Kabanata XXXI Ang Mataas na Kawani

Ang mga pahayagan sa Maynila ay lubhang abala sa pag-uulat tungkol sa isang tanyag na pagpatay na naganap sa Europa, sa mga papuri at labis na pagbubunyi sa iba’t ibang mangangaral ng kabisera, sa lalo’t lalong maingay na tagumpay ng Pranses na opereta, kaya halos hindi na sila makapaglaan ng kahit isa o dalawang artikulo sa mga kasamaang ginagawa sa mga lalawigan ng isang pangkat ng mga tulisan na pinamumunuan ng isang kakila-kilabot at mabangis na pinuno na tinatawag na Matanglawin. Tanging kapag kumbento o isang Kastila ang nilusob, saka lumalabas ang mahahabang artikulo na naglalahad ng nakapangingilabot na mga detalye at humihingi ng estado de sitio [batas militar], ng mahihigpit na hakbang, at iba pa, at iba pa. Kaya hindi rin nila napag-ukulan ng pansin ang nangyari sa bayan ng Tiani, at wala kahit isang pahiwatig o isang bulung-bulungan. Sa mga pribadong pagtitipon ay may naibubulong, ngunit lahat ay napakalabo, napakaalinlangan, napakahina ng batayan, kaya hindi man lamang nalaman ang pangalan ng biktima, at ang mga nagpakita ng higit na interes ay madali ring nakalimot, sa paniniwalang may naging areglo sa pamilya o sa mga kamag-anak na naagrabyado. Ang tanging nalaman nang tiyak ay kinailangang umalis ni Padre Camorra sa bayan upang lumipat sa iba o manatili nang ilang panahon sa kumbento sa Maynila.

Ben Zayb: Kawawang Padre Camorra!—bulalas ni Ben Zayb na nagpapanggap na mapagbigay;—napakamasayahin niya, napakabuti ng kanyang puso!

Totoo ngang nabawi na ng mga estudyante ang kanilang kalayaan dahil sa mga pakiusap ng kanilang mga kamag-anak, na hindi nagtipid sa gastos, sa mga regalo, ni sa anumang sakripisyo. Ang unang nakalaya, gaya ng inaasahan, ay si Makaraig, at ang huli ay si Isagani, sapagkat nakarating lamang sa Maynila si Padre Florentino isang linggo pagkatapos ng mga pangyayari. Dahil sa napakaraming gawang ito ng pagkamaawain, natamo ng Heneral ang taguring maawain at mahabagin, na nagmadaling idagdag ni Ben Zayb sa mahabang listahan ng kanyang mga pang-uri.

Ang tanging hindi nakalaya ay ang kawawang si Basilio, na pinaratangan pa ng pag-iingat ng mga ipinagbabawal na aklat. Hindi natin alam kung ang tinutukoy ay ang aklat na Medicina Legal y Toxicología [Medisinang Pambatas at Toksikolohiya] ni Dr. Mata, o ang iba’t ibang polyetong natagpuan sa kanya tungkol sa mga bagay-bagay ng Pilipinas, o ang dalawang ito nang magkasama; ang totoo, sinabi rin na palihim siyang nagbebenta ng mga ipinagbabawal na aklat, at sa kaawa-awang binata bumagsak ang buong bigat ng timbangan ng katarungan.

Ayon sa mga kuwento, ganito raw ang sinabi sa Kanyang Ekselensiya:

Isang Tinig: Kailangang may isang matira upang mailigtas ang prestihiyo ng awtoridad at hindi masabing gumawa tayo ng malaking ingay nang walang kabuluhan. Ang awtoridad higit sa lahat. Kailangang may isang matira!

Isang Tinig: Iisa na lamang ang natitira, isang naging utusan ni Kapitan Tiago, ayon kay Padre Irene... Walang sinumang naghahabol para sa kanya...

Kapitan Heneral: Utusan at estudyante?—tanong ng Kanyang Ekselensiya;—kung gayon ay siya, siya ang maiwan!

Mataas na Kawani: Ipagpaumanhin ng Inyong Ekselensiya,—puna ng mataas na kawani na nagkataong naroroon;—ngunit sinabi sa akin na ang batang iyan ay estudyante ng Medisina, mabuti ang sinasabi ng kanyang mga propesor tungkol sa kanya... kapag nanatili siyang bilanggo ay masasayang ang isang taon niya, at dahil ngayong taon siya magtatapos...

