Kabanata XXX Juli

Nabalitaan agad sa lalawigan ang pagkamatay ni Kapitan Tiago at ang pagkabilanggo ni Basilio, at sa karangalan ng mga simpleng naninirahan sa San Diego, sasabihin natin na higit na dinamdam ang huli at halos iyon lamang ang pinag-usapan. At gaya ng inaasahan, nag-iba-iba ang anyo ng balita: idinagdag ang mga detalyeng malungkot at nakapangingilabot, ipinaliwanag ang hindi maunawaan, pinunan ng mga hula ang mga puwang, ang mga hulang ito’y itinuring na mga pangyayaring naganap na, at ang multong isinilang sa ganitong paraan ay kinatakutan ng mismong mga lumikha nito.

Sa bayan ng Tiani, sinasabing, kahit man lang, kahit man lang, ipatatapon ang binata at malamang na papatayin pa sa daan. Hindi pa rito nasisiyahan ang mga mahihina ang loob at ang mga laging nag-aakala ng masama, at nagsasalita sila ng bitayan at ng hukumang militar; nakamamatay na buwan ang Enero, noong Enero nangyari ang sa Cavite, at ang mga iyon, kahit mga pari, ay binitay; kaya ang isang kawawang Basilio na walang tagapagtanggol ni kaibigan...

Hukom Pamayapa: Lagi ko nang sinasabi sa kanya!—buntong-hininga ng hukom pamayapa, na para bang minsan ay nagbigay siya ng payo kay Basilio;—lagi ko nang sinasabi sa kanya...

Hermana Penchang: Inaasahan na iyan!—dagdag ni Hermana Penchang;—pumapasok siya sa simbahan at kapag nakikita niyang medyo marumi ang banal na tubig, hindi siya nag-aantanda! Nagsasalita siya tungkol sa maliliit na hayop at mga sakit, aba, parusa ng Diyos! Nararapat lamang sa kanya! Para bang makapagdadala ng sakit ang banal na tubig! Ang kabaligtaran pa nga, aba!

At ikinukuwento niya kung paano siya gumaling sa isang impatso sa pagdampi ng banal na tubig sa kanyang pusod habang dinadasal ang Sanctus Deus [Banal na Diyos], at inirerekomenda niya ang lunas sa mga naroroon kapag sila’y dinapuan ng disenteriya o kabag o kapag lumaganap ang salot, ngunit sa gayong pagkakataon ay kailangan nilang magdasal sa wikang Kastila:

Santo Dios Santo fuerte Santo inmortal¹ Líbranos señor de la peste Y de todo mal².

Hermana Penchang: Hindi pumapalya ang lunas, ngunit kailangang dalhin ang banal na tubig sa bahaging masakit o may sakit,—sabi niya.

Ngunit maraming lalaki ang hindi naniniwala sa mga bagay na ito, ni hindi nila itinuturing na parusa ng Diyos ang pagkabilanggo ni Basilio. Hindi rin sila naniniwala sa mga pag-aalsa ni sa mga paskil, dahil kilala nila ang lubhang mapayapa at maingat na ugali ng estudyante, at minabuti nilang ipalagay itong paghihiganti ng mga prayle, dahil hinango niya sa pagkaalipin si Juli, anak ng isang tulisan na mortal na kaaway ng isang makapangyarihang korporasyon. At dahil masama ang pagkakilala nila sa moralidad ng korporasyong iyon at naaalala nila ang mga hamak na paghihiganti, ang hulang ito ang pinaniwalaang pinakamalamang at pinakamakatwiran.

Hermana Penchang: Mabuti na lang at pinaalis ko siya sa bahay ko!—sabi ni Hermana Penchang;—ayokong magkaroon ng gusot sa mga prayle, kaya minadali ko siyang maghanap ng pera.

