Kabanata XXXVI Mga Kagipitan ni Ben Zayb
Buod ng kabanata
Pagkatapos ng nangyari sa kainan, mabilis na umuwi si Ben Zayb at buong gabi siyang nagsulat ng isang mahabang artikulo para sa Kapitan Heneral. Pinalaki niya ang pangyayari bilang kabayanihan ng pitong panauhin at kaduwagan ng di-kilalang magnanakaw. Pinuri niya sina Padre Irene, Padre Salví at ang kondesa, at humingi pa siya ng estado de sitio sa loob ng estado de sitio. Kinaumagahan, ibinalik sa kanya ang artikulo. Mahigpit na ipinagbawal ng Heneral na pag-usapan ang pangyayari at iniutos pang pabulaanan ang anumang kumakalat na kuwento, para hindi malagay sa panganib ang integridad ng Inang Bayan. Nanghinayang si Ben Zayb pero tinanggap niya ito. Nang dumating ang balita ng panloloob sa isang bahay-bakasyunan sa pampang ng Pasig, pumunta siya roon para palakihin din ito. Ang nasugatang prayle pala ay si Padre Camorra, na may maliit na sugat lamang, at tatlo lamang ang magnanakaw na nakuha ng limampung piso. Nagalit si Ben Zayb dahil ayaw niyang paliitin ang kuwento.
Ayon sa mga nahuling magnanakaw, isang Kastilang matangkad at puti ang buhok ang nangako sa kanila ng pardon at ng samsam, at ang hudyat daw ay isang putok ng kanyon. Inakala nilang niloko sila ng Kastila. Dahil tugma ito kay Simoun, at nawawala ang alahero at may natagpuang mga sako ng pulbura at kartutso sa kanyang bahay, naging pinaniniwalaan ang pahayag. Nang hapon, ibinulong ni Don Custodio kay Ben Zayb ang mga mahiwagang salita tungkol kay Simoun at sa kanyang mga brilyante, at pinalaki ni Ben Zayb ang mga mata.
Kaagad nang malaman niya ang nangyari, nang magdala ng mga ilaw at makita niya ang hindi gaanong disenteng mga ayos ng mga nabiglang diyos, si Ben Zayb, puno ng galit at may pahintulot na ng tagasuri ng mga limbag, ay patakbong umuwi sa kanyang bahay—isang entresuwelo na doon siya nakikisalo sa pamumuhay kasama ng iba—upang isulat ang pinakadakilang artikulong nabasa kailanman sa ilalim ng langit ng Pilipinas: aalis nang malungkot ang Kapitan Heneral kung hindi muna niya mababasa ang kanyang mga ditirambo [masigabong awit ng papuri], at ito, palibhasa’y mabuti ang puso ni Ben Zayb, ay hindi niya mapahihintulutan. Kaya’t isinakripisyo niya ang hapunan at ang sayawan, at hindi siya natulog nang gabing iyon.
