Kabanata XXXII Mga Ibinunga ng mga Paskil

Kasunod ng mga pangyayaring isinalaysay, maraming ina ang tumawag sa kanilang mga anak upang iwan agad ng mga ito ang pag-aaral at ilaan ang sarili sa katamaran o sa pagsasaka.

Nang dumating ang mga eksamen, napakarami ang ibinagsak, at bihira ang nakapasa sa kurso sa mga naging kasapi ng tanyag na samahang hindi na muling pinag-ukulan ng pansin ninuman. Ibinagsak din sina Pecson, Tadeo at Juanito Pelaez; tinanggap ng una ang pagbagsak nang may tawang hangal at nangakong papasok bilang kawani sa kahit anong hukuman; si Tadeo, na sa wakas ay nakamit ang walang hanggang cuacha [araw na walang pasok, sa salita ng mga estudyante], ay nagpailaw para sa sarili sa pamamagitan ng pagsisiga ng kanyang mga aklat; hindi rin nakaligtas nang maayos ang iba at sa huli ay kinailangan nilang iwan ang pag-aaral, na labis na ikinatuwa ng mga ina, na laging nag-iisip na mabibitay ang kanilang mga anak kapag nalaman ng mga ito ang sinasabi ng mga aklat. Si Juanito Pelaez lamang ang labis na dumamdam sa dagok, dahil kinailangan niyang iwan magpakailanman ang mga silid-aralan at lumipat sa bodega ng kanyang ama, na mula noon ay isinama na siya sa kanyang negosyo: hindi gaanong nakawiwili sa pilyo ang tindahan, ngunit pagkaraan ng ilang panahon ay nakita siyang muli ng kanyang mga kaibigan na may bilog na kuba, tanda na bumabalik ang kanyang sigla. Ang mayamang si Makaraig, sa harap ng malaking sakunang iyon, ay nag-ingat nang husto na huwag malantad, at nang makakuha ng pasaporte sa lakas ng salapi, ay dali-daling sumakay ng barko patungong Europa: sinasabing ang Kanyang Ekselensiya, ang Kapitan Heneral, sa hangarin niyang gumawa ng mabuti alang-alang sa kabutihan at sa malasakit niya sa ginhawa ng mga Pilipino, ay pinahihirapan ang pag-alis ng sinumang hindi muna makapagpakita ng tahasang patunay na kaya niyang gumastos at mamuhay nang maluwag sa gitna ng mga lungsod sa Europa. Sa ating mga kakilala, ang pinakamaayos na nakalusot ay sina Isagani at Sandoval: ipinasa ng una ang asignaturang kinukuha niya kay Padre Fernández at ibinagsak siya sa iba pa, at nagawa ng ikalawa na hiluhin ang lupon ng mga tagasuri sa dami ng kanyang mga talumpati. Si Basilio lamang ang hindi nakapasa sa anumang asignatura, hindi rin ibinagsak, at hindi rin nagtungo sa Europa: nanatili siya sa bilangguan ng Bilibid, isinasailalim tuwing ikatlong araw sa mga pagtatanong, na halos pareho ng mga una, at walang ibang bago kundi ang pagpapalit ng mga hukom na tagasiyasat, sapagkat tila sa harap ng ganoon kabigat na pagkakasala ay bumibigay o tumatakas nang may sindak ang lahat.

At habang natutulog at gumagapang ang mga expediente [mga kasulatan ng isang usapin], habang dumarami ang mga papel sellado [opisyal na papel na may tatak ng pamahalaan] gaya ng mga tapal ng isang mangmang na manggagamot sa katawan ng isang taong sakit-sakitan, nalaman ni Basilio nang buong detalye ang lahat ng nangyari sa Tiani, ang pagkamatay ni Juli at ang pagkawala ni Tandang Selo. Si Sinong, ang binugbog na kutsero na naghatid sa kanya sa San Diego, ay nasa Maynila noon, dinadalaw siya at ibinabalita sa kanya ang lahat.