Ang totoo, ikinalulungkot niya ang paglaya ni Juli: nagdarasal at nag-aayuno si Juli para sa kanya, at kung nagtagal pa ito ay nagpenitensiya pa sana. Bakit nga ba, kung ang mga pari ay nagdarasal para sa atin at si Kristo ay namatay dahil sa ating mga kasalanan, hindi gagawin ni Juli ang gayon din para kay Hermana Penchang?

Nang dumating ang mga balita sa kubong tinitirhan ng kawawang si Juli at ng kanyang lolo, kinailangang ulitin ito nang dalawang beses sa dalaga. Tiningnan niya si Hermana Bali, na siyang nagbalita sa kanya, na parang hindi niya ito maunawaan, hindi mapag-ugnay-ugnay ang mga isipin; umugong ang kanyang mga tainga, naramdaman niyang naninikip ang kanyang puso, at nagkaroon siya ng malabong kutob na ang pangyayaring iyon ay magdudulot ng kapahamakan sa kanyang kinabukasan. Gayunman, sinikap niyang kumapit sa isang sinag ng pag-asa, ngumiti siya, inakala niyang nagbibiro si Hermana Bali, isang birong lubhang mabigat, ngunit patatawarin na niya ito agad kung sasabihin nitong biro nga iyon; ngunit gumawa si Hermana Bali ng krus sa pamamagitan ng hinlalaki at hintuturo at hinalikan ito, bilang patunay na totoo ang sinasabi niya. Noon iniwan magpakailanman ng tawa ang mga labi ng dalaga; namutla siya, namutla nang nakapangingilabot, naramdaman niyang nauubos ang kanyang lakas, at, sa unang pagkakataon sa kanyang buhay, nawalan siya ng malay at hinimatay.

Nang matauhan ang dalaga sa tulong ng mga hampas, kurot, wisik ng tubig, mga krus at pagdampi ng mga binasbasang palaspas, at nang mapagtanto niya ang kanyang kalagayan, tahimik na umagos ang mga luha mula sa kanyang mga mata, patak-patak, walang hikbi, walang panaghoy, walang daing! Iniisip niya si Basilio, na walang ibang tagapagtanggol kundi si Kapitan Tiago, at ngayong patay na ito, ay lubusang naiwang walang kumakalinga at walang kalayaan. Sa Pilipinas, alam ng lahat na sa bawat bagay ay kailangan ng padrino, mula sa pagbibinyag hanggang sa pagkamatay, upang makamit ang katarungan, makakuha ng pasaporte o magpatakbo ng anumang hanapbuhay. At dahil sinasabing ang pagkabilanggong iyon ay paghihiganti dahil sa kanya at sa kanyang ama, ang kalungkutan ng dalaga ay umabot na sa kawalan ng pag-asa. Ngayon ay siya naman ang dapat magpalaya sa binata, gaya ng ginawa nito nang hanguin siya sa pagkaalipin, at isang tinig sa kanyang kalooban ang nagmungkahi ng ideya at nagpakita sa kanyang guni-guni ng isang kakila-kilabot na paraan.

Juli: Si Padre Camorra, ang kura!—sabi ng tinig.

Kinakagat ni Juli ang kanyang mga labi at nalulubog siya sa madilim na pagmumuni-muni.

Kasunod ng krimen ng kanyang ama, ibinilanggo ang lolo sa pag-asang sa gayong paraan ay lilitaw ang anak. Ang tanging nakapagpalaya sa kanya ay si Padre Camorra, at si Padre Camorra ay nagpakitang hindi siya nasisiyahan sa mga salita ng pasasalamat at, sa kanyang karaniwang kaprangkahan, ay humingi ng mga sakripisyo... Mula noon ay iniiwasan ni Juli na makasalubong siya, ngunit pinahahalik siya ng kura sa kamay, hinahawakan siya sa ilong, sa pisngi, binibiro siya nang may kindat at tawa, at, tawa nang tawa, kinukurot siya. Si Juli ang naging dahilan ng bugbog na ibinigay ng mabait na kura sa ilang binatang naglilibot sa nayon at nanghaharana sa mga dalaga. Ang mga malisyoso, kapag nakikita siyang dumaraang seryoso at nakayuko, ay nagsasabi sa paraang maririnig niya:

Mga Malisyoso: Kung gugustuhin lang niya, mapapatawad si Kabesang Tales!

