Kabanata XXXIV Ang Kasal

Nang nasa kalye na, inisip ni Basilio kung ano ang maaari niyang pagkaabalahan hanggang sumapit ang nakamamatay na oras; alas-siyete pa lamang. Panahon noon ng bakasyon at nasa kani-kanilang bayan ang lahat ng estudyante. Si Isagani lamang ang ayaw umuwi, ngunit nawala siya mula pa nang umagang iyon at walang nakaaalam kung nasaan siya. Ito ang sinabi kay Basilio nang, paglabas niya sa bilangguan, ay dumalaw siya sa kanyang kaibigan upang makituloy. Hindi alam ni Basilio kung saan pupunta, wala siyang pera, wala siyang anuman maliban sa rebolber. Ang alaala ng lampara ang sumasakop sa kanyang isip; sa loob ng dalawang oras ay magaganap ang malaking sakuna at, sa pag-iisip dito, wari niya’y walang ulo ang mga taong dumaraan sa harap ng kanyang mga mata: nakadama siya ng mabangis na tuwa nang sabihin niya sa sarili na, gutom man siya, sa gabing iyon ay siya ang kakatakutan, na mula sa pagiging dukhang estudyante at utusan, marahil ay masisilayan siya ng araw na kakila-kilabot at nakapanghihilakbot, nakatayo sa ibabaw ng isang piramide ng mga bangkay, nagdidikta ng batas sa lahat ng mga dumaraan sa kanyang harapan sakay ng kanilang magagarang karwahe. Tumawa siya na parang isang kaluluwang isinumpa, at kinapa ang puluhan ng rebolber: nasa kanyang mga bulsa ang mga kahon ng bala.

Sumagi sa kanyang isip ang isang tanong: saan magsisimula ang drama? Sa kanyang pagkalito, hindi niya naisip na itanong iyon kay Simoun, ngunit sinabi sa kanya ni Simoun na lumayo siya sa kalye Anloague.

Noon ay nagkaroon siya ng hinala: nang hapong iyon, paglabas niya sa bilangguan, nagtungo siya sa dating bahay ni Kapitan Tiago upang kunin ang kanyang iilang gamit, at natagpuan niya itong nabago na at inihahanda para sa isang pagdiriwang; iyon pala ang kasal ni Juanito Pelaez! Isang pagdiriwang ang binanggit ni Simoun.

Sa sandaling iyon ay nakita niyang dumaan sa kanyang harapan ang isang mahabang hanay ng mga karwahe, puno ng mga ginoo at ginang na masiglang nag-uusap; inakala niyang may naaaninag siyang malalaking kumpol ng bulaklak sa loob, ngunit hindi niya iyon pinansin. Patungo ang mga karwahe sa kalye Rosario at, dahil nasasalubong nila ang mga bumababa mula sa Puente de España, kailangan nilang huminto nang madalas at umusad nang marahan. Sa isa ay nakita niya si Juanito Pelaez sa tabi ng isang babaeng nakaputi at may manipis na belong naaaninagan: nakilala niya rito si Paulita Gomez.

Basilio: Si Paulita!—bulalas niya nang magulat.

At nang makita niyang siya nga iyon, nakadamit-pangkasal, kasama si Juanito Pelaez, na tila galing sila sa simbahan,

Basilio: Kawawang Isagani!—bulong niya;—ano na kaya ang nangyari sa kanya?

Ilang sandali niyang inisip ang kanyang kaibigan, isang dakila at mapagbigay na kaluluwa, at sa isip ay itinanong niya sa sarili kung hindi kaya mabuting ipaalam dito ang balak, ngunit sa isip din ay sinagot niya ang sarili na hindi kailanman nanaisin ni Isagani na makilahok sa ganoong patayan... Hindi ginawa kay Isagani ang ginawa sa kanya.