Matutunog na bulalas ng pagkasindak, ng galit, pagkukunwaring gumuho na ang mundo at nagbabanggaan ang mga bituin, ang walang hanggang mga bituin! Pagkatapos ay isang mahiwagang panimula, puno ng mga pahiwatig, mga pasaring..., saka ang salaysay ng pangyayari at ang pangwakas na talumpati. Pinarami niya ang mga palamuti ng pananalita, inubos niya ang mga eupemismo upang ilarawan ang pagbagsak nang patalikod at ang nahuling binyag ng sarsa na tinanggap ng Kanyang Ekselensiya sa mala-Olimpong noo; pinuri niya ang liksi nito sa pagbawi ng tuwid na tindig, nang mailagay ang ulo sa dating kinalalagyan ng mga binti at gayundin ang kabaligtaran; umawit siya ng himno sa Maykapal dahil maingat nitong binantayan ang gayong kabanal na mga buto, at lumabas na napakaselan ng talata kaya’t lumitaw na bayani ang Kanyang Ekselensiya at bumagsak nang mas mataas, gaya ng sinabi ni Victor Hugo. Nagsulat siya, nagbura, nagdagdag at nagpakinis upang, nang hindi lumalabag sa katotohanan—ito ang kanyang natatanging galing bilang mamamahayag—lumabas na epiko ang lahat, dakila para sa pitong diyos, duwag at hamak para sa di-kilalang magnanakaw, «na nagparusa sa kanyang sarili, sindak at kumbinsido sa mismong sandaling iyon sa laki ng kanyang krimen». Ipinaliwanag niya ang ginawa ni Padre Irene na pagsuot sa ilalim ng mesa bilang «silakbo ng likas na tapang, na hindi napahina ng abito ng isang Diyos ng kapayapaan at kaamuan, na isinuot nito sa buong buhay»; nais daw ni Padre Irene na sugurin ang kriminal at, sa pagtahak sa tuwid na guhit, ay dumaan sa submesáneo [pailalim sa mesa, gaya ng subterráneo na pailalim sa lupa]. Sa pagdaan ay binanggit niya ang mga lagusan sa ilalim ng dagat, isang panukala ni Don Custodio, at ipinaalala ang dunong at ang mahahabang paglalakbay ng pari. Ang pagkahimatay ni Padre Salví ay ang labis na dalamhating sumakmal sa banal na Pransiskano nang makita ang kaunting bungang napapala ng mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] sa kanyang mga maka-Diyos na sermon; ang pagkatigagal at pagkasindak ng iba pang kasalo, kabilang na ang sa kondesa na «umalalay» (kumapit) kay Padre Salví, ay kahinahunan at lamig ng dugo ng mga bayaning sanay sa panganib sa gitna ng pagtupad ng kanilang tungkulin, at kung ihahambing sa kanila, mga ninenerbiyos na dalagitang natatakot sa mga ipis na nakapinta lamang ang mga senador na Romano na nabigla ng mga sumasalakay na Galo. Pagkatapos, at upang magkaroon ng kaibahan, ang larawan ng magnanakaw: takot, kabaliwan, pagkataranta, mabagsik na tingin, mga mukhang nagusot, at lakas ng kahigitang moral ng lahi! ang kanyang relihiyosong paggalang nang makitang nagkakatipon doon ang gayong kadakilang mga tao! At angkop na angkop noon ang isang mahabang pagsumpa, isang talumpati, isang pagbigkas laban sa pagkasira ng mabubuting kaugalian, at mula roon, ang pangangailangang magtatag ng isang permanenteng hukumang militar, «ang pagdeklara ng estado de sitio [batas militar] sa loob ng estado de sitio na naideklara na, isang natatanging batas, mapanupil, matindi, sapagkat lubos na kailangan, kagyat na kinakailangan na ipakita sa masasama at sa mga kriminal na kung mapagbigay at maka-ama ang puso sa mga masunurin at tumatalima sa batas, ang kamay naman ay malakas, matatag, walang awa, mahigpit at matigas sa mga lumalabag dito laban sa lahat ng katwiran at lumalapastangan sa mga banal na institusyon ng bayan! Oo, mga ginoo, hinihingi ito hindi lamang ng kabutihan ng mga pulong ito, hindi lamang ng kabutihan ng buong sangkatauhan, kundi pati ng pangalan ng Espanya, ng karangalan ng pangalang Kastila, ng prestihiyo ng bayang Ibero, sapagkat higit sa lahat ay mga Kastila tayo at ang bandila ng Espanya», atbp., atbp., atbp.
At tinapos niya ang artikulo sa ganitong pamamaalam:
«Humayo nang panatag ang magiting na mandirigma, na sa dalubhasang kamay ay namahala sa kapalaran ng bansang ito sa gayong kapaha-pahamak na mga panahon! Humayo siya nang panatag upang langhapin ang nakagiginhawang simoy ng Manzanares! Tayo rito ay mananatiling tapat na mga bantay upang igalang ang kanyang alaala, hangaan ang kanyang matatalinong pasya, at ipaghiganti ang kasuklam-suklam na pagtatangka laban sa kanyang marangyang handog, na matatagpuan natin kahit kailanganin pa nating patuyuin ang mga dagat! Ang gayong kahalagang relikya ay magiging walang hanggang bantayog sa bansang ito ng kanyang karingalan, lamig ng loob at katapangan!»
