Kabanata XXXIX

Sa kanyang liblib na tahanan sa baybay-dagat, na ang gumagalaw na ibabaw ay natatanaw sa mga bukas na bintana at umaabot sa malayo hanggang sa makihalo sa abot-tanaw, pinalilipas ni Padre Florentino ang kanyang pag-iisa sa pagtugtog sa kanyang armonium [maliit na organong pinapadyakan] ng mga himig na taimtim at mapanglaw, na sinasaliwan ng matunog na ugong ng mga alon at ng bulong ng mga sanga ng kalapit na gubat. Mahahaba, buo at nananaghoy na mga nota, tulad ng sa isang panalangin ngunit hindi nawawalan ng pagkalalaki, ang lumalabas sa lumang instrumento; si Padre Florentino, na isang ganap na musiko, ay lumilikha ng himig habang tumutugtog, at dahil nag-iisa siya, malaya niyang ibinubuhos ang mga lungkot ng kanyang puso.

Sa katunayan, napakalungkot ng matanda. Ang kanyang mabuting kaibigan, si Don Tiburcio de Espadaña, ay kaaalis lamang, tumatakas sa pag-uusig ng kanyang asawa. Nang umagang iyon ay nakatanggap siya ng isang maikling sulat mula sa isang tenyente ng guwardiya sibil na nagsasabing:

«Mahal kong Kapelyan: Katatanggap ko lamang mula sa komandante ng isang telegrama na nagsasabing: Kastila nakatago bahay Padre Florentino cojera [pagkapilay] ipadadala buhay patay. Dahil sapat na malinaw ang telegrama, balaan ninyo ang kaibigan upang wala na siya roon pagdating ko para dakpin siya sa ikawalo ng gabi.

Lubos na sumasainyo,

Perez.

Sunugin ninyo ang sulat.»

Don Tiburcio: E... e... ang Victorinang ito, ang Victorinang ito!—ang nauutal na nasabi ni Don Tiburcio;—e... e... kaya niya akong ipabaril.

Hindi siya napigilan ni Padre Florentino: walang saysay na ipinaliwanag niya na ang salitang cojera ay malamang na cogerá [huhulihin] ang ibig sabihin; na ang Kastilang nakatago ay hindi maaaring si Don Tiburcio kundi ang alaherong si Simoun, na dumating dalawang araw na ang nakararaan, sugatan at parang takas, at humihingi ng matutuluyan. Hindi nagpakumbinsi si Don Tiburcio; ang cojera ay ang kanya mismong pagkapilay, ang kanyang mga palatandaan; mga pakana ito ni Victorina na gustong makuha siya anuman ang mangyari, buhay o patay, gaya ng isinulat ni Isagani mula sa Maynila. At ang kawawang Ulises ay umalis sa bahay ng pari upang magtago sa kubo ng isang mangangahoy.

Walang anumang alinlangan si Padre Florentino na ang Kastilang hinahanap ay ang alaherong si Simoun. Dumating ito nang mahiwaga, siya mismo ang nagbubuhat ng kanyang maleta, dumudugo, madilim ang mukha at lubhang lupaypay. Sa malaya at magiliw na pagtanggap sa panauhin na likas sa Pilipino, tinanggap siya ng klerigo nang hindi nag-uusisa, at dahil hindi pa umaabot sa kanyang pandinig ang mga pangyayari sa Maynila, hindi niya maipaliwanag nang malinaw ang kalagayang iyon. Ang tanging hinuhang sumasagi sa isip niya ay na, dahil nakaalis na ang Heneral, ang kaibigan at tagapagtanggol ng alahero, malamang na ang mga kaaway nito, ang mga inapi, ang mga nasaktan, ay bumabangon ngayon at sumisigaw ng paghihiganti, at uusigin siya ng pansamantalang Heneral upang mapilitan siyang bitawan ang mga kayamanang naipon niya. Kaya pala siya tumakas! Ngunit ang kanyang mga sugat, saan nanggaling ang mga iyon? Nagtangka ba siyang magpakamatay? Bunga ba ang mga iyon ng personal na paghihiganti? O sanhi lamang ng isang kawalang-ingat, gaya ng sinasabi ni Simoun? Natamo ba niya ang mga iyon habang tumatakas sa mga kawal na humahabol sa kanya?