Umuuwi ang dalaga na malungkot at ligaw ang tingin.

Malaki ang ipinagbago ni Juli: nawala ang kanyang kasiyahan, wala nang nakakakita sa kanyang ngumiti, halos hindi na siya nagsasalita, at mukhang natatakot pa siyang makita ang sarili niyang mukha. Isang araw ay nakita siya sa bayan na may malaking mantsa ng uling sa noo, siya na dati’y laging maayos at malinis manamit. Minsan ay itinanong niya kay Hermana Bali kung napupunta sa impiyerno ang mga nagpapakamatay.

Hermana Bali: Tiyak!—sagot ng babae, at inilarawan niya ang lugar na para bang nanggaling na siya roon.

Dahil sa pagkabilanggo ni Basilio, nagmungkahi ang mga simple at mapagpasalamat na kamag-anak na gawin ang lahat ng uri ng sakripisyo upang iligtas ang binata; ngunit dahil hindi sila makabuo ng tatlumpung piso kahit pagsama-samahin, si Hermana Bali, gaya ng dati, ang nagkaroon ng pinakamagandang ideya.

Hermana Bali: Ang dapat nating gawin ay humingi ng payo sa eskribyente,—sabi niya.

Para sa mga kawawang taong iyon, ang eskribyente ng tribunal [munisipyo] ang siyang orakulo ng Delphi para sa mga sinaunang Griyego.

Hermana Bali: Bigyan mo lang siya ng isang real [baryang pilak] at isang tabako,—dagdag niya,—at sasabihin niya sa iyo ang lahat ng batas hanggang sa mamaga ang ulo mo sa kakikinig. Kung may isang piso ka, ililigtas ka niya kahit nasa paanan ka na ng bitayan. Nang ikulong ang kapitbahay kong si Simon at pinagpapalo dahil wala siyang maisalaysay tungkol sa isang nakawang nangyari malapit sa kanyang bahay, aba! sa halagang dalawang real at kalahati at isang tali ng bawang, nailabas siya ng eskribyente. At nakita ko si Simon na halos hindi makalakad at kinailangang mahiga nang di-bababa sa isang buwan. Ay! nabulok ang kanyang puwit, aba! at namatay siya dahil doon!

Tinanggap ang payo ni Hermana Bali at siya na rin ang nangakong kakausap sa eskribyente; binigyan siya ni Juli ng apat na real at dinagdagan ng ilang piraso ng tapang usa na nahuli ng lolo. Muling nangangaso si Tandang Selo.

Ngunit wala ring magagawa ang eskribyente: nasa Maynila ang bilanggo at hindi umaabot doon ang kanyang kapangyarihan.

Eskribyente: Kung nasa kabisera man lang sana siya, puwede pa!...—sabi niya, na ipinagmamalaki ang kanyang kapangyarihan.

Alam na alam ng eskribyente na hindi lumalampas sa hangganan ng Tiani ang kanyang kapangyarihan, ngunit makabubuti sa kanya na mapanatili ang kanyang prestihiyo at maiuwi ang tapang usa.

Eskribyente: Pero mabibigyan ko kayo ng isang matalinong payo, at iyon ay pumunta kayo, kasama si Juli, sa hukom pamayapa. Kailangang sumama si Juli.

Napakagaspang na tao ng hukom pamayapa, ngunit kapag nakita niya si Juli ay baka hindi siya gaanong maging bastos: naroon ang talino ng payo.

Buong taimtim na pinakinggan ng ginoong hukom si Hermana Bali, na siyang nagsalita, habang paminsan-minsang tinitingnan ang dalaga na nakayuko at hiyang-hiya. Sasabihin ng mga tao na labis siyang nagmamalasakit kay Basilio; hindi naaalala ng mga tao ang kanyang utang na loob at na ang pagkabilanggong iyon, ayon sa sabi-sabi, ay dahil sa kanya.