Samantala, gumaling na si Simoun, o iyon man lamang ang sabi ng mga pahayagan. Nagpasalamat si Ben Zayb sa «Makapangyarihan sa Lahat na nagbabantay sa gayon kahalagang buhay» at ipinahayag ang pag-asang loloobin ng Kataas-taasan na balang araw ay matuklasan ang kriminal, na ang krimen ay nananatiling walang parusa dahil sa kabutihang-loob ng biktima, na labis na sumusunod sa mga salita ng Dakilang Martir: «Ama, patawarin mo sila, sapagkat hindi nila alam ang kanilang ginagawa!» Ito at marami pang ibang bagay ang sinasabi ni Ben Zayb sa limbag, samantalang sa bibig ay inuusisa niya kung totoo ang bulung-bulungan na magdaraos ang mayamang alahero ng isang malaking pista, isang piging na wala pang katulad, bahagi bilang pagdiriwang ng kanyang paggaling, bahagi bilang pamamaalam sa bansang pinagpalaguan niya ng kanyang kayamanan. Totoong ibinubulong na si Simoun, na kailangang umalis kasama ng Kapitan Heneral na ang panunungkulan ay magtatapos sa Mayo, ay ginagawa ang lahat upang makakuha sa Madrid ng pagpapalawig nito, at pinapayuhan ang Kanyang Ekselensiya na maglunsad ng isang kampanya upang magkaroon ng dahilan para manatili; ngunit sinasabi rin na ang Kanyang Ekselensiya, sa unang pagkakataon, ay hindi nakikinig sa mga payo ng kanyang paborito, at itinuturing na usapin ng karangalan ang huwag hawakan nang kahit isang araw na labis ang kapangyarihang ipinagkaloob sa kanya, bulung-bulungang nagpapaniwala sa mga tao na malapit nang maganap ang ipinamamalitang pista. Si Simoun naman ay nananatiling di-mabasa; lalo pa siyang naging matipid magsalita, bihira nang magpakita, at ngumingiti nang mahiwaga kapag kinakausap siya tungkol sa ipinamamalitang pista.

Ben Zayb: Sige na, Ginoong Simbad,—minsan ay sinabi sa kanya ni Ben Zayb;—silawin ninyo kami ng isang bagay na yankee [Amerikano ng hilaga]! Hala, may utang din naman kayo sa bansang ito.

Simoun: Walang duda!—ang sagot niya nang may matipid na ngiti.

Ben Zayb: Echará usted la casa por la ventana [gagastos kayo nang todo; sa literal, ihahagis ninyo ang bahay sa bintana], ha?

Simoun: Maaari, kaya lang, dahil wala naman akong bahay...

Ben Zayb: Binili sana ninyo ang kay Kapitan Tiago, na nakuha ni Ginoong Pelaez nang halos walang bayad!

Hindi na umimik si Simoun, at mula noon ay madalas na siyang makita sa bodega ni Don Timoteo Pelaez, na sinasabing naging kasosyo niya. Makaraan ang ilang linggo, sa buwan ng Abril, kumalat ang balita na si Juanito Pelaez, ang anak ni Don Timoteo, ay ikakasal kay Paulita Gomez, ang dalagang hinahangad ng mga kababayan at ng mga dayuhan.

Mga Mangangalakal: May mga taong sinusuwerte!—sabi ng ibang mga mangangalakal na naiinggit;—makabili ng bahay nang halos walang bayad, maibenta nang mahusay ang kanyang kargamento ng yero, makipagsosyo sa isang Simoun at maipakasal ang anak sa isang mayamang tagapagmana: aminin ninyong mga biyaya iyan na hindi natatamasa ng lahat ng taong marangal!

Isang Tinig: Kung alam lamang ninyo kung saan nanggaling ang biyayang iyan ni Ginoong Pelaez!

At sa tono ng kanyang tinig ay itinuturo niya ang kanyang sarili.

Isang Tinig: At tinitiyak ko rin sa inyo na magkakaroon ng pista, at malaki,—dagdag niya nang mahiwaga.

