Kabanata XXXIII Ang Huling Katwiran

Sa wakas ay dumating ang araw.

Mula pa kaninang umaga ay hindi lumabas ng kanyang bahay si Simoun, abala sa pag-aayos ng kanyang mga sandata at mga alahas. Nakasilid na ang kanyang di-kapani-paniwalang kayamanan sa malaking maletang bakal na may balot na lona. Iilang kahita na lamang ang natitira, na naglalaman ng mga pulseras at mga brotse, na tiyak na mga regalong balak niyang ibigay. Aalis na siya sa wakas kasama ng Kapitan Heneral, na ayaw talagang pahabain ang kanyang panunungkulan, sa takot sa sasabihin ng mga tao. Ipinahihiwatig ng mga malisyoso na hindi nangangahas si Simoun na maiwang mag-isa; na, ngayong mawawala ang kanyang sandigan, ayaw niyang ilantad ang sarili sa paghihiganti ng napakaraming pinagsamantalahan at sawimpalad, at lalo pang may dahilan sapagkat ang Heneral na darating ay kilalang huwaran ng katapatan at baka, baka pa nga, ipasauli nito sa kanya ang lahat ng kanyang kinita. Ang mga mapamahiing Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], sa kabilang dako, ay naniniwalang si Simoun ang diyablong ayaw humiwalay sa kanyang biktima. Ang mga pesimista ay kumikindat nang may malisya at nagsasabi:

Mga Pesimista: Kapag simot na ang bukid, sa ibang pook naman lumilipat ang balang.

Iilan lamang, kakaunting-kakaunti, ang ngumingiti at nananahimik.

Pagsapit ng hapon, nakapag-utos na si Simoun sa kanyang utusan na kapag may dumating na isang binatang nagngangalang Basilio, papasukin agad ito. Pagkatapos ay nagkulong siya sa kanyang silid at tila lubog sa malalalim na pagninilay. Mula nang magkasakit siya, lalong tumigas at dumilim ang mukha ng alahero; lubhang lumalim ang kunot sa pagitan ng kanyang mga kilay. Tila medyo nakukuba na siya; hindi na tuwid ang tindig ng kanyang ulo, nakayuko na ito. Lubhang malalim ang kanyang pagninilay kaya hindi niya narinig ang katok sa pinto. Kinailangang ulitin ang mga katok. Napapitlag si Simoun:

Simoun: Tuloy!—ang sabi niya.

Si Basilio iyon, ngunit quantum mutatus! [anong laking ipinagbago!] Kung malaki ang pagbabagong naganap kay Simoun sa loob ng dalawang buwan, nakapangingilabot naman ang sa batang estudyante. Lubog ang kanyang mga pisngi, gusot ang damit, gulo ang buhok. Naglaho na ang matamis na lungkot ng kanyang mga mata; may nagniningning na madilim na apoy sa mga ito; masasabing namatay siya at muling nabuhay ang kanyang bangkay, nangingilabot sa kanyang nakita sa kawalang-hanggan. Kung hindi man ang krimen mismo, ang masamang anino nito ay nakalatag sa buo niyang anyo. Maging si Simoun ay nasindak at nahabag sa kaawa-awang binata.

Hindi bumati si Basilio; dahan-dahan siyang lumapit at, sa tinig na nagpapitlag sa alahero, ay nagsabi:

Basilio: Ginoong Simoun, naging masama akong anak at masamang kapatid; nilimot ko ang pagpaslang sa isa at ang mga pagpapahirap sa isa pa, at pinarusahan ako ng Diyos! Ngayon, wala nang natitira sa akin kundi iisang hangarin: ang gantihan ng masama ang masama, ng krimen ang krimen, ng dahas ang dahas!

Tahimik na nakikinig sa kanya si Simoun.

Basilio: Apat na buwan na ang nakararaan,—patuloy ni Basilio,—nang kausapin ninyo ako tungkol sa inyong mga balak; tumanggi akong makilahok, at nagkamali ako; tama kayo. Tatlo’t kalahating buwan na ang nakararaan, malapit nang sumiklab ang himagsikan; ayaw ko ring makilahok noon, at nabigo ang kilusan. Bilang kabayaran sa aking inasal ay ibinilanggo ako, at ang aking kalayaan ay utang ko lamang sa inyong mga pakiusap. Tama kayo, at ngayon ay naparito ako upang sabihin sa inyo: sandatahan ninyo ang aking bisig at hayaang sumiklab ang himagsikan! Handa akong maglingkod sa inyo kasama ang lahat ng sawimpalad!