Ang huling hinuhang ito ang tila pinakamalapit sa katotohanan. Pinatitibay ito ng telegramang kadarating lamang at ng matatag na pasyang ipinakita ni Simoun mula pa sa simula na huwag siyang gamutin ng doktor ng kabisera. Tinatanggap lamang ng alahero ang pag-aalaga ni Don Tiburcio, at kahit ito ay may halatang paghihinala. Sa ganitong kalagayan, tanong ni Padre Florentino sa sarili, ano ang dapat niyang gawin kapag dumating ang guwardiya sibil upang dakpin si Simoun? Hindi pinahihintulutan ng kalagayan ng maysakit na siya’y ilipat, lalo na ang isang mahabang paglalakbay... Ngunit ang sabi ng telegrama ay buhay o patay...

Tumigil sa pagtugtog si Padre Florentino at lumapit sa bintana upang pagmasdan ang dagat. Ang ilang na ibabaw nito, walang barko, walang layag, ay walang anumang ipinahihiwatig sa kanya. Ang pulong natatanaw sa malayo, nag-iisa, ay nagsasalita lamang sa kanya ng kanyang pag-iisa at lalong pinapanglaw ang kalawakan. Ang walang hanggan ay kung minsan ay nakapanlulumong pipi.

Sinisikap ng matanda na unawain ang malungkot at mapang-uyam na ngiti na itinugon ni Simoun nang marinig ang balitang darakpin siya. Ano ang ibig sabihin ng ngiting iyon? At ang isa pang ngiti, na lalo pang malungkot at lalo pang mapang-uyam, nang malaman niyang sa ikawalo pa ng gabi sila darating? Ano ang ibig sabihin ng hiwagang iyon? Bakit ayaw magtago ni Simoun?

Sumagi sa kanyang alaala ang tanyag na talumpati ni San Juan Crisóstomo sa pagtatanggol kay Eutropio, ang eunuko: «Kailanman ay hindi naging ganito kaangkop na sabihin: Walang kabuluhan ng mga walang kabuluhan, at ang lahat ay walang kabuluhan!»

Padre Florentino: Oo, ang Simoun na iyon na napakayaman, napakamakapangyarihan at labis na kinatatakutan isang linggo lamang ang nakararaan, ngayon, na mas kahabag-habag pa kaysa kay Eutropio, ay humahanap ng kanlungan, at hindi sa mga altar ng isang simbahan, kundi sa abang bahay ng isang mahirap na klerigong Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], liblib sa gubat, sa ilang na baybayin ng dagat! Walang kabuluhan ng mga walang kabuluhan at ang lahat ay walang kabuluhan! At ang taong iyon, sa loob ng ilang oras, ay darakpin, hihilahin mula sa higaang kinahihigaan niya, nang walang paggalang sa kanyang kalagayan, nang walang pagsasaalang-alang sa kanyang mga sugat: buhay o patay ay hinihingi siya ng kanyang mga kaaway! Paano siya maililigtas? Saan matatagpuan ang nakaaantig na mga salita ng obispo ng Constantinopla? Anong kapangyarihan mayroon ang kanyang mga abang salita, ang mga salita ng isang klerigong Indio, na ang pagkaaba ay tila pinapalakpakan at hinihikayat pa ng mismong Simoun na iyon noong mga araw ng kanyang kaluwalhatian?

Hindi na naaalala ni Padre Florentino ang malamig na pagtanggap sa kanya ng alahero dalawang buwan na ang nakararaan, nang sikapin niyang kunin ang malasakit nito para kay Isagani, na nakabilanggo dahil sa kanyang walang-ingat na kapusukan; nalilimutan niya ang sigasig na ipinakita ni Simoun upang madaliin ang kasal ni Paulita, kasal na nagtulak kay Isagani sa isang mabangis na pagkamuhi sa kapwa tao, na ikinababahala ng kanyang tiyuhin: nalilimutan ni Padre Florentino ang lahat at ang naaalala lamang niya ay ang kalagayan ng maysakit, ang kanyang mga tungkulin bilang may-bahay, at pinipiga niya ang kanyang utak. Dapat ba niya itong itago upang makaiwas sa kamay ng katarungan? Ngunit ang taong may kinalaman mismo ay hindi nababahala: ngumingiti pa...

