Kabanata XXXVII Ang Hiwaga

Gayunman, sa kabila ng napakaraming pag-iingat, umabot din sa publiko ang mga bulung-bulungan, bagaman lubhang nabago at putol-putol na. Iyon ang paksa ng mga usapan nang sumunod na gabi sa bahay ng mayamang pamilya Orenda, mangangalakal ng mga alahas sa masipag na karatig-pook ng Santa Cruz. Iyon lamang ang pinagkakaabalahan ng maraming kaibigan ng bahay. Walang naglalaro ng tres-siete [isang laro ng baraha], ni tumutugtog ng piyano, at ang maliit na si Tinay, ang bunso sa lahat ng mga dalaga, ay naiinip na naglalarong mag-isa ng sungka, at hindi niya maunawaan kung bakit kinawiwilihan ang mga panloloob, ang mga sabwatan, ang mga sako ng pulbura, gayong napakaraming magagandang sigay [maliliit na kabibeng panlaro] sa pitong bahay na tila kumikindat sa kanya at ngumingiti sa kanya sa kanilang maliliit na bibig na nakaawang, upang iakyat niya sila sa inang bahay, o ina: si Isagani, na kapag dumadalaw ay nakikipaglaro sa kanya at nagpapadaya nang buong giliw, ay hindi tumutugon sa kanyang mga tawag; si Isagani ay malungkot at tahimik na nakikinig sa ikinukuwento ng platerong si Chichoy. Si Momoy, ang katipan ni Sensia—ang panganay ng mga Orenda, maganda at masiglang dalaga bagaman medyo mapanudyo—ay iniwan ang bintana na karaniwang pinagpapalipasan nila ng gabi sa matamis na pag-uusap. Labis itong ikinayamot ng loro na nakabitin ang hawla sa gilid ng bubong, ang paboritong loro ng bahay dahil marunong itong bumati tuwing umaga sa lahat ng tao ng kahanga-hangang mga pangungusap ng pag-ibig. Si Kapitana Loleng, ang masipag at matalinong Kapitana Loleng, ay nakabukas ang aklat ng kuwenta ngunit hindi ito binabasa ni sinusulatan; hindi niya pinapansin ang mga pinggang puno ng mga perlas na hindi pa nakakabit, ni ang mga brilyante; sa pagkakataong iyon ay nakalimot siya at buong-buo siyang nakikinig. Maging ang kanyang asawa, ang dakilang Kapitan Toringoy, na mula sa pangalang Domingo, ang pinakamaligaya sa buong karatig-pook, na walang ibang ginagawa kundi magbihis nang maganda, kumain, mamasyal at makipagkuwentuhan habang nagtatrabaho at nagpapakapagod ang buong pamilya niya, ay hindi pumunta sa tertulia [pagtitipon para sa kuwentuhan], at nakikinig, kalahating takot at kalahating nababagabag, sa nakapangingilabot na mga balita ng payat na si Chichoy.

At may dahilan naman. Nagpunta si Chichoy upang ihatid ang ilang gawa para kay Don Timoteo Pelaez, isang pares ng hikaw para sa bagong kasal na babae, nang sandaling ginigiba ang kiosko [bukas na silungan] na noong nakaraang gabi ay nagsilbing kainan ng pinakamatataas na pinuno. Dito ay namumutla si Chichoy at nagtatayuan ang kanyang mga buhok.

Chichoy: Naku!—sabi niya;—mga sako ng pulbura, mga sako ng pulbura sa ilalim ng sahig, sa kisame, sa ilalim ng mesa, sa loob ng mga upuan, sa lahat ng dako! Mabuti na lamang at walang naninigarilyo sa mga manggagawa!

Kapitana Loleng: At sino ang naglagay ng mga sako ng pulburang iyon?—tanong ni Kapitana Loleng, na matapang at hindi namumutla gaya ng umiibig na si Momoy.

Dumalo si Momoy sa kasal, kaya mauunawaan ang kanyang takot na huli nang dumating. Nasa malapit si Momoy sa kiosko noon.

Chichoy: Iyan ang hindi maipaliwanag ninuman,—sagot ni Chichoy;—sino ang may interes na guluhin ang handaan? Iisa lamang ang maaari, sabi ng tanyag na abogadong si Ginoong Pasta na dumadalaw roon noon: o isang kaaway ni Don Timoteo o isang karibal ni Juanito...