Ang pamamagitan ng mataas na kawani para kay Basilio, sa halip na makabuti, ay nakasama pa sa kanya. Matagal nang may hidwaan sa pagitan ng kawani at ng Kanyang Ekselensiya, ilang samaan ng loob na pinalala pa ng mga bangayan at parinigan. Ngumiti nang nerbiyoso ang Kanyang Ekselensiya at sumagot:

Kapitan Heneral: Ganoon ba? Kung gayon, dahilan pa iyan upang manatili siyang bilanggo; ang isang taon pang dagdag sa pag-aaral, sa halip na makasama, ay makabubuti sa kanya, at sa lahat ng mahuhulog sa kanyang mga kamay pagkatapos. Hindi nagiging masamang manggagamot ang tao dahil sa maraming praktika. Dahilan pa iyan upang maiwan siya! At saka sasabihin ng mga filibusterillo [hamak na kaaway ng pamahalaan] na repormista na hindi natin pinahahalagahan ang bansa!—dagdag ng Kanyang Ekselensiya na tumatawa nang may pang-uuyam.

Naunawaan ng mataas na kawani ang kanyang pagkakamali at isinapuso ang usapin ni Basilio.

Mataas na Kawani: Ngunit sa tingin ko, ang binatang iyan ang pinakawalang-sala sa lahat,—tugon niya nang may kaunting pag-aatubili.

Kalihim: May mga aklat na nasamsam sa kanya,—sagot ng kalihim.

Mataas na Kawani: Oo, mga aklat ng Medisina at mga polyetong isinulat ng mga peninsular [mga Kastilang isinilang sa Espanya]... hindi pa nga nagugupit ang mga pahina... at ano ang ibig sabihin niyon? Bukod dito, ang binatang iyan ay wala sa piging sa pansiterya, ni hindi nakialam sa anuman... Gaya ng sinabi ko, siya ang pinakawalang-sala...

Kapitan Heneral: Lalong mabuti!—masayang bulalas ng Kanyang Ekselensiya;—sa gayon ay lalong nagiging kapaki-pakinabang at huwaran ang parusa, sapagkat lalong nakapagdudulot ng takot! Ganyan ang pamamahala, ginoo ko; madalas ay kailangang isakripisyo ang kabutihan ng isa para sa kabutihan ng marami... Ngunit higit pa ang ginagawa ko: mula sa kabutihan ng isa, hinahango ko ang kabutihan ng lahat, naililigtas ko ang prinsipyo ng awtoridad na nanganganib, iginagalang at napapanatili ang prestihiyo. Sa gawa kong ito ay itinutuwid ko ang mga pagkakamali ng mga kakampi at ng mga taga-labas!

Nagpigil ang mataas na kawani, at, nagbibingi-bingihan sa mga parinig, ay sinikap gumamit ng ibang paraan.

Mataas na Kawani: Ngunit hindi ba natatakot ang Inyong Ekselensiya... sa pananagutan?

Kapitan Heneral: Ano ang dapat kong ikatakot?—sabat ng Heneral na naiinip;—hindi ba’t may hawak akong mga kapangyarihang ako lamang ang nagpapasya kung paano gagamitin? Hindi ba’t magagawa ko ang anumang gustuhin ko para sa ikabubuti ng pamamahala sa mga islang ito? Ano ang dapat kong ikatakot? Maaari ba akong isakdal ng isang utusan sa harap ng mga hukuman at singilin ako ng pananagutan? Kalokohan! At kahit magkaroon pa siya ng paraan, kailangan muna niyang dumaan sa Ministeryo, at ang Ministro...

Kumumpas siya ng kamay at natawa.

Kapitan Heneral: Ang Ministrong humirang sa akin, diyablo lamang ang nakaaalam kung nasaan na, at ituturing pa niyang karangalan kung makabati siya sa akin pagbalik ko! Ang kasalukuyan, iyan ay pinararaan ko lamang sa... at dadalhin din siya ng demonyo... Ang hahalili sa kanya ay magigipit nang husto sa kanyang bagong tungkulin at hindi na makapag-aasikaso ng maliliit na bagay. Ako, ginoo ko, ay walang iba kundi ang aking budhi, kumikilos ako ayon sa aking budhi, panatag ang aking budhi, at wala akong pakialam sa mga hatol ng kung sinu-sino. Ang aking budhi, ginoo ko, ang aking budhi!

Mataas na Kawani: Oo, Heneral, ngunit ang bansa...

