Kabanata XXXV Ang Pagdiriwang

Nang ikapito ng gabi ay isa-isang nagdatingan ang mga panauhin: una, ang mabababang diyos, mga hamak na kawani, mga pinuno ng sangay ng tanggapan, mga mangangalakal, at iba pa, na may pinakamaseremonyang mga pagbati at pinakaseryosong mga anyo sa simula, na wari’y kaaaral lamang nila ng mga iyon: ang gayong karaming ilaw, karaming kurtina at karaming kristal ay may hatid na kaunting pangingimi. Pagkatapos ay napapalagay na ang kanilang loob at nagpapalitan na sila ng patagong suntok, ng tapik sa tiyan, at ang ilan ay nagbigayan pa ng palakaibigang batok. Totoo na ang ilan ay nag-anyong mapanghamak upang ipakitang sanay sila sa mas magagandang bagay; aba, sanay na sanay nga sila! May diyosang humikab dahil masagwa raw ang lahat at sinabing gutom na gutom na siya; may isa pang nakipag-away sa kanyang diyos at umamba ng braso upang sampalin ito. Bumabati si Don Timoteo rito, roon; nagpapadala ng munting ngiti, yumuyukod mula sa baywang, umaatras, pumipihit nang kalahati, umiikot nang buo, at iba pa, kaya’t hindi napigilan ng isa pang diyosa na sabihin sa kanyang katabi, sa likod ng pamaypay:

Isang Diyosa: ¡Chica, que filadelfio está el tío! ¡Mia que paese un fantoche! [Mare, ang yabang ng matanda! Tingnan mo, mukha siyang papet!]

Pagkatapos ay dumating ang bagong kasal, kasama si Doña Victorina at ang buong kabuntot. Mga pagbati, mga pakikipagkamay, mga tapik ng pagtangkilik sa nobyo, mga titig na mapilit, malalaswa, na para bang sumusuri ng anatomiya, sa nobya, mula sa mga lalaki; mula naman sa mga babae, pagsusuri sa damit, sa mga alahas, pagtantiya sa lakas, sa kalusugan, at iba pa.

Ben Zayb: Si Psiquis at si Kupido na humaharap sa Olimpo!—naisip ni Ben Zayb, at itinanim niya sa isip ang paghahambing upang bitawan sa mas angkop na pagkakataon.

Taglay nga ng nobyo ang pilyong mukha ng diyos ng pag-ibig, at kung may kaunting mabuting kalooban ay maaaring ipagkamaling lalagyan ng palaso ang kanyang kuba, na nasa pinakatambok nito, at hindi lubos na naitago ng higpit ng kanyang frac [pormal na amerikanang may buntot].

Nagsisimula nang makadama si Don Timoteo ng sakit sa baywang, unti-unting humahapdi ang mga kalyo sa kanyang mga paa, napapagod na ang kanyang leeg, at wala pa rin ang Kapitan Heneral! Nakarating na nga ang malalaking diyos, kabilang sina Padre Irene at Padre Salví, ngunit wala pa ang malakas na kulog. Balisa siya, ninenerbiyos; marahas ang tibok ng kanyang puso, may tawag ng kalikasang gusto na niyang tugunan, ngunit kailangan munang bumati, ngumiti, at pagkatapos ay papunta na sana siya ngunit hindi magawa, umuupo, tumatayo, hindi naririnig ang sinasabi sa kanya, hindi nasasabi ang naiisip niya. At samantala, isang diyos na mahilig sa sining ang nagpupuna sa kanyang mga larawang kromo, pinipintasan ang mga ito at tinitiyak sa kanya na dinudumihan lamang ng mga ito ang mga dingding.

Don Timoteo: Dinudumihan daw ang mga dingding!—ulit ni Don Timoteo, nakangiti ngunit gustong kalmutin ito;—e, gawa pa nga ang mga iyan sa Europa at ang pinakamamahal na nakuha ko sa Maynila! Dinudumihan daw ang mga dingding!

At sumumpa si Don Timoteo sa sarili na sisingilin kinabukasan ang lahat ng kasulatan ng utang ng kritikong iyon na hawak niya sa kanyang tindahan.