Kusang napalingon ang mga dalagang Orenda kay Isagani: ngumiti si Isagani nang walang imik.

Kapitana Loleng: Magtago kayo!—sabi sa kanya ni Kapitana Loleng;—baka kayo pagbintangan nang walang batayan... magtago kayo!

Muling ngumiti si Isagani at hindi sumagot.

Chichoy: Si Don Timoteo,—patuloy ni Chichoy,—ay hindi malaman kung kanino ibibintang ang nangyari; siya mismo ang namahala sa paggawa, siya at ang kaibigan niyang si Simoun, at wala nang iba. Nagkagulo sa bahay, dumating ang tenyente ng Veterana [pulisya ng Maynila], at matapos ipagbilin sa lahat na ilihim ito, pinaalis na nila ako. Ngunit...

Momoy: Ngunit... ngunit...—pautal na sabi ni Momoy, nanginginig.

Sensia: Naku!—sabi ni Sensia, nakatingin sa kanyang katipan at nanginginig din nang maalalang naroon ito sa handaan;—itong ginoong ito... kung sakaling sumabog...

At tinitingnan niya ang kanyang katipan nang may galit sa mga mata at hinahangaan ang tapang nito.

Sensia: Kung sakaling sumabog...

Kapitan Toringoy: Walang matitirang buhay sa buong kalye Anloague!—dagdag ni Kapitan Toringoy, nagkukunwaring matapang at walang pakialam sa harap ng kanyang pamilya.

Chichoy: Umalis akong lubhang nabagabag,—patuloy ni Chichoy,—iniisip na kung isang kislap lamang, isang sigarilyo, ang nahulog o may natapong isang lampara, sa oras na ito ay wala na tayong Heneral, ni Arsobispo, ni anuman, ni mga kawani man lamang! Lahat ng nasa handaan kagabi, pulbos na!

Sensia: Mahal na Birhen! Itong ginoong ito...

Kapitana Loleng: Susmaryosep!—bulalas ni Kapitana Loleng;—naroon ang lahat ng may utang sa amin; susmaryosep! At may ari-arian kami malapit doon! Sino kaya iyon?...

Chichoy: Malalaman na ninyo ngayon,—dagdag ni Chichoy nang pabulong,—ngunit kailangang ilihim ninyo ito. Kaninang hapon ay nakasalubong ko ang isang kaibigan, eskribyente sa isang opisina, at sa pag-uusap namin tungkol dito, ibinigay niya sa akin ang susi: nalaman niya ito mula sa ilang kawani... Sino sa palagay ninyo ang naglagay ng mga sako ng pulbura?

Marami ang nagkibit-balikat; si Kapitan Toringoy lamang ang sumulyap nang patagilid kay Isagani.

Isang Tinig: Ang mga prayle?

Isa pang Tinig: Ang Tsinong si Quiroga?

Ikatlong Tinig: Isang estudyante?

Ikaapat na Tinig: Si Makaraig?

Umuubo si Kapitan Toringoy at tumitingin kay Isagani.

Umiling si Chichoy nang nakangiti.

Chichoy: Ang alaherong si Simoun!

Lahat: Simoun!!!

Isang katahimikang dulot ng pagkamangha ang sumunod sa mga salitang ito. Si Simoun, ang maitim na espiritu ng Kapitan Heneral, ang napakayamang mangangalakal na pinupuntahan nila sa bahay upang bumili ng mga batong hindi pa nakakabit, si Simoun na tumatanggap sa mga dalagang Orenda nang buong kagandahang-asal at nagsasabi sa kanila ng pinong mga papuri! Dahil mismo sa tila kahangalan ng balita, pinaniwalaan ito. Credo quia absurdum [naniniwala ako dahil ito ay kahangalan], sabi ni San Agustin.

Sensia: Ngunit si Simoun, hindi ba’t naroon siya kagabi sa handaan?—tanong ni Sensia.

Momoy: Oo,—sabi ni Momoy,—ngunit naaalala ko na ngayon! Umalis siya ng bahay nang sandaling maghahapunan na kami. Umalis siya upang kunin ang kanyang regalo sa kasal.