Biglang napawi ang ulap na nagpapadilim sa noo ni Simoun; isang sinag ng tagumpay ang kumislap sa kanyang mga mata, at na para bang natagpuan niya ang kanyang hinahanap, ay napabulalas siya:

Simoun: Tama ako, oo, tama ako! nasa panig ko ang karapatan, nasa akin ang katarungan, sapagkat ang aking adhikain ay ang adhikain ng mga sawimpalad... Salamat, binata, salamat! Naparito kayo upang pawiin ang aking mga pag-aalinlangan, upang labanan ang aking mga pag-aatubili...

Nakatayo na si Simoun at nagliliwanag ang kanyang mukha: ang alab na nagpapasigla sa kanya nang, apat na buwan na ang nakararaan, ipaliwanag niya kay Basilio ang kanyang mga balak sa gubat ng kanyang mga ninuno, ay muling lumitaw sa kanyang anyo na parang isang pulang takipsilim pagkatapos ng isang maulap na araw.

Simoun: Oo,—patuloy niya;—nabigo ang kilusan at iniwan ako ng marami dahil nakita nila akong nanlulumo at nag-aatubili sa pinakamahalagang sandali: may iniingatan pa ako sa aking puso, hindi ko pa hawak ang lahat ng aking damdamin, at nagmamahal pa ako!... Ngayon ay patay na ang lahat sa akin, at wala nang banal na bangkay na ang pagkakahimlay ay kailangan kong igalang! Wala nang pag-aatubili; kayo mismo, huwarang binata, kalapating walang kapaitan, ay nakauunawa na sa pangangailangan, lumalapit sa akin at nag-uudyok sa aking kumilos! Medyo huli na nang imulat ninyo ang inyong mga mata! Kung nagtulungan tayo, nakabuo at naisagawa sana natin ang mga kahanga-hangang balak: ako sa itaas, sa matataas na antas, nagkakalat ng kamatayan sa gitna ng mga pabango at ginto, ginagawang hayop ang mga bisyoso at sinisira o pinaparalisa ang iilang mabubuti, at kayo sa ibaba, sa bayan, sa gitna ng mga kabataan, pinupukaw ang buhay sa gitna ng dugo at luha! Ang ating gawain, sa halip na maging madugo at mabangis, ay naging banal sana, ganap, makasining, at tiyak na pinutungan sana ng tagumpay ang ating mga pagsisikap! Ngunit walang talinong ibig umalalay sa akin; takot o kalamyaan ang natagpuan ko sa mga uring may pinag-aralan, pagkamakasarili sa mayayaman, kamusmusan sa kabataan, at sa kabundukan lamang, sa mga lugar ng pagkatapon, sa uring dukha ko natagpuan ang aking mga tao! Ngunit hindi bale! kung hindi tayo makahuhubog ng isang buo at ganap na estatwa, pinakinis sa lahat ng detalye, mula sa magaspang na tipak na ating tatapyasin, ang mga darating na ang bahala roon!

At hinawakan niya sa bisig si Basilio, na nakikinig sa kanya nang hindi lubos na nauunawaan ang lahat, at dinala niya ito sa laboratoryo kung saan niya iniingatan ang kanyang mga kemikal.

Sa ibabaw ng isang mesa ay may malaking kahang yari sa madilim na chagrin [magaspang na balat na tinina], kahawig ng mga kahang lalagyan ng mga pinggang pilak na ipinagreregalo sa isa’t isa ng mayayaman at ng mga hari. Binuksan ito ni Simoun at inilantad, sa ibabaw ng pulang satin, ang isang lamparang kakaiba ang hugis. Ang sisidlan nito ay hugis granada, kasinlaki ng ulo ng tao, medyo bitak, kaya nakikita ang mga butil sa loob, na inanyuan sa malalaking kornalina. Ang balat ay yari sa pinadilim na ginto at ginagaya nang ganap pati ang mga gaspang ng prutas.

Maingat na maingat itong inilabas ni Simoun, at nang alisin ang kinalalagyan ng mitsa, ay inilantad ang loob ng sisidlan: bakal ang balat nito, mga dalawang sentimetro ang kapal, at kaya nitong maglaman ng mahigit isang litro. Nagtatanong ang tingin ni Basilio: wala siyang maintindihan.

Nang walang anumang paliwanag, maingat na kinuha ni Simoun mula sa isang aparador ang isang bote at ipinakita sa binata ang pormulang nakasulat sa ibabaw nito.