Narinig ang mga pito, ang pagragasa ng mga kabayo, sa wakas!

Ilang Tinig: Ang Heneral!—Ang Kapitan Heneral!

Namumutla sa matinding damdamin, tumayo si Don Timoteo na itinatago ang sakit ng kanyang mga kalyo, at, kasama ang kanyang anak at ilang matataas na diyos, bumaba upang salubungin ang Magnum Jovem [ang dakilang Jupiter]. Nawala ang sakit ng kanyang baywang dahil sa mga alinlangang sumalakay sa kanya nang sandaling iyon: Dapat ba siyang humubog ng ngiti o magkunwaring seryoso? Dapat ba niyang iabot ang kanyang kamay o hintaying ialok ng Heneral ang sa kanya? Carambas [naku]! Bakit hindi niya naisip ang anuman tungkol dito upang maikonsulta sa matalik niyang kaibigang si Simoun? Upang itago ang kanyang kaba, tinanong niya nang pabulong, basag na basag ang tinig, ang kanyang anak:

Don Timoteo: Naghanda ka ba ng anumang talumpati?

Juanito: Hindi na uso ang mga talumpati, papa, lalo na sa isang ito!

Dumating si Jupiter kasama si Juno, na nag-anyong isang toreng paputok: mga brilyante sa ayos ng buhok, mga brilyante sa leeg, sa mga braso, sa mga balikat, sa lahat ng dako! Suot niya ang isang marangyang damit na seda, may mahabang buntot na binurdahan ng nakaumbok na mga bulaklak.

Tunay ngang inangkin ng Kanyang Ekselensiya ang bahay, gaya ng nauutal na pakiusap sa kanya ni Don Timoteo. Tinugtog ng orkestra ang Marcha Real [pambansang himno ng Espanya], at marilag na umakyat ang banal na magkapareha sa hagdang may alpombra.

Hindi pakunwari ang kaseryosohan ng Kanyang Ekselensiya; marahil sa unang pagkakataon, mula nang dumating siya sa Kapuluan, nakadama siya ng lungkot; may kaunting pighating lumalambong sa kanyang mga isipin. Iyon ang huling tagumpay ng kanyang tatlong taon ng paghahari, at sa loob ng dalawang araw ay bababa na siya magpakailanman mula sa ganoon kataas na luklukan. Ano ang iniiwan niya sa kanyang likuran? Hindi lumilingon ang Kanyang Ekselensiya at mas ginusto niyang tumingin sa harap, sa hinaharap! May dala siyang kayamanan, naghihintay sa kanya ang malalaking halagang nakadeposito sa mga bangko sa Europa, may mga mansiyon siya, ngunit marami siyang nasaktan, marami siyang kaaway sa Corte [ang Madrid, luklukan ng korte ng hari], naghihintay sa kanya roon ang mataas na kawani! Ang ibang mga heneral ay yumamang kasimbilis niya, at ngayon ay mga hikahos na. Bakit hindi siya nagtagal pa, gaya ng payo sa kanya ni Simoun? Hindi, ang delikadesa higit sa lahat. Bukod dito, hindi na kasinlalim ng dati ang mga pagyukod sa kanya; may napapansin siyang mapipilit na titig, at pati pagwawalang-bahala; at sinasagot niya ang mga ito nang magiliw at nagsasanay pa ng mga ngiti.

Padre Irene: Halatang papalubog na ang araw!—puna ni Padre Irene sa tainga ni Ben Zayb;—marami na ang tumititig sa kanya nang harapan!

Carambas, ang paring ito! Iyon mismo ang sasabihin sana niya.

Isang Diyosa: Mare,—bulong sa tainga ng kanyang katabi ng babaeng tumawag na papet kay Don Timoteo,—nakita mo ba ang palda?

Katabing Diyosa: Uy! Ang mga kurtina ng Palasyo!

Isang Diyosa: Hala! Totoo nga! Aba, hinahakot nila ang lahat. Tingnan mo, gagawa pa siya ng abrigo mula sa mga alpombra!