Ito ang iniisip ng mabait na matanda nang dumating ang isang utusan upang sabihin sa kanya na nais siyang kausapin ng maysakit. Pumasok siya sa katabing silid, isang malinis at maaliwalas na kuwarto, na ang sahig ay gawa sa malalapad na tablang makintab at pulido, at payak ang kasangkapan: malalaki at mabibigat na silyon na makaluma ang hugis, walang barnis o palamuti. Sa isang dulo ay may isang malaking kama na yari sa kamagong, may apat na haligi para sa korona ng kulambo, at sa tabi nito, isang mesang puno ng mga bote, hinimay na tela at mga benda. Isang luhuran sa paanan ng isang krusipiho at isang maliit na aklatan ang nagpapahiwatig na iyon ang silid ng pari, na ipinagamit sa kanyang panauhin, ayon sa kaugaliang Pilipino na ibigay sa dayo ang pinakamagandang mesa, ang pinakamagandang silid at ang pinakamagandang kama sa bahay. Kung makikita ang mga bintanang bukas nang buong-buo upang malayang makapasok ang malusog na hangin ng dagat at ang mga alingawngaw ng walang hanggan nitong panaghoy, walang sinuman sa Pilipinas ang mag-aakalang may maysakit doon, sapagkat kaugalian na isara ang lahat ng bintana at maging ang pinakamaliit na siwang sa sandaling sipunin ang sinuman o magkaroon ng kahit bahagyang sakit ng ulo.

Tumingin si Padre Florentino sa kama at sa malaking pagkasindak niya ay nakita niyang nawala na sa mukha ng maysakit ang payapa at mapang-uyam nitong anyo. Isang lihim na kirot ang tila nagpapakunot sa kanyang mga kilay, pagkabalisa ang mababasa sa kanyang tingin, at ang kanyang mga labi ay nangungunot sa isang ngiti ng sakit.

Padre Florentino: Nagdurusa ba kayo, Ginoong Simoun?—tanong ng pari nang may malasakit habang lumalapit.

Simoun: Kaunti, ngunit sa loob ng ilang sandali ay hindi na ako magdurusa!—sagot niya, habang iniiling ang ulo.

Pinagdaop ni Padre Florentino ang kanyang mga kamay sa takot, sa pag-aakalang nauunawaan niya ang isang kakila-kilabot na katotohanan.

Padre Florentino: Ano ang ginawa ninyo, Diyos ko? Ano ang ininom ninyo?—at iniunat niya ang kamay patungo sa mga bote.

Simoun: Wala nang saysay! Wala nang anumang lunas!—sagot nito nang may mahapding ngiti;—ano ang gusto ninyong gawin ko? Bago tumunog ang ikawalo... Buhay o patay... patay, oo, ngunit buhay, hindi!

Padre Florentino: Diyos ko, Diyos ko! Ano ang ginawa ninyo?

Simoun: Huminahon kayo!—putol sa kanya ng maysakit sa isang kumpas;—ang nagawa na ay nagawa na. Hindi ako dapat mahulog nang buhay sa kamay ninuman... maaari nilang makuha sa akin ang lihim. Huwag kayong mabahala, huwag kayong mataranta, wala nang saysay... Pakinggan ninyo ako! Darating na ang gabi at wala nang panahong dapat sayangin... kailangan kong sabihin sa inyo ang aking lihim, kailangan kong ipagkatiwala sa inyo ang aking huling kalooban... kailangan kong makita ninyo ang aking buhay... Sa kahuli-hulihang sandali ay gusto kong gumaan mula sa isang pasanin, gusto kong maliwanagan ang isang alinlangan... Kayo na lubos na nananampalataya sa Diyos... gusto kong sabihin ninyo sa akin kung may Diyos!

Padre Florentino: Ngunit isang panlunas sa lason, Ginoong Simoun... may apomorfina [gamot na pampasuka] ako... may eter, kloroporm...

At sinikap ng pari na humanap ng isang bote hanggang sa sumigaw si Simoun, na nainip:

Simoun: Wala nang saysay... wala nang saysay! Huwag kayong mag-aksaya ng panahon! Lilisan akong dala ang aking lihim!