Matapos dumighay nang tatlo o apat na beses, dahil may ganitong pangit na ugali ang ginoong hukom, sinabi niyang ang tanging taong makapagliligtas kay Basilio ay si Padre Camorra, kung gugustuhin nito—at tinitingnan niya nang may malaking pakahulugan ang dalaga.—Ipinapayo niya na sikapin nitong makausap nang personal ang kura.

Hukom Pamayapa: Alam naman ninyo ang impluwensiya niya; siya ang naglabas sa inyong lolo sa bilangguan... Sapat na ang isang ulat niya para ipatapon ang isang bagong silang na sanggol o iligtas sa kamatayan ang isang nakabitin na.

Walang sinasabi si Juli, ngunit para kay Hermana Bali, ang payo ay tila nabasa niya sa isang nobena: handa siyang samahan ito sa kumbento. Nagkataon pang kukuha siya roon ng isang eskapularyo bilang limos, kapalit ng apat na real fuerte [buong baryang pilak].

Ngunit umiiling si Juli at ayaw pumunta sa kumbento. Inakala ni Hermana Bali na nahuhulaan niya ang dahilan—si Padre Camorra ay tinatawag ding Si Kabayo at napakapilyo—kaya pinapanatag niya ang loob nito:

Hermana Bali: Wala kang dapat ikatakot! Sasamahan naman kita!—sabi niya;—hindi mo ba nabasa sa maliit na aklat ni Tandang Basio [isang aklat-pangaral sa Tagalog] na ibinigay ng kura, na dapat pumunta ang mga dalaga sa kumbento, kahit hindi alam ng matatanda sa kanila, upang isalaysay ang nangyayari sa bahay? Aba! Nakalimbag ang aklat na iyon nang may pahintulot ng Arsobispo, aba!

Naiinip at nais nang tapusin ang usapan, nakiusap si Juli sa debota na ito na lamang ang pumunta kung gusto nito, ngunit pinuna ng ginoong hukom, habang dumidighay, na mas nakaaantig ang pakiusap ng isang batang mukha kaysa sa pakiusap ng isang matanda, na mas masaganang ibinubuhos ng langit ang hamog nito sa mga sariwang bulaklak kaysa sa mga tuyo. Napakaganda ng kasamaan ng talinghagang iyon.

Hindi sumagot si Juli at bumaba ang dalawang babae. Sa daan, mahigpit na tumanggi ang dalaga na pumunta sa kumbento, at umuwi sila sa kanilang nayon. Si Hermana Bali, na nagdamdam dahil kulang ang tiwala sa kanya gayong siya naman ang kasama, ay naghiganti sa pamamagitan ng isang mahabang sermon.

Ang totoo, hindi magagawa ng dalaga ang hakbang na iyon nang hindi hinahatulan ang sarili, nang hindi siya hinahatulan ng mga tao, nang hindi siya hinahatulan ng Diyos! Ilang ulit nang ipinarinig sa kanya, may katwiran man o wala, na kung gagawin niya ang sakripisyong iyon ay patatawarin ang kanyang ama, at gayunman ay tumanggi siya, sa kabila ng sigaw ng kanyang konsiyensiya na nagpapaalala sa kanya ng tungkulin niya bilang anak. At ngayon ay dapat niya itong gawin para kay Basilio, para sa kanyang kasintahan? Para iyong pagbagsak sa saliw ng mga panunuya at halakhak ng buong sangnilikha; si Basilio mismo ay hahamakin siya; hindi, kailanman! Mas mabuti pang magbigti siya o tumalon sa anumang bangin. Gayon pa man, hinatulan na siya dahil sa pagiging masamang anak.