Asawa: Wala iyang pinatutunayan kundi na matalino siya at may panlasa!—puna ng asawang lalaki, na sinasaway ang kanyang maybahay sa pamamagitan ng isang tingin;—dapat ay matipid ang mga babae!

Masakit pa rin sa kawawang diyos ang singil ng mananahi.

Isang Diyosa: Aba, mahal! Bigyan mo ako ng mga kurtinang tiglalabindalawang piso ang isang vara [lumang sukat ng haba, mga 84 sentimetro] at tingnan mo kung isusuot ko pa ang mga basahang ito!—tugon ng diyosang napikon;—Hesus! Saka ka na magsalita kapag may ganoon ka nang kagagarang hinalinhan!

Samantala, si Basilio, sa harap ng bahay, nakikihalo sa pulutong ng mga usisero, ay binibilang ang mga taong bumababa mula sa mga karwahe. Nang makita niya ang napakaraming taong masaya at panatag; nang makita niya ang nobyo at ang nobya, na sinusundan ng kanyang abay na mga dalagitang walang-malay at dalisay ang loob, at naisip niyang matatagpuan nila roon ang isang kakila-kilabot na kamatayan, naawa siya at nadama niyang humuhupa ang kanyang poot.

Ninais niyang iligtas ang napakaraming walang-sala; naisip niyang sumulat at ipagbigay-alam ito sa mga alagad ng batas; ngunit dumating ang isang karwahe at bumaba roon sina Padre Salví at Padre Irene, kapwa masayang-masaya, at, gaya ng ulap na nagdaraan, naglaho ang kanyang mabubuting balak.

Basilio: Ano’ng pakialam ko?—sabi niya sa sarili;—magbayad na ang mga matuwid kasama ng mga makasalanan!

At pagkatapos ay idinagdag niya upang patahimikin ang mga alinlangan ng kanyang budhi:

Basilio: Hindi ako sumbungero, hindi ko dapat abusuhin ang tiwalang ibinigay niya sa akin. Mas malaki ang utang ko sa kanya kaysa sa lahat ng mga iyan; hinukay niya ang libingan ng aking ina; sila ang pumatay sa kanya! Ano ang kinalaman ko sa kanila? Ginawa ko ang lahat upang maging mabuti, maging kapaki-pakinabang; sinikap kong lumimot at magpatawad; tiniis ko ang lahat ng ipinataw sa akin at ang hiling ko lamang ay pabayaan nila ako nang payapa! Wala akong ginagambalang sinuman... Ano ang ginawa nila sa akin? Magliparan sana sa himpapawid ang kanilang lasog-lasog na mga paa’t kamay! Sapat na ang aming pinagdusahan!

Pagkatapos ay nakita niyang bumaba si Simoun, kalong sa kanyang mga bisig ang kakila-kilabot na lampara, nakita niya itong dahan-dahang tumawid sa pasukan sa ibaba, nakayuko at wari’y nagninilay. Nadama ni Basilio na mahina na ang tibok ng kanyang puso, na nanlalamig ang kanyang mga paa at kamay, at na ang itim na anyo ng alahero ay nagkakaroon ng mga kakatwang balangkas, napaliligiran ng mga ningas. Doon ay huminto si Simoun sa paanan ng hagdan at wari’y nag-aalinlangan; hindi humihinga si Basilio. Saglit lamang ang pag-aalinlangan: itinaas ni Simoun ang kanyang ulo, matatag na umakyat sa hagdan at naglaho.

Sa wari noon ng estudyante ay sasabog ang bahay anumang sandali, at ang mga dingding, mga lampara, mga panauhin, bubong, mga bintana, orkestra, ay lumilipad sa himpapawid gaya ng isang dakot na baga sa gitna ng isang pagsabog na tila mula sa impiyerno; luminga siya sa paligid at inakala niyang mga bangkay ang nakikita niya sa halip na mga usisero; nakikita niya silang lasog-lasog, wari niya’y napupuno ng ningas ang hangin, ngunit nanaig ang kahinahunan ng kanyang isip sa panandaliang guni-guning iyon na pinalala ng gutom, at sinabi niya sa sarili:

Basilio: Hangga’t hindi siya bumababa, walang panganib. Hindi pa dumarating ang Kapitan Heneral!