Ang klerigo, na tuliro, ay napaluhod sa luhuran, nanalangin sa paanan ng krusipiho habang tinatakpan ng mga kamay ang kanyang mukha, at pagkatapos ay tumayo nang taimtim at marangal, na parang tinanggap niya mula sa kanyang Diyos ang buong lakas, ang buong dangal, ang buong kapangyarihan ng Hukom ng mga budhi. Inilapit niya ang isang silyon sa uluhan ng maysakit at naghanda upang makinig.

Sa mga unang salitang ibinulong sa kanya ni Simoun, nang sabihin nito ang kanyang tunay na pangalan, napaurong ang matandang pari at tinitigan siya nang may takot. Ngumiti nang mapait ang maysakit. Dahil nabigla, nawalan ng pagpipigil sa sarili ang tao, ngunit agad siyang nakabawi, at, tinatakpan ang mukha ng kanyang panyo, muli siyang yumuko at nakinig.

Isinalaysay ni Simoun ang kanyang masakit na kasaysayan: kung paanong, labintatlong taon na ang nakararaan, pabalik mula sa Europa, puno ng pag-asa at masasayang pangarap, umuwi siya upang pakasalan ang isang dalagang kanyang iniibig, handang gumawa ng mabuti at patawarin ang lahat ng gumawa sa kanya ng masama, basta’t hayaan lamang siyang mabuhay nang payapa. Hindi ganoon ang nangyari. Isang mahiwagang kamay ang naghagis sa kanya sa ipuipo ng isang pag-aalsang binalak ng kanyang mga kaaway; pangalan, kayamanan, pag-ibig, kinabukasan, kalayaan, nawala sa kanya ang lahat, at nakaligtas lamang siya sa kamatayan dahil sa kabayanihan ng isang kaibigan. Noon siya nanumpang maghiganti. Dala ang mga kayamanan ng kanyang pamilya, na nakabaon sa isang gubat, tumakas siya, nagtungo sa ibang bansa at nagnegosyo. Nakilahok siya sa digmaan sa Cuba, tinutulungan ngayon ang isang panig at ngayon naman ang kabila, ngunit laging nakikinabang. Doon niya nakilala ang Heneral, na noon ay komandante pa lamang, na ang loob ay nakuha niya, una, sa pagpapauna rito ng salapi, at pagkatapos ay naging kaibigan niya dahil sa mga krimeng ang lihim ay hawak ng alahero. Siya, sa lakas ng salapi, ang nakakuha ng puwesto para rito, at nang nasa Pilipinas na ay ginamit niya ito na parang bulag na kasangkapan at itinulak itong gumawa ng lahat ng uri ng kawalang-katarungan, sinasamantala ang di-mapawing pagkauhaw nito sa ginto.

Mahaba at mabigat ang kumpisal, ngunit sa buong panahong iyon ay hindi na muling nagpakita ng anumang tanda ng pagkasindak ang kumpesor at bihira niyang pinutol ang maysakit. Gabi na nang si Padre Florentino, habang pinupunasan ang pawis sa kanyang mukha, ay tumuwid at nagsimulang magnilay. Naghahari sa silid ang isang mahiwagang dilim, na pinupuno ng mga sinag ng buwang pumapasok sa bintana ng malalabong liwanag at malamlam na mga aninag.

Sa gitna ng katahimikan, umalingawngaw ang tinig ng pari, malungkot, marahan, ngunit nakaaaliw:

Padre Florentino: Patatawarin kayo ng Diyos, ginoo... Simoun,—sabi niya;—alam Niyang tayo’y madaling magkamali, nakita Niya ang inyong pinagdusahan, at sa pagpapahintulot Niyang matagpuan ninyo ang parusa sa inyong mga kasalanan sa pagtanggap ng kamatayan mula sa kamay ng mismong mga taong inyong inudyukan, makikita natin ang Kanyang walang hanggang awa! Isa-isa Niyang binigo ang inyong mga plano, ang pinakamahusay na binalak: una sa pagkamatay ni María Clara, pagkatapos dahil sa isang kapabayaan, at pagkatapos ay sa mahiwagang paraan... tanggapin natin ang Kanyang kalooban at pasalamatan natin Siya!