Kinailangan pang tiisin ng kawawang si Juli ang lahat ng paninisi ng kanyang mga kamag-anak na, dahil walang alam sa maaaring nangyari sa pagitan niya at ni Padre Camorra, ay pinagtatawanan ang kanyang mga pangamba. Papansinin ba ni Padre Camorra ang isang dalagang taganayon gayong napakarami sa bayan? At bumanggit ang mabubuting babae ng mga pangalan ng mga dalagang mayayaman at magaganda, na pawang sinawimpalad, ang iba higit, ang iba kulang. At samantala, paano kung barilin nila si Don Basilio?

Tinatakpan ni Juli ang kanyang mga tainga, tumitingin sa paligid na parang naghahanap ng tinig na magsasalita para sa kanya, tinitingnan niya ang kanyang lolo; ngunit pipi ang lolo at nakatitig sa kanyang sibat na pangaso.

Halos hindi siya nakatulog nang gabing iyon. Mga panaginip at bangungot, minsa’y mala-libing, minsa’y madugo, ang nagsasayaw sa harap ng kanyang paningin, at nagigising siya bawat sandali na naliligo sa malamig na pawis. Akala niya’y nakaririnig siya ng mga putok, akala niya’y nakikita niya ang kanyang ama, ang kanyang ama na napakarami nang ginawa para sa kanya, nakikipaglaban sa kagubatan, tinutugis na parang hayop dahil nag-atubili siyang iligtas ito. At nag-iiba ang anyo ng ama at nakikilala niya si Basilio, naghihingalo at tinatapunan siya ng mga tinging may paninisi. Bumabangon ang sawimpalad, nananalangin, umiiyak, tumatawag sa kanyang ina, sa kamatayan, at may isang sandali na, sa tindi ng takot, kung hindi lamang gabi ay tumakbo na sana siya nang tuwiran sa kumbento, mangyari na ang mangyari.

Dumating ang araw at bahagyang napawi ang mga malungkot na kutob at ang mga sindak ng dilim. Nagdala ng pag-asa ang liwanag. Ngunit kakila-kilabot ang mga balita nang hapon; napag-usapan ang mga binaril, at naging nakapangingilabot para sa dalaga ang gabi. Sa kanyang kawalan ng pag-asa, ipinasya niyang isuko ang sarili sa sandaling sumikat ang araw at magpakamatay pagkatapos: lahat na, huwag lamang ang dumanas ng ganoong mga pahirap!

Ngunit nagdala ng bagong pag-asa ang bukang-liwayway, at ayaw nang bumaba ng dalaga sa bahay ni magtungo sa simbahan. Natatakot siyang bumigay.

At ganoon lumipas ang ilang araw: nananalangin at nagsusumpa, tumatawag sa Diyos at nagnanais mamatay. Ang araw ay isang tigil-laban; umaasa si Juli sa isang himala; ang mga balitang nanggagaling sa Maynila, kahit pinalalaki pagdating, ay nagsasabing ang ilan sa mga bilanggo ay nakalaya na salamat sa mga padrino at sa impluwensiya... May kailangang isakripisyo, sino kaya iyon? Nanginginig si Juli at umuuwi sa kanilang bahay habang kinakagat ang kanyang mga kuko. At sa ganoon ay dumarating ang gabi, kung kailan ang mga pangamba, na dumodoble ang laki, ay tila nagiging totoo. Kinatatakutan ni Juli ang antok, natatakot siyang makatulog, sapagkat ang tulog niya ay isang walang-patid na bangungot. Mga tinging may paninisi ang tumatagos sa kanyang mga talukap sa sandaling ipikit niya ang mga ito, mga reklamo at panaghoy ang bumabarena sa kanyang mga tainga. Nakikita niya ang kanyang ama na pagala-gala, gutom, walang tigil ni pahinga; nakikita niya si Basilio na naghihingalo sa daan, may dalawang tama ng bala, gaya ng nakita niyang bangkay ng kapitbahay nilang iyon na pinatay habang dinadala ng guwardiya sibil. At nakikita niya ang mga gapos na bumaon sa laman, nakikita niya ang dugong lumalabas sa bibig at naririnig niyang sinasabi sa kanya ni Basilio:—«Iligtas mo ako, iligtas mo ako! ikaw lamang ang makapagliligtas sa akin!» Pagkatapos ay umaalingawngaw ang isang halakhak; lumilingon siya at nakikita ang kanyang ama, na tinitingnan siya ng mga matang puno ng paninisi. At nagigising si Juli, bumabangon sa kanyang banig, hinihimas ng mga kamay ang noo upang hawiin ang kanyang buhok: malamig na pawis, gaya ng pawis ng kamatayan, ang bumabasa rito!