Ganito, nang medyo magulo, nagtapos ang artikulo, at bago pa magbukang-liwayway ay ipinadala niya ito sa patnugutan, may paunang pahintulot na ng sensor. At natulog siya gaya ni Napoleon matapos ihanda ang plano ng labanan sa Jena.
Ginising siya nang madaling-araw, kasama ang mga ibinalik na pahina ng kanyang sinulat at isang tala ng patnugot, na nagsasabing mahigpit at tiyakang ipinagbawal ng Kanyang Ekselensiya na pag-usapan ang bagay na iyon at ipinag-utos na pabulaanan ang anumang komentaryo at bersiyong kumakalat, at ituring na lahat ng iyon ay kuwento, pagmamalabis at mga sabi-sabi.
Para kay Ben Zayb, iyon ay parang pagpatay sa isang anak na napakaguwapo at napakatapang, ipinanganak at pinalaki nang may gayong hirap at pagod, at saan na ngayon isisingit ang marilag na catilinaria [talumpati ng matinding pagbatikos], ang kahanga-hangang pagtatanghal ng mga paghahandang pandigma at pangkatarungan? At isiping sa loob ng isa o dalawang buwan ay iiwan na niya ang Pilipinas, at hindi magkakaroon ng lugar ang artikulo sa Espanya, sapagkat paano niya masasabi ang gayon laban sa mga kriminal ng Madrid kung iba ang mga ideyang naghahari roon, naghahanap ng mga kalagayang nagpapagaan sa sala, tinitimbang ang mga ginawa, may mga hurado, atbp., atbp.? Ang mga artikulong gaya ng sa kanya ay katulad ng ilang nilasong alak na ginagawa sa Europa, mabuting ipagbili sa mga negro, good for negroes [mabuti para sa mga negro], ngunit may kaibahan: kung hindi iyon iinumin ng mga negro ay hindi sila napapahamak, samantalang ang mga artikulo ni Ben Zayb, basahin man o hindi ng mga Pilipino, ay may bisa pa rin.
Ben Zayb: Kung may maganap man lamang sanang ibang krimen bukas o sa makalawa!—sabi niya.
At sa harap ng isip tungkol sa anak na iyon na namatay bago pa mailimbag, mga usbong na nanigas sa lamig, at nadaramang nababasa ang kanyang mga mata, nagbihis siya upang puntahan ang patnugot. Nagkibit-balikat ang patnugot: ipinagbawal iyon ng Kanyang Ekselensiya, sapagkat kung mabunyag na pitong malalaking diyos ang hinayaang manakawan at mabigla ng isang hamak na kung sino habang iwinawasiwas nila ang mga tinidor at kutsilyo, manganganib ang integridad ng Inang Espanya! Kaya’t ipinag-utos niyang huwag nang hanapin ang lampara ni ang magnanakaw, at ipinayo sa mga hahalili sa kanya na huwag makipagsapalarang kumain sa alinmang pribadong bahay nang hindi napapaligiran ng mga alabardero [mga guwardiyang may sibat-palakol] at mga bantay. At dahil ang mga nakaalam nang gabing iyon ng kaunti tungkol sa mga nangyari sa bahay ni Don Timoteo ay halos pawang mga kawani at militar, hindi mahirap pabulaanan sa publiko ang pangyayari: integridad ng Inang Espanya ang nakataya. Sa harap ng pangalang ito, iniyuko ni Ben Zayb ang ulo, puno ng kabayanihan, iniisip si Abraham, si Guzmán el Bueno o, kahit papaano, si Brutus at ang iba pang sinaunang bayani ng kasaysayan.
Hindi maaaring mawalan ng gantimpala ang gayong kalaking sakripisyo. Nasiyahan ang diyos ng mga mamamahayag kay Abraham-Ben Zayb.