Simoun: Ayon sa inyo,—mahinang sagot ng maysakit,—ang kalooban niya ay na ang mga pulong ito...

Padre Florentino: Ay manatili sa kalagayang kanilang kinahihibikan?—pagtatapos ng klerigo nang makitang tumigil ang isa.—Hindi ko alam, ginoo; hindi ko nababasa ang isip ng Hindi Malirip! Alam kong hindi Niya pinabayaan ang mga bayang sa mga sandali ng matinding kagipitan ay nagtiwala sa Kanya at ginawa Siyang Hukom ng kanilang pagkaapi; alam kong hindi kailanman nagkulang ang Kanyang bisig kapag, sa pagkayurak ng katarungan at pagkaubos ng lahat ng paraan, hinahawakan ng api ang tabak at lumalaban para sa kanyang tahanan, para sa kanyang asawa, para sa kanyang mga anak, para sa kanyang mga karapatang hindi maaaring alisin, na, gaya ng sabi ng makatang Aleman, ay kumikinang nang di-mababali at buo roon sa kaitaasan tulad ng mismong mga walang-hanggang bituin! Hindi, ang Diyos na siyang katarungan ay hindi maaaring pabayaan ang Kanyang adhikain, ang adhikain ng kalayaan na kung wala ay hindi maaaring magkaroon ng katarungan!

Simoun: Bakit kung gayon ipinagkait niya sa akin ang kanyang tulong?—tanong ng tinig ng maysakit, puno ng mapait na hinaing.

Padre Florentino: Dahil pumili kayo ng paraang hindi Niya maaaring sang-ayunan!—sagot ng pari sa mahigpit na tinig:—ang kaluwalhatian ng pagliligtas sa isang bayan ay hindi dapat mapasa taong nakatulong sa pagdudulot ng kapahamakan nito! Inakala ninyo na ang dinungisan at binaluktot ng krimen at ng kasamaan ay malilinis at matutubos ng isa pang krimen at isa pang kasamaan! Mali! Ang poot ay walang nalilikha kundi mga halimaw; ang krimen, mga kriminal; tanging ang pag-ibig ang nakagagawa ng mga kahanga-hangang gawa, tanging ang kabutihan ang makapagliligtas! Hindi; kung magiging malaya man balang araw ang ating bayan, hindi ito magiging malaya sa pamamagitan ng bisyo at krimen, hindi sa pagpapasama sa kanyang mga anak, sa panlilinlang sa ilan, sa pagbili sa iba, hindi; ang pagtubos ay nangangailangan ng kabutihan, ang kabutihan ng sakripisyo, at ang sakripisyo ng pag-ibig!

Simoun: Mabuti! Tinatanggap ko ang inyong paliwanag,—sagot ng maysakit pagkaraan ng saglit na pagtigil;—nagkamali ako, ngunit, dahil ba nagkamali ako, ipagkakait ba ng Diyos na iyan ang kalayaan sa isang bayan at ililigtas ang iba na lalong higit na makasalanan kaysa sa akin? Ano ang aking pagkakamali kung ihahambing sa krimen ng mga namamahala? Bakit higit na pinahahalagahan ng Diyos na iyan ang aking kasamaan kaysa sa mga daing ng napakaraming walang-sala? Bakit hindi niya ako sinaktan at pagkatapos ay pinagtagumpay ang bayan? Bakit hinahayaang magdusa ang napakaraming karapat-dapat at matuwid, at nasisiyahang manood, nang hindi kumikilos, sa kanilang mga pahirap?

Padre Florentino: Ang mga matuwid at ang mga karapat-dapat ay kailangang magdusa upang makilala at lumaganap ang kanilang mga kaisipan! Kailangang yugyugin o basagin ang mga sisidlan upang maibuhos ang kanilang bango; kailangang hampasin ang bato upang tumilamsik ang liwanag! May layunin ang Maykapal sa mga pag-uusig ng mga tirano, Ginoong Simoun!

Simoun: Alam ko iyan,—bulong ng maysakit,—at kaya pinag-aalab ko ang paniniil...

