o ipinatatapon naman ng pamahalaan, kung umabot man sila sa pagkatapon at hindi dumanas sa daan ng isang nakamamatay na aksidente. Dahil sa kakila-kilabot na pagpipiliang ito, maraming taga-bukid ang nagpapasyang magpatala sa ilalim ng kanyang pamumuno.

Dahil sa ganitong paghahari ng lagim, ang kalakalan ng mga bayan, na naghihingalo na, ay tuluyang namatay. Hindi nangangahas maglakbay ang mayaman, at natatakot naman ang mahirap na madakip ng guwardiya sibil, na, dahil napipilitang tugisin ang mga tulisan, ay madalas dumakip sa unang matagpuan at pinahihirapan ito sa mga paraang hindi mailarawan. Sa kawalan ng kakayahan, ipinangangalandakan ng pamahalaan ang kanyang lakas sa mga taong sa tingin niya ay kahina-hinala, upang sa tindi ng kalupitan ay hindi makilala ng mga bayan ang kanyang kahinaan: ang takot na nagdidikta ng gayong mga hakbang.

Isang hanay ng mga kaawa-awang pinaghihinalaang ito, anim o pito, na magkakatali siko sa siko at nakagapos ang mga kamay na parang isang buwig ng laman ng tao, ang naglalakad isang tanghaling-tapat sa isang daang gumigilid sa isang bundok, inihahatid ng sampu o labindalawang guwardiyang may mga baril. Pambihira ang init. Kumikislap sa araw ang mga bayoneta, umiinit ang tubo ng mga baril, at ang mga dahon ng salvia [mabangong halamang-gamot] na nakalagay sa mga capacete [sombrerong bakal ng sundalo] ay halos hindi sapat upang pahinain ang bisa ng nakamamatay na araw ng Mayo.

Hindi magamit ang kanilang mga bisig at nakadikit sa isa’t isa upang makatipid sa lubid, halos lahat ng bilanggo ay naglalakad nang walang takip ang ulo at nakayapak: ang pinakamaigi ang kalagayan ay may panyong nakatali sa ulo. Hinihingal, kaawa-awa, nababalot ng alikabok na ginagawang putik ng pawis, nararamdaman nilang natutunaw ang kanilang utak, at may mga liwanag na lumulutang sa kalawakan, mga pulang batik sa hangin. Nakaguhit sa mukha ang matinding pagod at panlulumo, ang kawalan ng pag-asa, ang galit, isang bagay na hindi mailarawan, titig ng naghihingalong sumusumpa, ng taong itinatakwil ang buhay, ang kanyang sarili, na lumalapastangan sa Diyos... Ang pinakamatitibay ay nakayuko, ikinukuskos ang mukha sa maruruming likod ng nauuna upang punasan ang pawis na bumubulag sa kanila; marami ang paika-ika. Kapag may isang nabuwal at naantala ang paglakad, may maririnig na mura, at may darating na sundalong iwinawasiwas ang isang sangang binali mula sa isang puno, at pipilitin siyang tumayo, nanghahampas kung saan-saan. Tatakbo noon ang hanay, kinakaladkad ang nabuwal na gumugulong sa alikabok at umaatungal na humihingi ng kamatayan: kung nagkataong makabangon siya, makatayo, saka siya nagpapatuloy sa paglakad na umiiyak na parang bata at isinusumpa ang oras na siya ay ipinaglihi.

Humihinto paminsan-minsan ang buwig ng tao habang umiinom ang mga naghahatid sa kanila, at saka nagpapatuloy sa paglakad na tuyo ang bibig, madilim ang utak at puno ng sumpa ang puso. Ang uhaw ang pinakamaliit sa mga pasakit ng mga kaawa-awang iyon.

Guwardiya: Sulong, mga anak ng p--!—sigaw ng sundalo, na muling sumigla, habang ibinabato ang karaniwang mura sa mababang uri ng mga Pilipino.

At humahaging ang sanga at bumabagsak sa alinmang likod, sa pinakamalapit, kung minsan ay sa isang mukha, na nag-iiwan ng marka, puti muna, saka pula, at pagkatapos ay marumi dahil sa alikabok ng daan.