Basilio: Nitrogliserina!—bulong ni Basilio, na umuurong at kusang inilalayo ang kanyang mga kamay.—Nitrogliserina! Dinamita!

At sa akala niyang nauunawaan na niya, nagtindigan ang kanyang mga buhok.

Simoun: Oo, nitrogliserina!—marahang ulit ni Simoun nang may malamig niyang ngiti, habang pinagmamasdan nang may kasiyahan ang boteng kristal;—higit pa ito sa nitrogliserina! Ito ay mga luhang pinagsiksik, mga poot na pinigil, mga kawalang-katarungan at mga pang-aapi! Ito ang kataas-taasang katwiran ng mahina, lakas laban sa lakas, dahas laban sa dahas... Kanina lamang ay nag-aatubili ako, ngunit dumating kayo at napapaniwala ninyo ako! Ngayong gabi ay sasabog nang pira-piraso ang pinakamapanganib na mga tirano, ang mga tiranong walang pananagutan, ang mga nagtatago sa likod ng Diyos at ng Estado, at ang mga pang-aabuso nila ay nananatiling walang parusa dahil walang makasusubaybay sa kanila! Ngayong gabi ay maririnig ng Pilipinas ang pagsabog na gagawing guho ang walang-hugis na bantayog na ang pagkabulok ay pinabilis ko!

Natulala si Basilio: gumagalaw ang kanyang mga labi nang walang lumalabas na tunog, nadarama niyang naninigas ang kanyang dila, natutuyo ang kanyang ngalangala. Sa unang pagkakataon ay nakita niya ang makapangyarihang likidong napakadalas niyang marinig, na para bang dinalisay sa dilim ng mga taong mapanglaw, sa hayagang pakikidigma sa lipunan. Ngayon ay nasa harap na niya ito, malinaw at medyo madilaw, ibinubuhos nang walang hanggang ingat sa loob ng makasining na granada. Lumitaw sa kanyang paningin si Simoun na gaya ng genio [makapangyarihang espiritu] ng Sanlibo’t Isang Gabi na umaahon mula sa kailaliman ng dagat: lumalaki siya nang pagkalaki-laki, sumasayad sa langit ang kanyang ulo, pinasasabog ang bahay at niyayanig ang buong lungsod sa isang galaw ng kanyang mga balikat. Nagkakaroon ang granada ng laki ng isang napakalaking globo, at ang bitak ay naging isang halakhak ng impiyerno na nilalabasan ng mga baga at mga apoy. Sa unang pagkakataon ay nagpatangay si Basilio sa sindak at tuluyang nawala ang kanyang kahinahunan.

Samantala, mahigpit na ikinakabit ni Simoun ang isang kakaiba at masalimuot na kasangkapan, inilalagay ang tubong kristal, ang globo, at kinokoronahan ang lahat ng isang napakakisig na pantalya. Pagkatapos ay lumayo siya nang kaunti upang pagmasdan ang kinalabasan, ikinikiling ang ulo kung minsan sa isang panig, kung minsan sa kabila, upang lalong masuri ang anyo at karilagan nito.

At nang makitang nakatingin sa kanya si Basilio nang nagtatanong at kasabay nito’y naghihinala, ay nagpatuloy siya:

Simoun: Ngayong gabi ay may isang pagdiriwang, at ilalagay ang lamparang iyan sa gitna ng isang maliit na kiosko [bukas na silungan] na kainan na ipinagawa ko para rito. Magbibigay ang lampara ng maningning na liwanag na sapat na, mag-isa, upang tanglawan ang lahat; ngunit pagkaraan ng dalawampung minuto ay lalabo ang liwanag, at saka, kapag itataas nila ang mitsa, puputok ang isang kapsula ng fulminato de mercurio [pampasabog na sangkap na may asoge], sasabog ang granada at kasama nito ang kainan, na sa bubong at sa sahig nito ay nagtago ako ng mga sako ng pulbura upang walang sinumang makaligtas...

Sandaling tumahimik: pinagmamasdan ni Simoun ang kanyang kasangkapan at halos hindi humihinga si Basilio.

Basilio: Kung gayon ay walang silbi ang aking tulong,—puna ng binata.