Padre Florentino: Oo, kaibigan ko, ngunit mas maraming bulok na likido ang naibubuhos kaysa anupaman! Pinalalala ninyo ang pagkabulok ng lipunan nang hindi naghahasik ng kahit isang kaisipan. Mula sa pagbuburong iyon ng mga bisyo ay walang maaaring sumibol kundi pagkasawa, at kung may isilang man sa magdamag lamang, ito’y kabute lamang sa pinakamabuti, sapagkat kabute lamang ang kusang tumutubo mula sa basura. Totoo na ang mga bisyo ng isang pamahalaan ay nakamamatay rito, sanhi ng kanyang kamatayan, ngunit pinapatay rin nila ang lipunang sa sinapupunan nito sila lumalago. Sa imoral na pamahalaan ay katapat ang isang bayang nawalan ng moralidad; sa pangangasiwang walang budhi, mga mamamayang sakim at mapagsunud-sunuran sa kabayanan, at mga tulisan at magnanakaw sa kabundukan! Kung ano ang amo, siya ang alipin. Kung ano ang pamahalaan, siya ang bansa.

Naghari ang isang saglit na katahimikan.

Simoun: Kung gayon, ano ang dapat gawin?—tanong ng tinig ng maysakit.

Padre Florentino: Magtiis at magtrabaho!

Simoun: Magtiis... magtrabaho...!—ulit ng maysakit nang may pait;—ah! Madaling sabihin iyan kapag hindi nagtitiis... kapag ginagantimpalaan ang paggawa!... Kung hinihingi ng inyong Diyos sa tao ang ganoon kalaking sakripisyo, sa taong halos hindi makaasa sa kasalukuyan at nag-aalinlangan sa bukas; kung nakita lamang ninyo ang nakita ko, mga kawawa, mga sawimpalad na nagdurusa ng di-masabing mga pahirap dahil sa mga krimeng hindi nila ginawa, mga pagpatay upang pagtakpan ang mga kasalanan o kawalang-kakayahan ng iba, mga kawawang ama ng pamilya na inagaw mula sa kanilang tahanan upang magtrabaho nang walang saysay sa mga kalsadang nasisira tuwing umaga at tila inaalagaan lamang upang ilubog ang mga pamilya sa karalitaan... ah! Magtiis... magtrabaho... iyan ang kalooban ng Diyos! Kumbinsihin ninyo ang mga iyon na ang pagpatay sa kanila ay ang kanilang kaligtasan, na ang kanilang paggawa ay ang kasaganaan ng kanilang tahanan! Magtiis... magtrabaho... Anong Diyos iyan?