Guwardiya: ¡Adelante, cobardes! [Sulong, mga duwag!]—sigaw niya kung minsan sa wikang Kastila, na pinalalalim nang husto ang boses.

Mga Alingawngaw: ¡Cobardes!—ulit ng mga alingawngaw ng bundok.

At binibilisan ng mga duwag ang kanilang paglakad sa ilalim ng langit na parang nagbabagang bakal, sa daang nakapapaso, ginigipit ng buhol-buhol na sangang nadudurog sa balat na puno ng pasa. Marahil ay mas maawain pa ang lamig ng Siberia kaysa sa araw ng Mayo sa Pilipinas!

Gayunman, sa mga sundalo ay may isang masama ang tingin sa napakaraming walang-saysay na kalupitan: tahimik siyang naglalakad, nakakunot ang noo na parang naiinis. Sa wakas, nang makita niyang ang guwardiya, na hindi pa nasiyahan sa sanga, ay sinisipa ang mga bilanggong nabubuwal, hindi na siya nakapagpigil at sinigawan niya ito nang naiinip:

Isang Sundalo: Hoy, Mautang, hayaan mo silang lumakad nang payapa!

Lumingon si Mautang, nagulat.

Mautang: At ano ang pakialam mo, Carolino [tawag sa sundalong galing sa Carolinas]?—tanong niya.

Carolino: Sa akin, wala; pero naaawa ako sa kanila!—sagot ng Carolino;—mga tao silang tulad natin!

Mautang: Halatang bago ka pa sa trabaho!—tugon ni Mautang na tumatawa nang may pagkaawa;—paano ba ninyo tinatrato ang mga bilanggo sa digmaan?

Carolino: Nang may higit na paggalang, tiyak!—sagot ng Carolino.

Sandaling natahimik si Mautang, at pagkatapos, na parang nakatagpo ng maisasagot, ay mahinahong tumugon:

Mautang: A! iyon ay dahil mga kaaway ang mga iyon at sumasalakay, samantalang ang mga ito... ang mga ito ay mga kababayan natin!

At lumapit siya at ibinulong sa tainga ng Carolino:

Mautang: Napakawalang-malay mo! Ganyan ang pagtrato sa kanila para subukan nilang maghimagsik o tumakas, at saka... pung!

Hindi sumagot ang Carolino.

Nakiusap ang isa sa mga bilanggo na hayaan siyang magpahinga dahil kailangan niyang magbawas.

Kabo: Mapanganib ang lugar!—sagot ng kabo, na balisang nakatingin sa bundok;—sulong!

Mautang: Sulong!—ulit ni Mautang.

At humaging ang pamalo. Namilipit ang bilanggo at tinitigan siya nang may paninisi:

Isang Bilanggo: Mas malupit ka pa kaysa sa mismong Kastila!—sabi ng bilanggo.

Sinagot siya ni Mautang ng iba pang hampas. Halos kasabay nito ay humaging ang isang bala, na sinundan ng isang putok: nabitawan ni Mautang ang baril, napamura, at, habang dinadala ang dalawang kamay sa dibdib, ay bumagsak na umiikot sa sarili. Nakita siya ng bilanggo na gumugulong sa alikabok at bumubuga ng dugo sa bibig.

Kabo: ¡Alto! [hinto]—sigaw ng kabo, na biglang namutla.

Huminto ang mga sundalo at tumingin sa paligid. Isang manipis na bugso ng usok ang lumalabas mula sa ilang palumpong sa itaas. Humaging ang isa pang bala, narinig ang isa pang putok, at ang kabo, na tinamaan sa hita, ay napabaluktot habang nagmumura nang lapastangan. Ang pangkat ay sinasalakay ng mga taong nagtatago sa malalaking bato sa itaas.

Ang kabo, madilim sa galit, ay itinuro ang buwig ng mga bilanggo at nagsabi:

Kabo: ¡Fuego! [magpaputok]

Napaluhod ang mga bilanggo, puno ng pagkasindak. Dahil hindi nila maitaas ang kanilang mga kamay, nagmamakaawa sila habang hinahalikan ang alikabok o iniuunat ang ulo: may nagsasalita tungkol sa kanyang mga anak, may tungkol sa kanyang inang maiiwang walang kalinga; ang isa ay nangangako ng salapi, ang isa naman ay tumatawag sa Diyos, ngunit naibaba na ang mga tubo ng baril at isang nakapangingilabot na sabayang putok ang nagpatahimik sa kanila.