Halos kasabay noon ay dumating ang anghel na tagapag-ulat ng balita, dala ang tupa sa anyo ng isang panloloob na naganap sa isang bahay-bakasyunan sa pampang ng Pasig, kung saan nagpapalipas ng panahon ng init ang ilang prayle. Iyon na ang pagkakataon, at pinuri ni Abraham-Ben Zayb ang kanyang diyos!
Tagapag-ulat: Mahigit dalawang libong piso ang nakuha ng mga bandido, malubhang nasugatan ang isang prayle at dalawang utusan... Ipinagtanggol ng kura ang sarili sa abot ng makakaya mula sa likod ng isang silya, na nasira sa kanyang mga kamay...
Ben Zayb: Sandali, sandali!—sabi ni Ben Zayb, habang nagtatala;—apatnapu o limampung tulisan, nang patraydor... mga rebolber, mga bolo, mga eskopeta, mga pistola... leong nakikipag-eskrima, silya... mga pira-piraso... sugatan nang malupit... sampung libong piso...
At sa kanyang sigla, at hindi pa nasisiyahan sa mga detalye, nagtungo siya mismo sa pinangyarihan, binubuo sa daan ang paglalarawan ng labanan na gaya ng kay Homero. Isang maikling talumpati sa bibig ng pinuno? Isang pangungusap ng paghamak sa bibig ng prayle? Ang lahat ng metapora at paghahambing na ginamit sa Kanyang Ekselensiya, kay Padre Irene at kay Padre Salví ay babagay na babagay sa sugatang prayle, at ang paglalarawan sa magnanakaw, sa bawat isa sa mga salarin. Sa pagsumpa ay mas makapagpapalawig pa siya: maaari siyang magsalita tungkol sa relihiyon, sa pananampalataya, sa kawanggawa, sa pagtugtog ng mga kampana, sa utang ng mga Indio sa mga prayle, maantig at malusaw sa mga pananalita at mga lirikong gaya ng kay Castelar. Babasahin siya ng mga binibini ng kabisera at sasabihin nila:
Mga Binibini: Ben Zayb, matapang gaya ng leon at malambing gaya ng tupa!
Nang dumating siya sa pinangyarihan, laking gulat niya nang matuklasang ang sugatan ay walang iba kundi si Padre Camorra, na pinarusahan ng kanyang provincial [pinuno ng orden sa kapuluan] na pagbayaran sa bahay-libangang iyon sa pampang ng Pasig ang kanyang mga kalokohan sa Tiani. May maliit siyang sugat sa kamay, isang bukol sa ulo nang bumagsak siya nang patalikod; tatlo ang mga magnanakaw at may dalang mga bolo; ang halagang ninakaw, limampung piso.
Ben Zayb: Hindi maaari!—sabi ni Ben Zayb;—tumahimik kayo... hindi ninyo alam ang sinasabi ninyo!
Padre Camorra: Paanong hindi ko malalaman, puñales [isang mura; sa letra, mga punyal]!
Ben Zayb: Huwag kayong hangal!... dapat ay mas marami ang mga magnanakaw...
Padre Camorra: Hombre [Aba, kaibigan]! ang tagasipsip ng tintang ito...
Nagkaroon sila ng mainit na pagtatalo. Ang pangunahin para kay Ben Zayb ay huwag bitawan ang artikulo, palakihin ang pangyayari upang mailabas ang pangwakas na talumpati.