Totoo nga na ikakasal si Paulita kay Juanito Pelaez. Ang pag-ibig niya kay Isagani ay naglaho gaya ng lahat ng unang pag-ibig na nakasalig sa tula, sa damdamin. Ang mga pangyayari sa mga paskil at ang pagkabilanggo ay nag-alis sa binata ng lahat ng kanyang pang-akit. Sino ba ang mag-iisip na hanapin ang panganib, naisin na makihati sa kapalaran ng kanyang mga kasama, kusang sumuko, gayong ang lahat ay nagtatago at tumatanggi sa anumang pakikisangkot? Iyon ay isang quijotismo [kahibangang gaya ng kay Don Quijote], isang kabaliwan, na hindi mapatatawad ng sinumang matinong tao sa Maynila, at may malaking katwiran si Juanito na gawin siyang katatawanan sa paggaya sa kanya sa sandaling papunta siya sa Gobierno Civil [tanggapan ng gobernador sibil ng Maynila]. Natural lamang, hindi na maaaring ibigin ng maningning na si Paulita ang isang binatang ganoon kamali ang pag-unawa sa lipunan at hinahatulan ng lahat. Nagsimula siyang magnilay. Si Juanito ay matalino, mahusay, masayahin, tuso, anak ng isang mayamang mangangalakal sa Maynila at, dagdag pa, mestizo [taong may halong lahi] na Kastila, o kung paniniwalaan si Don Timoteo, Kastilang puro ang dugo; si Isagani naman ay isang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] na taga-lalawigan na nangangarap tungkol sa kanyang mga gubat na puno ng linta, mula sa pamilyang kaduda-duda, na may tiyuhing pari na marahil ay magiging kaaway ng karangyaan at ng mga sayawan, na labis namang kinahihiligan ng dalaga. Kaya isang magandang umaga ay napagtanto niyang naging isang malaking tanga siya sa pagpili rito sa halip na sa karibal nito, at mula noon ay napansin ang paglaki ng kuba ni Pelaez. Tinutupad ni Paulita, nang hindi niya namamalayan ngunit nang mahigpit, ang batas na natuklasan ni Darwin: ibinibigay ng babae ang sarili sa lalaking pinakamahusay, sa marunong umangkop sa kapaligirang ginagalawan; at para mabuhay sa Maynila, wala nang gaya ni Pelaez, na mula pagkabata ay kabisadong-kabisado na ang lahat ng katusuhan.

Lumipas ang Kuwaresma kasama ang Mahal na Araw nito, kasama ang hanay ng mga prusisyon at seremonya nito, nang walang ibang bago kundi isang mahiwagang pag-aalsa ng mga artilyero, na ang sanhi ay hindi kailanman naibunyag. Giniba ang mga bahay na yari sa magagaang materyales, sa tulong ng isang pulutong ng kabalyeriya na handang sumalakay sa mga may-ari sakaling mag-alsa ang mga ito: maraming iyak at maraming panaghoy, ngunit hindi na lumampas doon ang usapin. Pumunta ang mga usisero, kasama si Simoun, upang tingnan ang mga nawalan ng tahanan, at naglakad-lakad sila nang walang pakialam at sinabi sa isa’t isa na mula ngayon ay makatutulog na sila nang panatag.

Sa katapusan ng Abril, nang limot na ang lahat ng pangamba, iisang pangyayari lamang ang pinagkakaabalahan ng Maynila. Iyon ay ang pistang idaraos ni Don Timoteo Pelaez sa kasal ng kanyang anak, na magiliw at mapagpaunlak na pumayag ang Heneral na maging ninong. Sinasabing si Simoun ang nag-ayos ng bagay na iyon. Ang kasal ay idaraos dalawang araw bago ang pag-alis ng Kanyang Ekselensiya; pararangalan niya ang bahay at magbibigay siya ng regalo sa nobyo. Ibinubulong na ang alahero ay magbubuhos ng mga brilyanteng parang talon, magsasaboy ng perlas nang dakot-dakot, bilang handog sa anak ng kanyang kasosyo, at na, dahil hindi siya makapagdaos ng anumang pista sa kanyang bahay sapagkat wala siyang sariling bahay at matandang binata siya, ay sasamantalahin niya ang pagkakataon upang sorpresahin ang bayang Pilipino ng isang madamdaming pamamaalam. Ang buong Maynila ay naghahanda upang maanyayahan; kailanman ay hindi sinakmal nang ganoon kalakas ng pagkabalisa ang mga kalooban gaya ng sa isiping hindi mapapabilang sa mga inanyayahan. Pinag-aagawan nila ang mabuting pakikipagkaibigan ni Simoun, at maraming asawang lalaki, na pinilit ng kanilang mga maybahay, ang bumili ng mga barang bakal at mga piraso ng yero upang makipagkaibigan kay Don Timoteo Pelaez.