Pagkatapos ay inisip niya na kung hindi dahil sa pagkabilanggo, sa mga oras na iyon ay isa na sana siyang nobyo o asawa, lisensiyado na sa medisina, namumuhay at nanggagamot sa isang sulok ng kanyang lalawigan. Dumaan sa kanyang guniguni ang anino ni Juli, durog sa kanyang pagkahulog; madidilim na ningas ng poot ang nagpaliyab sa kanyang mga balintataw, at muli niyang hinaplos ang puluhan ng rebolber, nanghihinayang na hindi pa sumasapit ang kakila-kilabot na oras. Sa sandaling iyon ay nakita niyang lumabas si Simoun sa pinto ng kanyang bahay dala ang kahon ng lampara, maingat na nakabalot, at sumakay sa isang karwahe na sumunod sa hanay ng mga naghahatid sa bagong kasal. Upang hindi mawala sa paningin si Simoun, sinikap ni Basilio na tandaan ang kutsero, at nagulat siya nang makilala rito ang kapus-palad na naghatid sa kanya sa San Diego, si Sinong na binugbog ng guwardiya sibil, ang siya ring nagbalita sa kanya sa bilangguan ng lahat ng nangyari sa Tiani.

Sa hinuhang ang kalye Anloague ang magiging tanghalan, doon nagtungo ang binata, binibilisan ang lakad at inuunahan ang mga karwahe. Tama nga, patungo silang lahat sa dating bahay ni Kapitan Tiago: doon sila nagtitipon upang maghanap ng isang sayawan para sumayaw sa himpapawid! Natawa si Basilio nang makita ang mga magkapares na bantay ng Veterana [pulisya ng Maynila] na nagbabantay roon. Sa dami nila ay mahuhulaan ang kahalagahan ng pagdiriwang at ng mga panauhin. Umaapaw sa tao ang bahay, bumubuhos ang ilaw mula sa mga bintana nito; may alpombra ang pasukan sa ibaba at puno ito ng bulaklak; doon sa itaas, marahil sa dati niyang malungkot na silid, tumutugtog ngayon ang orkestra ng masasayang himig, na hindi lubos na makalunod sa magulong ingay ng mga tawanan, mga tawagan at mga halakhakan.

Narating ni Don Timoteo Pelaez ang tugatog ng kapalaran, at nahigitan pa ng katotohanan ang kanyang mga pangarap. Ipinakakasal na niya sa wakas ang kanyang anak sa napakayamang tagapagmana ng mga Gomez, at dahil sa perang ipinahiram sa kanya ni Simoun, napalamutian niya nang marangya na parang sa hari ang malaking bahay na iyon, na nabili niya sa kalahati ng halaga nito, nagdaraos siya roon ng isang napakarangyang pagdiriwang, at ang mga pangunahing diyos ng Olimpo ng Maynila ang magiging mga panauhin niya, upang gintuan siya ng liwanag ng kanilang prestihiyo. Mula pa nang umagang iyon ay sumasagi sa kanyang isip, nang kasingkulit ng isang tanyag na kantata, ang ilang malalabong pangungusap na nabasa niya sa kanyang mga aklat-pangkomunyon: «Dumating na ang oras ng kaligayahan! Papalapit na ang masayang sandali! Malapit nang matupad sa iyo ang kahanga-hangang mga salita ni Simoun: Nabubuhay ako, ngunit hindi na ako, kundi ang Kapitan Heneral ang nabubuhay sa akin», atbp. Ang Kapitan Heneral, ninong ng kanyang anak! Hindi nga siya dumalo sa kasal; si Don Custodio ang kumatawan sa kanya, ngunit darating siya upang maghapunan, at magdadala ng regalong pangkasal, isang lamparang hindi mapapantayan kahit ng kay Aladin...—sa likod ng tabing—si Simoun ang nagbigay ng lampara. Timoteo, ano pa ang hahanapin mo?