Juli: Inay, inay!—hikbi niya.

At samantala, ang mga nagpapasya nang napakagaan ng loob sa kapalaran ng mga bayan, ang nag-uutos ng mga legal na pagpatay, ang lumalabag sa katarungan at gumagamit ng batas upang ipagtanggol ang dahas, ay payapang natutulog.

Sa wakas ay dumating ang isang manlalakbay mula sa Maynila at ikinuwento kung paanong pinalaya ang lahat ng bilanggo, lahat maliban kay Basilio na walang tagapagtanggol. Sa Maynila, dagdag ng manlalakbay, sinasabing ipatatapon ang binata sa Carolinas, matapos siyang papirmahin nang maaga sa isang petisyon na nagsasaad na kusang-loob niya itong hinihiling. Nakita ng manlalakbay ang bapor na magdadala sa kanya.

Tinapos ng balitang iyon ang pag-aatubili ng dalaga, na ang isip, bukod dito, ay lubha nang pinahirapan ng napakaraming gabing walang tulog at ng kanyang mga nakapangingilabot na panaginip. Maputla at ligaw ang tingin, hinanap niya si Hermana Bali at, sa tinig na nakatatakot, sinabi niyang handa na siya at tinanong kung gusto siya nitong samahan.

Natuwa si Hermana Bali at sinikap siyang payapain, ngunit hindi nakikinig si Juli at tila nagmamadali lamang siyang makarating sa kumbento. Nag-ayos siya, isinuot ang kanyang pinakamagagandang damit, at tila masigla pa nga siya. Marami siyang sinasabi, bagaman medyo hindi magkakaugnay.

Lumakad sila. Nauuna si Juli at naiinip dahil nahuhuli ang kanyang kasama. Ngunit habang papalapit sila sa bayan, unti-unting iniiwan siya ng sigla ng kanyang nerbiyos; tumatahimik siya, nawawala ang kanyang pasya, bumabagal ang kanyang hakbang, at pagkatapos ay siya na ang nahuhuli. Kinailangan siyang palakasin ang loob ni Hermana Bali.

Hermana Bali: Mahuhuli tayo!—sabi niya.

Nananatiling maputla si Juli, nakayuko, hindi nangangahas tumingala. Akala niya’y tinitingnan siya ng lahat at itinuturo siya ng daliri. Isang kahiya-hiyang pangalan ang sumisitsit sa kanyang mga tainga ngunit nagbingi-bingihan siya at nagpatuloy sa paglakad. Gayunman, nang makita niya ang kumbento, huminto siya at nagsimulang manginig.

Juli: Bumalik na tayo sa nayon, bumalik na tayo!—pakiusap niya, habang pinipigilan ang kanyang kasama.

Kinailangan siyang hawakan ni Hermana Bali sa braso at halos kaladkarin, habang pinapanatag ang loob niya at kinakausap tungkol sa mga aklat ng mga prayle. Hindi niya ito pababayaan, wala itong dapat ikatakot; may iba pang iniisip si Padre Camorra; isa lamang kawawang taganayon si Juli...

Ngunit pagdating sa pinto ng kumbento o bahay ng kura, mahigpit na tumanggi si Juli na umakyat at kumapit siya sa pader.

Juli: Huwag, huwag!—pagmamakaawa niya, puno ng sindak;—oh, huwag, huwag, maawa kayo!...