At sinikap niyang magmukhang mahinahon, pinipigil ang marahas na panginginig ng kanyang mga binti, at sinubukan niyang libangin ang sarili sa pag-iisip ng ibang bagay. May kung sinong nanunuya sa kanya sa kanyang kalooban at nagsasabi:

Tinig sa Kanyang Loob: Kung nanginginig ka ngayon, bago pa ang mga sukdulang sandali, paano ka kikilos kapag nakita mong umaagos ang dugo, nasusunog ang mga bahay at sumisipol ang mga bala?

Dumating ang Kanyang Ekselensiya, ngunit hindi ito pinansin ng binata: pinagmamasdan niya ang mukha ni Simoun, na isa sa mga bumaba upang salubungin ito, at nabasa niya sa walang-awang mukhang iyon ang hatol na kamatayan sa lahat ng mga taong iyon, at sinakmal siya ng panibagong takot. Giniginaw siya, sumandal siya sa pader ng bahay at, nakapako ang mga mata sa mga bintana at nakaabang ang mga tainga, sinikap niyang hulaan kung ano ang maaaring mangyari. Nakita niya sa salas ang karamihang nakapalibot kay Simoun at pinagmamasdan ang lampara; narinig niya ang iba’t ibang pagbati, mga bulalas ng paghanga; paulit-ulit na binigkas ang mga salitang «silid-kainan, pagpapasinaya»; nakita niyang ngumiti ang Heneral at hinuha niyang pasisinayaan ito nang gabi ring iyon ayon sa inaasahan ng alahero, at, tiyak, sa mesang kakainan ng Kanyang Ekselensiya. Naglaho si Simoun, sinusundan ng karamihan ng mga humahanga.

Sa sukdulang sandaling iyon ay nanaig ang kanyang mabuting puso; nilimot niya ang kanyang mga poot, nilimot niya si Juli, ninais niyang iligtas ang mga walang-sala, at, buo ang pasya, mangyari na ang mangyayari, tumawid siya sa kalye at nagtangkang pumasok. Ngunit nalimutan ni Basilio na kaawa-awa ang kanyang suot; pinigilan siya ng bantay-pinto, tinanong siya nang pabalang, at nang makita ang kanyang pagpupumilit, binantaan siyang tatawag ng isang magkaparehang bantay ng Veterana [pulisya ng Maynila].

Nang sandaling iyon ay pababa si Simoun, bahagyang namumutla. Iniwan ng bantay-pinto si Basilio upang batiin ang alahero na para bang isang santo ang nagdaraan. Naunawaan ni Basilio sa anyo ng mukha nito na iniiwan na nito magpakailanman ang nakamamatay na bahay at nakasindi na ang lampara. Alea jacta est [naihagis na ang dais]. Dala ng likas na pag-iingat sa sarili, naisip niya noon na iligtas ang sarili. Maaaring maisipan ng sinuman, dahil sa pag-uusisa, na galawin ang kasangkapan, hugutin ang mitsa, at sa gayon ay sasabog ito at malilibing ang lahat. Narinig pa niya si Simoun na nagsasabi sa kutsero:

Simoun: Sa Escolta, patakbuhin mo!

Takot na takot at nangangambang maririnig anumang sandali ang kakila-kilabot na pagsabog, nagmadali si Basilio hangga’t kaya niya upang lumayo sa sinumpang lugar: wari niya’y walang kaukulang liksi ang kanyang mga binti, dumudulas sa bangketa ang kanyang mga paa na parang naglalakad ngunit hindi umuusad, hinaharangan siya ng mga taong nasasalubong niya, at bago pa siya makahakbang ng dalawampu ay inaakala niyang lumipas na ang di-kukulangin sa limang minuto. Sa may kalayuan ay nabunggo niya ang isang binatang nakatayo, nakatingala, at nakatitig nang matiim sa bahay. Nakilala ni Basilio si Isagani.

Basilio: Ano’ng ginagawa mo rito?—tanong niya rito.—Halika!