Malaki ang pagbabagong dinanas ng bahay ni Kapitan Tiago: muli itong pinapelan nang marangya; tuluyang nawala ang usok at ang amoy ng opyo. Ang napakalawak na sala, na lalo pang pinalawak ng naglalakihang salamin na nagpaparami nang walang katapusan sa mga ilaw ng mga aranya, ay buong nalalatagan ng alpombra: may alpombra ang mga salon sa Europa, at bagaman makintab na makintab ang sahig at malalapad ang mga tabla, kailangang may alpombra rin ang kanya, aba, siyempre naman! Nawala ang mamahaling mga silya ni Kapitan Tiago, at kapalit nito ang iba, estilong Luis XV; malalaking kurtinang pulang pelus, binurdahan ng ginto, may mga inisyal ng bagong kasal at nakatali ng mga girnalda ng artipisyal na bulaklak ng dalandan, ang nakabitin sa mga pintuan at sumasayad sa sahig ang malalapad nilang palawit, na ginto rin. Sa mga sulok ay makikita ang malalaking plorera mula sa Hapon, kasalitan ng iba pang mula sa Sèvres, na purong madilim na asul, nakapatong sa mga parisukat na patungang kahoy na inukit. Ang tanging hindi maganda ay ang matitingkad na larawang kromo na ipinalit ni Don Timoteo sa mga dating grabado at litograpiya ng mga santo ni Kapitan Tiago. Hindi siya nahikayat ni Simoun na magbago ng isip: ayaw ng mangangalakal ng mga pinturang de-langis, baka may magsabing gawa iyon ng mga Pilipinong pintor... Siya, tatangkilik sa mga Pilipinong pintor? Hindi kailanman! Nakataya roon ang kanyang kapayapaan at marahil ang kanyang buhay, at alam niya kung paano dapat sumagwan sa Pilipinas! Totoong nakarinig na siya tungkol sa mga dayuhang pintor tulad nina Rafael, Murillo, Velázquez, ngunit hindi niya alam kung paano sila lalapitan, at saka baka medyo mapanghimagsik pala sila... Sa mga larawang kromo ay walang panganib, hindi ito gawa ng mga Pilipino, mas mura pa ang mga ito, mukhang pareho ang epekto, kung hindi man mas maganda, mas matitingkad ang mga kulay at napakapino ng pagkakagawa! Talaga namang alam ni Don Timoteo kung paano makibagay sa Pilipinas!

Ang malaking caída [silid na sinasapitan ng hagdan], na napapalamutian ng bulaklak sa kabuuan, ay ginawang kainan: isang malaking mesa sa gitna para sa tatlumpung tao, at sa paligid, nakadikit sa mga dingding, ang iba pang maliliit na mesa para sa dalawa at tatlo. Mga kumpol ng bulaklak at mga piramide ng prutas sa gitna ng mga laso at ilaw ang tumatakip sa gitna ng mga mesa. Ang puwesto ng nobyo ay tinandaan ng isang kumpol ng rosas, ang sa nobya ng isa pang kumpol ng bulaklak ng dalandan at mga liryo. Sa harap ng gayong karangyaan at gayon karaming bulaklak, maiisip ng sinuman na mga nimpa na manipis ang kasuotan at mga munting kupido na may pakpak na kulay-bahaghari ang magsisilbi ng nektar at ambrosia sa mga panauhing magaan na parang hangin, sa saliw ng mga lira at mga arpa eólica [alpang tinutugtog ng hangin].

Gayunman, wala roon ang mesa para sa malalaking diyos; nakahanda ito roon sa gitna ng malawak na azotea [bukas na terasa ng bahay], sa loob ng isang napakaringal na kiosko [bukas na silungan], na itinayo nang sadya para sa okasyon. Isang sala-salang kahoy na ginintuan, na ginagapangan ng mababangong baging, ang nagtatago sa loob mula sa mata ng karaniwang tao nang hindi hinahadlangan ang malayang daloy ng hangin, upang mapanatili ang lamig na kailangan sa panahong iyon. Isang mataas na plataporma ang nag-aangat sa mesa nang higit sa antas ng iba pang mesang kakainan ng mga karaniwang mortal, at isang kisameng pa-arko, na pinalamutian ng pinakamahuhusay na alagad ng sining, ang magsasanggalang sa mga kagalang-galang na bungo laban sa naiinggit na tingin ng mga bituin.

Pito lamang ang puwesto roon; yari sa purong pilak ang mga pinggan, pinakapinong lino ang mantel at mga serbilyeta, at ang mga alak ay ang pinakamamahal at pinakamasasarap. Hinanap ni Don Timoteo ang pinakabihira at pinakamahal at hindi sana siya mag-aatubili kahit sa isang krimen kung sinabi sa kanya na mahilig kumain ng laman ng tao ang Kapitan Heneral.