Simoun: Hindi, may iba kayong tungkuling gagampanan,—sagot ni Simoun nang nag-iisip;—pagsapit ng alas-nuwebe ay nakasabog na ang makina at maririnig na ang pagsabog sa mga kalapit na lupain, sa mga bundok, sa mga yungib. Nabigo ang kilusang binalak ko kasama ang mga artilyero dahil sa kawalan ng pamumuno at ng sabay-sabay na pagkilos. Hindi na ganoon ngayon. Pagkarinig sa pagsabog, lalabas nang armado ang mga dukha, ang mga inaapi, ang mga gumagala na tinutugis ng puwersa, at makikipagkita kay Kabesang Tales sa Santa Mesa upang salakayin ang lungsod; samantala, ang mga militar, na pinaniwala kong nagpapakana ang Heneral ng isang kunwaring pag-aalsa upang magkaroon ng dahilan na manatili, ay lalabas sa kanilang mga kuwartel na handang paputukan ang sinumang ituro ko. Samantala, ang bayan, na mababagabag at mag-aakalang dumating na ang oras ng kanilang pagkatay, ay babangon na handang mamatay, at dahil wala silang sandata at hindi organisado, kayo, kasama ng ilang iba pa, ang mangunguna sa kanila at magdadala sa kanila sa mga bodega ng Tsinong si Quiroga kung saan ko iniimbak ang aking mga riple. Magkikita kami ni Kabesang Tales sa lungsod at sasakupin namin ito, at kayo, sa mga karatig-pook ng lungsod, ay sasakop sa mga tulay, magpapatibay ng inyong kinalalagyan, magiging handang sumaklolo sa amin, at lilipulin ninyo sa patalim hindi lamang ang kontra-rebolusyon, kundi ang lahat ng lalaking tatangging sumama na may sandata!

Basilio: Lahat?—utal ni Basilio sa impit na tinig.

Simoun: Lahat!—ulit ni Simoun sa nakapangingilabot na tinig,—lahat, Indio, mestizo [taong may halong lahi], Tsino, Kastila, lahat ng matatagpuang walang tapang, walang lakas ng loob... Kailangang baguhin ang lahi! Mga aliping anak lamang ang isisilang ng mga duwag na ama, at walang saysay ang manggiba upang muling magtayo gamit ang mga bulok na kagamitan! Ano? nangangatal kayo? Nanginginig kayo, natatakot kayong maghasik ng kamatayan? Ano ang kamatayan? Ano ang kahulugan ng isang hecatombe [malawakang pag-aalay o pagpatay] ng dalawampung libong kaawa-awa? Dalawampung libong pighati ang mababawas, at milyun-milyong dukha ang maliligtas mula pa sa kanilang pinagmulan! Hindi nag-aatubili ang pinakamahiyaing namamahala na magpalabas ng isang batas na magdudulot ng karalitaan at ng mabagal na paghihingalo ng libu-libong nasasakupan, maunlad, masisipag, maligaya marahil, upang bigyang-kasiyahan ang isang kapritso, isang naisip lamang, ang kapalaluan; at kayo ay nangangatal dahil sa isang gabi ay magwawakas magpakailanman ang mga pahirap sa kalooban ng maraming ilotas [mga aliping-bayan ng sinaunang Esparta], dahil ang isang bayang paralitiko at sira ay kailangang mamatay upang bigyang-daan ang isa pang bago, bata, masigla, puno ng lakas? Ano ang kamatayan? Ang kawalan o isang panaginip! Maihahambing ba ang mga bangungot nito sa katotohanan ng mga pahirap sa isang buong salinlahing dukha? Kailangang wasakin ang masama, patayin ang dragon upang paliguan sa dugo nito ang bagong bayan at gawin itong matibay at di-masusugatan! Ano pa ba ang walang-awang batas ng kalikasan, batas ng pakikibaka kung saan kailangang mamatay ang mahina upang hindi magpatuloy ang bulok na lahi at umurong ang sangnilikha? Kaya itapon ang mga pambabaeng agam-agam! Matupad ang mga batas na walang hanggan, tulungan natin ang mga ito, at yamang lalong nagiging mabunga ang lupa habang lalong pinatataba ng dugo, at lalong matatag ang mga trono habang lalong nakasandig sa mga krimen at mga bangkay, huwag nang mag-atubili, huwag nang mag-alinlangan! Ano ang sakit ng kamatayan? Ang pakiramdam ng isang saglit, marahil malabo, marahil kaaya-aya gaya ng paglipat mula sa pagkagising tungo sa pagtulog... Ano ang winawasak? Isang kasamaan, ang pagdurusa, mga damong bansot upang itanim sa kanilang lugar ang iba pang malulusog! Tatawagin ba ninyo iyang pagwasak? Ang itatawag ko roon ay paglikha, pagbubunga, pagtataguyod, pagbibigay-buhay...