Pinutol ng isang bulong-bulungan ang pagtatalo. Mahahalagang pahayag ang ibinigay ng mga nahuling magnanakaw. Isa sa mga tulisan ni Matanglawin (Kabesang Tales) ang nakipagkasundo sa kanilang makipagkita sa kanyang pangkat sa Santa Mesa, upang looban ang mga kumbento at ang mga bahay ng mayayaman... Pangungunahan daw sila ng isang Kastila, matangkad, kayumanggi, puti ang buhok, na nagsasabing kumikilos siya sa utos ng Heneral, na matalik niyang kaibigan; tiniyak pa sa kanila na sasama sa kanila ang artilerya at ilang rehimyento, kaya’t hindi sila dapat matakot nang anuman. Patatawarin ang mga tulisan, at mapupunta sa kanila ang ikatlong bahagi ng samsam. Ang hudyat ay isang putok ng kanyon, at nang maghintay sila nang walang kabuluhan, inakala ng mga tulisan na nilinlang sila; umatras ang ilan, bumalik ang iba sa kanilang mga bundok at nangakong maghihiganti sa Kastila, na sa ikalawang pagkakataon ay hindi tumupad sa kanyang salita. Sila naman, ang mga nahuling magnanakaw, ay nagnais na gumawa ng anuman sa sarili nilang kusa at nilusob ang bahay-bakasyunang pinakamalapit sa kanila, at nangakong ibibigay nang buong katapatan ang dalawang-katlo ng samsam sa Kastilang puti ang buhok kung sakaling hingin niya ito.
Palibhasa’y tugma ang mga palatandaan sa kay Simoun, itinuring na kahangalan ang pahayag, at pinahirapan ang magnanakaw ng sari-saring pahirap, kasama na ang makinang elektrisidad, dahil sa gayong walang-pitagang kalapastanganan. Ngunit nang makatawag ng pansin ng buong Escolta ang balita ng pagkawala ng alahero, at nang may matagpuang mga sako ng pulbura at napakaraming kartutso sa kanyang bahay, nagkaroon ng anyo ng katotohanan ang pahayag, at unti-unting pinalibutan ng hiwaga ang usapin, binalot ng mga ulap; pinag-usapan ito nang pabulong, may kasamang ubo, mga matang mapaghinala, mga tuldok-tuldok, at maraming hungkag na pananalitang pang-okasyon. Ang mga naisama sa lihim ay hindi makaahon sa kanilang pagkamangha, humahaba ang mukha, namumutla, at muntik nang mawalan ng bait ang marami nang mabunyag ang ilang bagay na hindi nila napansin noon.
Ilang Tinig: Malaking panganib ang naiwasan natin! Sino ang mag-aakala...?
Nang hapon, si Ben Zayb, puno ng mga rebolber at kartutso ang mga bulsa, ay dumalaw kay Don Custodio, na naratnan niyang puspusang gumagawa ng isang panukala laban sa mga alaherong Amerikano. Ibinulong nito sa tainga ng mamamahayag, sa napakahinang tinig at sa pagitan ng dalawang palad, ang ilang mahiwagang salita.
Ben Zayb: Talaga?—tanong ni Ben Zayb, dinadala ang mga kamay sa kanyang mga bulsa, habang kitang-kita ang kanyang pamumutla.
Don Custodio: At saanman siya matagpuan...
Tinapos niya ang pangungusap sa isang makahulugang kumpas. Itinaas niya ang dalawang bisig hanggang sa taas ng mukha, mas nakabaluktot ang kanan kaysa sa kaliwa, nakaharap sa sahig ang mga palad, ipinikit ang isang mata at, sa dalawang pagkilos na pasulong,
Don Custodio: Psst, psst!—sipol niya.
Ben Zayb: At ang mga brilyante?—tanong ni Ben Zayb.
Don Custodio: Kung matatagpuan ang mga iyon...
At gumawa siya ng isa pang kumpas gamit ang mga daliri ng kanang kamay, pinaiikot ang mga ito mula harap pabalik at mula labas papasok, sa kilos ng pamaypay na isinasara, ng isang bagay na tinitipon, ng mga pakpak ng molino na umiikot at humahakot ng mga haka-hakang bagay patungo sa sarili, sa isang mahusay na salamangka ng kamay. Sumagot si Ben Zayb ng isa pang kumpas, pinanlalaki ang mga mata, iniaarko ang mga kilay at sabik na sinisinghot ang hangin, na para bang natuklasan na ang hanging nakabubusog.
Ben Zayb: Jhs!!!