Kapitan Heneral: Tu tu tu tu! Ang bansa, ano ang kinalaman ko sa bansa? Mayroon ba akong pinasok na mga pangako rito? Dito ko ba utang ang aking tungkulin? Ito ba ang naghalal sa akin?

Sandaling tumahimik. Nakayuko ang mataas na kawani. Pagkatapos, na para bang may pinagpasyahan, itinaas niya ang kanyang ulo, tinitigan ang Heneral, at, maputla at medyo nanginginig, ay nagsalita nang may pinipigilang sigla:

Mataas na Kawani: Hindi mahalaga, Heneral, hindi iyan ang mahalaga! Ang Inyong Ekselensiya ay hindi hinalal ng bayang Pilipino kundi ng Espanya, dahilan pa iyan upang pakitunguhan nang mabuti ng Inyong Ekselensiya ang mga Pilipino, nang wala silang maisumbat sa Espanya! Dahilan pa iyan, Heneral! Nang pumarito ang Inyong Ekselensiya ay nangako kayong mamamahala nang may katarungan, hahanapin ang kabutihan...

Kapitan Heneral: At hindi ko ba iyon ginagawa?—tanong ng Kanyang Ekselensiya na yamot na yamot, at humakbang;—hindi ba’t sinabi ko na sa inyo na mula sa kabutihan ng isa ay hinahango ko ang kabutihan ng lahat? Tuturuan ba ninyo ako ngayon? Kung hindi ninyo naiintindihan ang aking mga kilos, ano ang kasalanan ko? Pinipilit ko ba kayong makibahagi sa aking pananagutan?