Tumingin sa kanya si Isagani nang tila wala sa loob, ngumiti nang malungkot, at muling tumingin sa mga bukas na balkonahe, na sa pamamagitan ng mga iyon ay natatanaw ang mala-ulap na anyo ng nobya, nakakapit sa bisig ng nobyo, marahan at matamlay na lumalayo.

Basilio: Halika, Isagani! Lumayo tayo sa bahay na iyan, halika!—sabi ni Basilio sa paos na tinig, hinahawakan siya sa bisig.

Marahan siyang inilalayo ni Isagani at, taglay sa mga labi ang gayon ding mapighating ngiti, ay patuloy na nakatingin!

Basilio: Alang-alang sa Diyos, lumayo na tayo!

Isagani: Bakit pa ako lalayo? Bukas ay hindi na siya ang dati!

Napakatindi ng sakit sa mga salitang iyon kaya’t nalimutan ni Basilio nang isang saglit ang kanyang takot.

Basilio: Gusto mo bang mamatay?—tanong niya.

Nagkibit-balikat si Isagani at nagpatuloy sa pagtingin.

Sinubukan muli ni Basilio na hilahin siya.

Basilio: Isagani, Isagani, pakinggan mo ako, huwag nating sayangin ang oras! May nakatanim na pampasabog sa bahay na iyan, sasabog iyan anumang sandali, dahil sa isang kapabayaan, isang pag-uusisa... Isagani, masasawi ang lahat sa ilalim ng mga guho nito!

Isagani: Sa ilalim ng mga guho nito?—ulit ni Isagani na wari’y sinisikap umunawa nang hindi inaalis ang tingin sa bintana.

Basilio: Oo, sa ilalim ng mga guho nito, oo, Isagani! Alang-alang sa Diyos, halika! Ipapaliwanag ko sa iyo mamaya, halika! Isang taong mas sawimpalad pa kaysa sa iyo at sa akin ang humatol sa kanila... Nakikita mo ba ang puting liwanag na iyon, maaliwalas, gaya ng ilaw na elektrisidad, na nagmumula sa azotea [bukas na terasa ng bahay]? Iyan ang liwanag ng kamatayan! Isang lamparang may kargang dinamita, sa isang silid-kainang tinamnan ng pampasabog... sasabog iyan at kahit isang daga ay hindi makaliligtas nang buhay, halika!

Isagani: Hindi!—sagot ni Isagani, malungkot na umiiling;—gusto kong manatili rito, gusto ko siyang makita sa huling pagkakataon... bukas ay iba na ang lahat!

Basilio: Matupad ang tadhana!—bulalas noon ni Basilio, at nagmamadaling lumayo.

Nakita ni Isagani na lumalayo ang kanyang kaibigan sa pagmamadaling nagpapahiwatig ng tunay na takot, at nagpatuloy siya sa pagtitig sa kaakit-akit na bintana, gaya ng kabalyero ng Toggenburg na naghihintay na dumungaw ang kanyang iniibig, na ikinukuwento sa atin ni Schiller. Nang sandaling iyon ay wala nang tao sa salas; nagtungo na ang lahat sa mga silid-kainan. Naisip ni Isagani na maaaring may batayan ang mga pangamba ni Basilio. Naalala niya ang takot na takot na mukha nito, siya na sa lahat ng bagay ay nananatiling mahinahon, at nagsimula siyang magnilay. Isang ideya ang lumitaw nang malinaw sa kanyang guni-guni: sasabog ang bahay at naroon si Paulita, mamamatay si Paulita sa isang kakila-kilabot na kamatayan...

Sa harap ng ideyang ito ay nalimutan niya ang lahat: selos, pagdurusa, pahirap sa kalooban; ang kanyang pag-ibig lamang ang naalala ng mapagbigay na binata. Nang hindi iniisip ang sarili, nang hindi tumitigil, nagtungo siya sa bahay at, dahil sa kanyang magarang kasuotan at sa kanyang anyong buo ang loob, madali niyang nalampasan ang pinto.