Padre Florentino: Isang Diyos na lubhang makatarungan, Ginoong Simoun,—sagot ng pari;—isang Diyos na nagpaparusa sa ating kakulangan ng pananampalataya, sa ating mga bisyo, sa kakaunting pagpapahalaga natin sa dangal, sa mga kabutihang pambayan... Pinapayagan natin ang bisyo at nagiging kasabwat tayo nito, kung minsan ay pinapalakpakan pa natin ito; makatarungan, lubhang makatarungan, na pagdusahan natin ang mga bunga nito at pagdusahan din ng ating mga anak. Siya ang Diyos ng kalayaan, Ginoong Simoun, na nag-uutos sa ating mahalin ito sa pamamagitan ng pagpapabigat sa atin ng pamatok; isang Diyos ng awa, ng pagkamakatwiran, na habang pinarurusahan tayo ay pinabubuti tayo, at nagbibigay lamang ng kaginhawahan sa nagsikap upang maging karapat-dapat dito: ang paaralan ng pagdurusa ay nagpapatibay, ang arena ng labanan ay nagpapalakas sa mga kaluluwa. Hindi ko sinasabing makakamit ang ating kalayaan sa talim ng tabak; napakaliit na ng bahagi ng tabak sa mga kapalaran ng makabagong panahon; ngunit, oo, kailangan natin itong makamit sa pagiging karapat-dapat dito, sa pagpapataas ng katwiran at dangal ng bawat tao, sa pagmamahal sa matuwid, sa mabuti, sa dakila, hanggang sa mamatay para rito; at kapag umabot ang isang bayan sa ganoong taas, ibinibigay ng Diyos ang sandata, at bumabagsak ang mga diyus-diyosan, bumabagsak ang mga tirano na parang bahay na baraha, at nagniningning ang kalayaan sa unang bukang-liwayway! Ang ating kasawian ay utang natin sa ating sarili; huwag nating sisihin ang iba. Kung makita lamang tayo ng Espanya na hindi gaanong mapagpaubaya sa paniniil at higit na handang lumaban at magdusa para sa ating mga karapatan, ang Espanya ang mauuna sa pagbibigay sa atin ng kalayaan, sapagkat kapag ang bunga ng paglilihi ay sumapit na sa kanyang kahinugan, kawawa ang inang nagnanais itong sakalin! Samantala, habang ang bayang Pilipino ay walang sapat na lakas upang ipahayag, nakataas ang noo at nakalantad ang dibdib, ang kanyang karapatan sa buhay panlipunan at tiyakin ito sa pamamagitan ng kanyang sakripisyo, ng kanya mismong dugo; habang nakikita natin ang ating mga kababayan na sa buhay na pribado ay nakadarama ng hiya sa kanilang sarili, naririnig ang umuugong na tinig ng budhing naghihimagsik at tumututol, at sa buhay na pampubliko ay tumatahimik, nakikisabay sa nang-aabuso upang tuyain ang inaabuso; habang nakikita natin silang nagkukulong sa kanilang pagkamakasarili at pumupuri nang may sapilitang ngiti sa pinakamasasamang gawain, namamalimos sa kanilang mga mata ng bahagi ng samsam, bakit pa sila bibigyan ng kalayaan? Kasama man o wala ang Espanya, sila pa rin ang dati, at baka, baka mas masahol pa! Bakit pa ang kasarinlan kung ang mga alipin ngayon ay magiging mga tirano bukas? At magiging gayon nga sila nang walang alinlangan, sapagkat iniibig ang paniniil ng sinumang nagpapasakop dito! Ginoong Simoun, habang hindi handa ang ating bayan, habang lumalaban ito nang nalinlang o itinulak, nang walang malinaw na kamalayan sa dapat nitong gawin, mabibigo ang pinakamatatalinong pagtatangka, at mas mabuti pang mabigo ang mga iyon, sapagkat bakit ibibigay sa nobyo ang nobya kung hindi niya ito sapat na iniibig, kung hindi siya handang mamatay para rito?

Naramdaman ni Padre Florentino na hinawakan ng maysakit ang kanyang kamay at pinisil ito; tumahimik siya noon, naghihintay na ito’y magsalita, ngunit dalawa pang pisil lamang ang kanyang naramdaman, nakarinig siya ng isang buntong-hininga, at mahabang katahimikan ang naghari sa silid. Tanging ang dagat, na ang mga alon ay nagsilakas sa simoy ng gabi na parang nagising mula sa init ng araw, ang nagpapadala ng kanyang paos na mga ugong, ng kanyang walang kamatayang awit sa paghampas sa matatayog na batuhan. Ang buwan, na wala nang karibal na araw, ay payapang nagtatagumpay sa langit, at ang mga punongkahoy ng gubat, na yumuyuko sa isa’t isa, ay nagtatapat sa isa’t isa ng kanilang mga daan-taong alamat sa mahiwagang mga bulong, na dinadala ng hangin sa kanyang mga pakpak.

Nang makitang walang sinasabi ang maysakit, si Padre Florentino, na parang malalim ang iniisip, ay bumulong:

Padre Florentino: Nasaan ang kabataang maglalaan ng kanyang mga oras na kulay-rosas, ng kanyang mga pangarap at sigla sa ikabubuti ng kanyang bayan? Nasaan ang kabataang magbubuhos nang bukas-palad ng kanyang dugo upang hugasan ang napakaraming kahihiyan, napakaraming krimen, napakaraming kasuklam-suklam? Dalisay at walang dungis ang dapat na maging alay upang maging katanggap-tanggap ang handog!... Nasaan kayo, mga kabataan, na magsasakatawan sa inyong sarili ng sigla ng buhay na tumakas na sa aming mga ugat, ng kalinisan ng mga kaisipang nadungisan na sa aming mga utak, at ng apoy ng sigasig na namatay na sa aming mga puso?... Hinihintay namin kayo, o mga kabataan, halikayo, sapagkat hinihintay namin kayo!