Mataas na Kawani: Tiyak na hindi!—tugon ng mataas na kawani, na tumuwid nang may pagmamataas;—hindi ako pinipilit ng Inyong Ekselensiya, hindi ako mapipilit ng Inyong Ekselensiya, ako, ako pa, na makibahagi sa inyong pananagutan! Iba ang pagkaunawa ko sa sarili kong pananagutan, at dahil mayroon ako nito, magsasalita ako, sapagkat matagal na akong nananahimik. O, huwag gumawa ng mga kumpas na iyan ang Inyong Ekselensiya, sapagkat ang pagparito ko nang may ganito o ganoong katungkulan ay hindi nangangahulugang tinatalikuran ko na ang aking mga karapatan at ibinababa ko ang aking sarili sa papel ng isang alipin, walang tinig ni dangal! Ayokong mawala sa Espanya ang magandang imperyong ito, ang walong milyong masunurin at matiising sakop na nabubuhay sa mga pagkabigo at pag-asa; ngunit ayaw ko ring dungisan ang aking mga kamay sa walang-awang pagsasamantala sa kanila; ayokong masabi kailanman na, nang mapawi na ang kalakalan ng alipin, ipinagpatuloy pa ito ng Espanya nang malakihan, tinatakpan ito ng kanyang bandila at pinagaganda sa ilalim ng karangyaan ng mga magarbong institusyon. Hindi, upang maging dakila ay hindi kailangang maging malupit ang Espanya; sapat na ang Espanya sa kanyang sarili; mas dakila ang Espanya noong ang tanging hawak niya ay ang sarili niyang teritoryo, na inagaw mula sa mga kuko ng Moro! Kastila rin ako, ngunit bago maging Kastila ay tao muna ako, at bago ang Espanya at higit sa Espanya ay naroon ang kanyang karangalan, naroon ang matatayog na simulain ng moralidad, ang walang-hanggang simulain ng di-nagbabagong katarungan! A, nagtataka kayo na ganito ang aking pag-iisip, sapagkat wala kayong ideya sa kadakilaan ng pangalang Kastila, wala kayo, wala; iniuugnay ninyo ito sa mga tao, sa mga interes; para sa inyo, ang Kastila ay maaaring maging pirata, maaaring maging mamamatay-tao, mapagkunwari, sinungaling, lahat na, basta’t mapanatili lamang ang kanyang hawak; para sa akin, dapat mawala sa Kastila ang lahat, imperyo, kapangyarihan, kayamanan, lahat, lahat na bago ang karangalan! A, ginoo ko! Tumututol tayo kapag nababasa nating ang lakas ay inuuna kaysa sa karapatan, at pumapalakpak tayo kapag sa gawa ay nakikita nating ang lakas, nang may pagkukunwari, ay hindi lamang bumabaluktot sa karapatan kundi pinagsisilbi pa ito sa kanya upang makapangibabaw... Dahil nga mahal ko ang Espanya, nagsasalita ako rito at hinahamon ko ang pagkunot ng inyong mga kilay! Ayokong sa mga darating na panahon ay paratangan siyang madrasta ng mga bansa, bampira ng mga bayan, malupit na panginoon ng maliliit na isla, sapagkat iyon ay magiging kakila-kilabot na pag-alipusta sa mararangal na layunin ng ating mga sinaunang hari! Paano natin tinutupad ang kanilang banal na testamento? Ipinangako nila sa mga islang ito ang pagkupkop at katuwiran, at pinaglalaruan natin ang buhay at kalayaan ng mga naninirahan dito; ipinangako nila ang sibilisasyon at ipinagdadamot natin ito sa kanila, sa takot na maghangad sila ng mas marangal na pamumuhay; ipinangako nila sa kanila ang liwanag, at binubulag natin ang kanilang mga mata upang hindi nila makita ang ating walang-pakundangang pagsasaya; ipinangako nilang ituturo sa kanila ang mga kabutihang-asal, at pinasisigla natin ang kanilang mga bisyo, at sa halip na kapayapaan, kayamanan at katarungan, ang naghahari ay ang ligalig, namamatay ang kalakalan at lumalaganap sa madla ang pag-aalinlangan. Ilagay natin ang ating sarili sa kalagayan ng mga Pilipino at itanong natin sa ating sarili kung ano ang gagawin natin kung tayo sila! Ay! sa inyong pananahimik ay nababasa ko ang kanilang karapatang maghimagsik, at kung hindi bubuti ang mga bagay-bagay ay maghihimagsik sila balang araw, at tunay ngang papanig sa kanila ang katarungan, at kasama nito ang simpatiya ng lahat ng taong marangal, ng lahat ng makabayan sa buong mundo! Kapag ipinagkait sa isang bayan ang liwanag, ang tahanan, ang kalayaan, ang katarungan, mga biyayang kung wala ay hindi maaaring mabuhay at kaya nga’y bumubuo sa pamana ng tao, ang bayang iyon ay may karapatang ituring ang sinumang nanloloob sa kanya nang ganoon na gaya ng magnanakaw na humaharang sa atin sa daan: walang saysay ang mga pagtatangi, walang saysay ang mga eksepsiyon, iisa lamang ang pangyayari, iisang ari-arian, iisang pagsalakay, at ang bawat taong marangal na hindi pumapanig sa inaapi ay nagiging kasabwat at dinudungisan ang kanyang budhi. Oo, hindi ako militar, at unti-unting pinapatay ng mga taon ang kaunting apoy ng aking dugo, ngunit kung paanong hahayaan kong pagputul-putulin ako sa pagtatanggol sa kabuuan ng Espanya laban sa isang dayuhang mananakop o laban sa mga di-makatwirang kapritso ng kanyang mga lalawigan, gayundin naman ay tinitiyak ko sa inyo na papanig ako sa mga inaaping Pilipino, sapagkat mas gugustuhin ko pang mamatay para sa mga niyurakang karapatan ng sangkatauhan kaysa magtagumpay kasama ng makasariling interes ng isang bansa, kahit pa ang bansang iyon ay tawaging, gaya nga ng tawag dito, Espanya!...

Kapitan Heneral: Alam ba ninyo kung kailan aalis ang bapor-koreo?—malamig na tanong ng Kanyang Ekselensiya nang matapos magsalita ang mataas na kawani.

Tinitigan siya ng mataas na kawani, pagkatapos ay yumuko at tahimik na nilisan ang palasyo.

Sa hardin ay nadatnan niya ang kanyang karwaheng naghihintay sa kanya.

Mataas na Kawani: Kapag isang araw ay ipinahayag ninyo ang inyong kasarinlan,—sabi niya, medyo lunod sa sariling isip, sa utusang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] na nagbubukas sa kanya ng pinto ng karwahe,—alalahanin ninyo na sa Espanya ay hindi nagkulang ng mga pusong tumibok para sa inyo at nakipaglaban para sa inyong mga karapatan!

Utusan: Saan po, ginoo?—sagot ng utusan, na hindi siya naunawaan at nagtatanong kung saan sila pupunta.

Pagkaraan ng dalawang oras, iniharap ng mataas na kawani ang kanyang pagbibitiw at ipinahayag ang kanyang pagbabalik sa Espanya sa susunod na bapor-koreo.