Habang nagaganap sa kalye ang maiikling eksenang ito, sa silid-kainan ng matataas na diyos ay ipinapasa-pasa sa mga kamay ang isang piraso ng pergamino na kababasahan ng mga salitang ito na nagbabadya ng sakuna, nakasulat sa pulang tinta:

Mane Thecel Phares [binilang, tinimbang, hinati: ang babalang isinulat sa pader sa piging ni Belsasar]. Juan Crisóstomo Ibarra

Kapitan Heneral: Juan Crisóstomo Ibarra? Sino iyan?—tanong ng Kanyang Ekselensiya, iniaabot ang papel sa katabi.

Don Custodio: Napakapangit na biro!—tugon ni Don Custodio;—lagdaan ang papel sa pangalan ng isang filibusterillo [hamak na kaaway ng pamahalaan] na patay na mahigit sampung taon na ang nakararaan!

Isang Tinig: Filibusterillo!!

Isa pang Tinig: Isa itong birong nag-uudyok ng pag-aalsa!

Ikatlong Tinig: Gayong may mga ginang na naririto...

Hinahanap ni Padre Irene ang nagbiro at nakita niya si Padre Salví, na nakaupo sa kanan ng kondesa, na namutlang gaya ng kanyang serbilyeta habang pinagmamasdan, nanlalaki ang mga mata, ang mahiwagang mga salita. Sumagi sa kanyang alaala ang eksena ng espinghe!

Padre Irene: Ano iyon, Padre Salví?—tanong niya;—kinikilala ba ninyo ang lagda ng inyong kaibigan?

Hindi sumagot si Padre Salví; nag-anyong magsasalita at, nang hindi namamalayan ang kanyang ginagawa, ipinahid niya sa noo ang serbilyeta.

Padre Irene: Ano ang nangyayari sa Inyong Kagalang-galangan?

Padre Salví: Iyan mismo ang kanyang sulat-kamay!—sagot niya nang pabulong, halos hindi maunawaan;—iyan mismo ang sulat-kamay ni Ibarra!

At, napasandal sa sandalan ng kanyang silya, ibinagsak niya ang kanyang mga bisig na para bang naubusan siya ng lakas.

Naging sindak ang pagkabalisa; nagkatinginan sila nang walang sinasabing kahit isang salita. Nais tumayo ng Kanyang Ekselensiya, ngunit sa pangambang ipagpalagay nilang takot iyon, pinigil niya ang sarili at luminga sa paligid. Walang mga sundalo: hindi niya kilala ang mga utusang naglilingkod.

Kapitan Heneral: Ituloy natin ang pagkain, mga ginoo,—dugtong niya,—at huwag nating pahalagahan ang isang biro!

Ngunit ang kanyang tinig, sa halip na magpakalma, ay lalong nagpabalisa; nanginginig ang tinig.

Don Custodio: Palagay ko’y hindi naman ibig sabihin ng Mane thecel phares na iyan na papatayin tayo ngayong gabi, ano?—sabi ni Don Custodio.

Natigilan ang lahat at hindi kumilos.

Don Custodio: Ngunit maaari nila tayong lasunin...

Nabitawan nila ang mga kubyertos.

Samantala, unti-unting nagsimulang lumabo ang liwanag.

Kapitan Heneral: Namamatay ang lampara,—puna ng Heneral, nababahala;—maaari ba ninyong itaas ang mitsa, Padre Irene?

Nang sandaling iyon, sa bilis ng kidlat, may isang anyong pumasok, itinumba ang isang silya at binangga ang isang utusan, at, sa gitna ng pagkagulat ng lahat, sinunggaban ang lampara, tumakbo sa azotea, at inihagis ito sa ilog. Naganap ang lahat sa isang saglit: nabalot ng dilim ang silid-kainan.

Nakahulog na sa tubig ang lampara nang makasigaw ang mga utusan:

Mga Utusan: Magnanakaw, magnanakaw!—at sumugod din sila sa azotea.

Isang Utusan: Rebolber!—sigaw ng isa;—dali, isang rebolber! Habulin ang magnanakaw!

Ngunit ang anino, na mas maliksi pa, ay nakaakyat na sa barandilyang ladrilyo at, bago pa sila makapagdala ng ilaw, ay tumalon na sa ilog, at narinig ang isang putol na lagapak nang bumagsak ito sa tubig.