At nang maramdaman niyang nababasa ang kanyang mga mata, inalis niya ang kanyang kamay sa kamay ng maysakit, tumayo at lumapit sa bintana upang pagmasdan ang malawak na ibabaw ng dagat. Ginising siya mula sa kanyang pagninilay ng ilang mahihinang katok sa pinto. Ang utusan iyon, nagtatanong kung dapat na niyang sindihan ang ilaw.

Nang lumapit ang pari sa maysakit at makita ito, sa liwanag ng lampara, na hindi kumikilos, nakapikit, ang kamay na pumisil sa kanya ay nakabukas at nakaunat sa gilid ng kama, inakala niya sandali na ito’y natutulog; ngunit nang mapansin niyang hindi ito humihinga, marahan niya itong hinipo at noon niya natanto na patay na ito: nagsisimula na itong lumamig.

Lumuhod siya noon at nanalangin.

Nang tumayo siya at pagmasdan ang bangkay, na sa mukha ay mababasa ang pinakamalalim na lungkot, ang pighati ng isang buong buhay na walang saysay na dinadala nito hanggang sa kabila ng kamatayan, nanginig ang matanda at bumulong:

Padre Florentino: Kaawaan nawa ng Diyos ang mga bumaluktot sa kanyang landas!

At habang ang mga utusan, na tinawag niya, ay nakaluhod at nananalangin para sa namatay, mausisa at wala sa loob na tumitingin sa kama at umuulit ng mga requiem [mga dasal para sa kaluluwa ng patay] at higit pang mga requiem, kinuha ni Padre Florentino mula sa isang aparador ang tanyag na maletang bakal na naglalaman ng kamangha-manghang kayamanan ni Simoun. Nag-alinlangan siya nang ilang saglit, ngunit, nang makapagpasya agad, bumaba siya ng hagdan dala ito at nagtungo sa batong madalas upuan ni Isagani upang pagmasdan ang kailaliman ng dagat.

Tumingin si Padre Florentino sa kanyang paanan. Doon sa ibaba ay natatanaw ang madidilim na alon ng Pasipiko na humahampas sa mga guwang ng bato at lumilikha ng malalakas na dagundong, habang, tinatamaan ng isang sinag ng buwan, ang mga alon at bula ay kumikinang na parang mga kislap ng apoy, na parang mga dakot ng brilyanteng inihahagis sa hangin ng isang espiritu ng kailaliman. Tumingin siya sa kanyang paligid. Nag-iisa siya. Ang ilang na baybayin ay naglalaho sa malayo sa isang malabong ulap, na pinalalabo ng buwan hanggang sa makihalo ito sa abot-tanaw. Ang gubat ay bumubulong ng mga tinig na hindi maunawaan. Noon, sa lakas ng kanyang mala-Herkules na mga bisig, inihagis ng matanda ang maleta sa kalawakan, papunta sa dagat. Ilang ulit itong umikot sa sarili at mabilis na bumaba na gumuguhit ng isang maliit na kurba, na sinasalamin sa makinis nitong ibabaw ang ilang maputlang sinag. Nakita ng matanda ang pagtilamsik ng mga patak, narinig ang isang basag na tunog, at sumara ang kailaliman na nilulunok ang kayamanan. Naghintay siya nang ilang saglit upang makita kung may ibabalik ang kailaliman, ngunit muling sumara ang alon na kasinghiwaga ng dati, nang hindi nadaragdagan ng kahit isang tupi ang kulot nitong ibabaw, na parang sa kalawakan ng dagat ay isang maliit na bato lamang ang nahulog.

Padre Florentino: Ingatan ka nawa ng kalikasan sa malalalim na kailaliman, sa gitna ng mga koral at perlas ng kanyang walang-hanggang mga dagat!—sabi noon ng klerigo, habang taimtim na iniuunat ang kamay.—Kapag kailanganin ka ng mga tao para sa isang banal at dakilang layunin, malalaman ng Diyos kung paano ka kukunin mula sa sinapupunan ng mga alon... Samantala, doon ay hindi ka gagawa ng masama, hindi mo babaluktutin ang matuwid, hindi ka magpapaalab ng kasakiman!...