Noon nagsimula ang palitan ng putok laban sa mga nasa itaas, na unti-unting nakoronahan ng usok. Kung pagbabatayan ito at ang bagal ng mga putok, ang mga di-nakikitang kaaway ay marahil hindi hihigit sa tatlong baril ang hawak. Samantala, sumusulong at nagpapaputok ang mga guwardiya, nagtatago sa likod ng mga katawan ng puno, dumadapa at nagsisikap na makarating sa itaas. Tumatalsik ang mga piraso ng bato, nababali ang mga sanga ng puno, umaangat ang mga tipak ng lupa. Ang unang guwardiyang nagtangkang umakyat ay gumulong pababa, tinamaan ng bala sa balikat.

Nasa di-nakikitang kaaway ang kalamangan ng posisyon; ang matatapang na guwardiya, na hindi marunong tumakas, ay malapit nang umatras, sapagkat humihinto sila at ayaw nang sumulong. Kinikilabutan sila sa labanang iyon laban sa hindi nakikita. Wala silang makita kundi usok at mga bato: walang tinig ng tao, walang anino: masasabing ang bundok ang kanilang kinakalaban.

Kabo: Sige, Carolino! Nasaan ang galing mong iyan sa pag-asinta, p--!—sigaw ng kabo.

Nang sandaling iyon, isang lalaki ang lumitaw sa ibabaw ng isang malaking bato, kumukumpas gamit ang baril.

Kabo: Paputukan ang isang iyan!—sigaw ng kabo, habang nagbibitaw ng isang maruming mura laban sa Diyos.

Sumunod ang tatlong guwardiya, ngunit nanatiling nakatayo ang lalaki; sumisigaw siya ngunit hindi siya maintindihan.

Natigilan ang Carolino, sa akalang may nakikilala siya sa hugis na iyon na naliligo sa liwanag ng araw. Ngunit binabantaan siya ng kabo na tutuhugin siya kung hindi siya magpapaputok. Umasinta ang Carolino at narinig ang isang putok. Umikot sa sarili ang lalaki sa bato at nawala, kasabay ng isang sigaw na nagpatulala sa Carolino.

Nagkaroon ng kilos sa kasukalan na parang naghihiwa-hiwalay sa lahat ng direksiyon ang mga naroroon. Noon nagsimulang sumulong ang mga sundalo, malaya na sa anumang paglaban. Isa pang lalaki ang lumitaw sa ibabaw ng isang malaking bato, iwinawasiwas ang isang sibat; nagpaputok ang mga sundalo, at unti-unting napayuko ang lalaki, kumapit sa isang sanga; isa pang putok, at bumagsak siyang padapa sa bato.

Maliksing umakyat ang mga guwardiya, nakakabit ang bayoneta, handa sa labanang mano-mano; ang Carolino lamang ang matamlay na naglalakad, ligaw ang tingin, madilim, iniisip ang sigaw ng lalaki nang bumagsak ito dahil sa kanyang bala. Ang unang nakarating sa itaas ay nakatagpo ng isang naghihingalong matanda, nakahandusay sa bato; itinusok niya ang bayoneta sa katawan nito, ngunit hindi man lamang kumurap ang matanda: nakatitig siya sa Carolino, isang titig na hindi mailarawan, at sa kanyang butuhang kamay ay may itinuturo siyang isang bagay sa likod ng mga bato.

Lumingon ang mga sundalo at nakita ang Carolino na nakapangingilabot ang pamumutla, nakanganga, at may titig na kinalulutangan ng huling kislap ng katinuan. Ang Carolino, na walang iba kundi si Tano, ang anak ni Kabesang Tales, na kababalik mula sa Carolinas, ay nakilala sa naghihingalo ang kanyang lolo, si Tandang Selo, na, dahil hindi na siya makapagsalita sa kanya, ay nagsasabi sa kanya, sa pamamagitan ng mga matang naghihingalo, ng isang buong tula ng hapis. At bangkay na, patuloy pa rin siyang nagtuturo ng isang bagay sa likod ng mga bato...