Isang Tinig: Ngunit hindi ba’t kaibigan siya ng Heneral? Hindi ba’t kasosyo siya ni Don Timoteo?

Chichoy: Oo, nakipagsosyo siya upang maisagawa ang pagsalakay at mapatay ang lahat ng mga Kastila.

Sensia: Ayan!—sabi ni Sensia;—naiintindihan ko na ngayon!

Isa pang Tinig: Ang alin?

Sensia: Ayaw ninyong maniwala kay Tiya Tentay. Si Simoun ang diyablong nakabili na ng mga kaluluwa ng lahat ng mga Kastila... sinabi na iyan ni Tiya Tentay!

Nag-antanda si Kapitana Loleng, tumingin nang nababahala sa mga bato sa takot na makita niyang naging baga na ang mga ito; hinubad ni Kapitan Toringoy ang singsing na nanggaling kay Simoun.

Chichoy: Naglaho si Simoun nang walang iniwang bakas,—dagdag ni Chichoy;—hinahanap siya ng guwardiya sibil.

Sensia: Oo!—sabi ni Sensia;—sige, hanapin nila ang demonyo!

At nag-antanda siya. Ngayon ay naipaliwanag na ang maraming bagay: ang di-kapani-paniwalang yaman ni Simoun, ang kakaibang amoy ng kanyang bahay, amoy asupre. Si Binday, isa pa sa mga dalagang Orenda, inosente at kaibig-ibig na dalaga, ay nakaalalang nakakita siya ng mga asul na liyab sa bahay ng alahero isang hapon nang pumunta sila roon kasama ang kanilang ina upang bumili ng mga bato.

Nakikinig nang mabuti si Isagani, nang walang sinasabing kahit isang salita.

Momoy: Kaya pala, kagabi...!—pautal na sabi ni Momoy.

Sensia: Kagabi?—ulit ni Sensia, kalahating mausisa at kalahating nagseselos.

Nag-aatubili si Momoy, ngunit ang mukhang ipinakita sa kanya ni Sensia ang nag-alis ng kanyang takot.

Momoy: Kagabi, habang naghahapunan kami, nagkaroon ng kaguluhan; namatay ang ilaw sa kainan ng Heneral. Sinasabing may isang hindi kilalang tao na nagnakaw ng lamparang iniregalo ni Simoun.

Isang Tinig: Isang magnanakaw? Isa sa Mano Negra [Itim na Kamay, lihim na samahan sa Espanya]?

Tumayo si Isagani at nagpalakad-lakad.

Isa pang Tinig: At hindi siya nahuli?

Momoy: Tumalon siya sa ilog; walang nakakita sa kanya. Sabi ng ilan ay Kastila siya, ng iba ay Tsino, ng iba pa ay Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo]...

Chichoy: Pinaniniwalaang sa lamparang iyon,—tugon ni Chichoy,—ay sisiklab sana ang buong bahay, ang pulbura...

Muling kinilabutan si Momoy, ngunit nang makita niyang napansin ni Sensia ang kanyang takot, sinikap niyang itama ito.

Momoy: Sayang!—bulalas niya, pinipilit ang sarili;—kay samang ginawa ng magnanakaw! Namatay sana silang lahat...

Tiningnan siya ni Sensia nang may sindak; nag-antanda ang mga babae: si Kapitan Toringoy, na takot sa pulitika, ay kumilos na parang lalayo. Bumaling si Momoy kay Isagani.

Isagani: Laging masama ang angkinin ang hindi sa kanya,—sagot ni Isagani nang may mahiwagang ngiti;—kung nalaman lamang ng magnanakaw na iyon kung ano ang nasa likod nito at nakapag-isip-isip siya, tiyak na hindi niya iyon gagawin!

At idinugtong niya pagkaraan ng ilang sandali:

Isagani: Kahit kapalit pa ang buong mundo, hindi ko nanaising malagay sa kanyang kalagayan!

At ganoon sila nagpatuloy sa pag-uusap at panghuhula.

Makalipas ang isang oras, nagpaalam si Isagani sa pamilya upang manirahan na magpakailanman sa piling ng kanyang tiyo.