Ang gayong madudugong mapanlinlang na pangangatwiran, na binigkas nang may paninindigan at kalamigan, ay dumudurog sa binata, na ang talino, na pinahina ng mahigit tatlong buwan sa bilangguan at binulag ng silakbo ng paghihiganti, ay wala sa kalagayang suriin ang moral na ubod ng mga bagay. Sa halip na tumutol na ang pinakamasama o pinakaduwag na tao ay laging higit pa sa halaman, sapagkat siya ay may kaluluwa at isip na, gaano man kasira o kahayop, ay maaari pang tubusin; sa halip na sumagot na walang karapatan ang tao na magpasya sa buhay ng sinuman para sa kapakinabangan ng sinuman, at na ang karapatan sa buhay ay nasa bawat indibidwal gaya ng karapatan sa kalayaan at sa liwanag; sa halip na tumutol na kung isang pang-aabuso sa mga pamahalaan ang parusahan sa nasasakdal ang mga pagkakamali o krimen na sila mismo ang nagtulak sa kanya dahil sa kapabayaan o kahangalan, lalo pa itong magiging pang-aabuso sa isang tao, gaano man siya kadakila at kasawimpalad, ang parusahan sa kawawang bayan ang mga pagkakamali ng mga pamahalaan nito at ng mga ninuno nito; sa halip na sabihing ang Diyos lamang ang maaaring sumubok ng gayong mga paraan, na ang Diyos ay makapagwawasak sapagkat Siya ay makalilikha, ang Diyos na hawak sa Kanyang kamay ang gantimpala, ang kawalang-hanggan at ang hinaharap upang bigyang-katwiran ang Kanyang mga gawa, at ang tao ay hindi kailanman! sa halip ng mga pangangatwirang ito, isang karaniwang puna lamang ang naitutol ni Basilio:

Basilio: Ano ang sasabihin ng mundo, sa harap ng ganoon kalaking patayan?

Simoun: Papalakpak ang mundo gaya ng dati, at kakampihan ang pinakamalakas, ang pinakamarahas!—sagot ni Simoun nang may malupit niyang ngiti.—Pumalakpak ang Europa nang isakripisyo ng mga bansa sa kanluran sa Amerika ang milyun-milyong Indio, at tiyak na hindi upang magtatag ng mga bansang lalong may moralidad o lalong mapayapa; naroon ang Hilaga sa kanyang makasariling kalayaan, sa kanyang batas ni Lynch, sa kanyang mga panlilinlang pampulitika; naroon ang Timog sa kanyang mga republikang walang kapanatagan, sa kanyang mga barbarong rebolusyon, mga digmaang sibil, mga pag-aaklas ng militar, gaya ng kanyang inang Espanya! Pumalakpak ang Europa nang samsamin ng makapangyarihang Portugal ang kapuluang Molucas, pumapalakpak ito habang winawasak ng Inglatera sa Pasipiko ang mga primitibong lahi upang itanim ang lahi ng mga nandarayuhan nito. Papalakpak ang Europa gaya ng pagpalakpak sa wakas ng isang drama, sa wakas ng isang trahedya: bihirang pansinin ng karamihan ang ubod, ang epekto lamang ang tinitingnan! Gawin nang mahusay ang krimen at hahangaan ito at magkakaroon ng mas maraming tagasunod kaysa sa mga mabubuting gawang isinagawa nang may kababaang-loob at pagkamahiyain.

Basilio: Mabuti kung gayon,—tugon ng binata;—ano ba ang pakialam ko, sa bandang huli, kung pumalakpak man sila o pumuna, kung ang mundong iyan ay walang malasakit sa mga inaapi, sa mga dukha at sa mahihinang babae? Anong pagsasaalang-alang ang dapat kong ibigay sa lipunan, gayong wala itong ibinigay na anuman sa akin?

Simoun: Ganyan ang gusto ko,—ang matagumpay na sabi ng manunukso.

At kumuha siya ng isang rebolber mula sa isang kahon at iniabot ito sa binata, habang sinasabi:

Simoun: Sa alas-diyes, hintayin ninyo ako sa harap ng simbahan ng San Sebastian upang tanggapin ang aking mga huling tagubilin. Ah! Pagsapit ng alas-nuwebe ay dapat nasa malayo na kayo, napakalayo sa kalye Anloague!

Sinuri ni Basilio ang sandata, kinargahan ito at itinago sa panloob na bulsa ng kanyang amerikana. Malamig at maikli ang kanyang pamamaalam:

Basilio: Hanggang mamaya!