Hermana Bali: Pero ang tanga mo naman...

Marahang itinutulak siya ni Hermana Bali; lumalaban si Juli, maputla, baluktot ang mukha. Sinasabi ng kanyang tingin na nakikita niya sa kanyang harapan ang kamatayan.

Hermana Bali: Sige, bumalik na tayo kung ayaw mo!—bulalas sa wakas ng mabait na babae, na naiinis, sapagkat hindi siya naniniwala sa anumang tunay na panganib.

Hindi mangangahas si Padre Camorra, sa kabila ng kanyang katanyagan, sa harap niya.

Hermana Bali: Hayaan na nilang ipatapon ang kawawang si Don Basilio, hayaan nilang barilin siya sa daan at sabihing tinangka niyang tumakas!—dagdag niya;—kapag patay na siya, saka darating ang pagsisisi. Ako, wala akong utang na loob sa kanya. Hindi siya makapagrereklamo sa akin!

Iyon ang naging huling dagok. Sa harap ng panunumbat na ito, nang may galit, nang may kawalan ng pag-asa, gaya ng isang nagpapakamatay, ipinikit ni Juli ang kanyang mga mata upang hindi makita ang bangin na kanyang lulundagan, at buong pasyang pumasok sa kumbento. Isang buntong-hininga na higit na kahawig ng huling hingal ng naghihingalo ang kumawala sa kanyang mga labi. Sumunod si Hermana Bali, habang nagbibigay sa kanya ng mga paalala...

Kinagabihan, pabulong at may malaking hiwaga na pinag-uusapan ang ilang pangyayaring naganap nang hapong iyon.

Isang dalaga ang tumalon mula sa bintana ng kumbento, bumagsak sa ilang bato at namatay. Halos kasabay nito, isa pang babae ang lumabas sa pinto at naglibot sa mga kalye na sumisigaw at tumitili na parang baliw. Hindi nangahas ang maiingat na kapitbahay na bigkasin ang mga pangalan, at maraming ina ang kumurot sa kanilang mga anak na babae dahil nakapagbitaw ng mga salitang maaaring makapagpahamak. Pagkatapos, ngunit matagal na pagkatapos, nang dumidilim na, isang matanda ang dumating mula sa isang nayon at kumatok nang kumatok sa pinto ng kumbento, na nakasara at binabantayan ng mga sakristan. Kumakatok ang matanda gamit ang mga kamao, ang ulo, habang naglalabas ng mga impit na sigaw, walang salita gaya ng sa isang pipi, hanggang sa itinaboy siya sa pamamagitan ng palo at tulak. Pagkatapos ay nagtungo siya sa bahay ng gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan], ngunit sinabi sa kanyang wala ang gobernadorcillo, nasa kumbento; pumunta siya sa hukom pamayapa, ngunit wala rin ang hukom pamayapa, ipinatawag sa kumbento; pumunta siya sa tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan], wala rin, nasa kumbento; nagtungo siya sa kuwartel, nasa kumbento ang tenyente ng guwardiya sibil... Kaya umuwi ang matanda sa kanyang nayon na umiiyak na parang bata: naririnig ang kanyang mga alulong sa gitna ng gabi; kinakagat ng mga lalaki ang kanilang mga labi, pinagdadaop ng mga babae ang kanilang mga kamay, at pumapasok sa kanilang mga bahay ang mga aso, takot, nakaipit ang buntot sa pagitan ng mga paa!

Isang Babae: Ah, Diyos ko, ah, Diyos ko!—sabi ng isang kawawang babae, na nangayayat dahil sa pag-aayuno;—sa harap mo ay walang mayaman, walang mahirap, walang puti, walang itim... ikaw ang maggagawad sa amin ng katarungan!

Asawa: Oo,—sagot sa kanya ng asawa;—basta’t ang Diyos na iyang ipinangangaral nila ay hindi purong imbento, isang panlilinlang! Sila ang unang hindi naniniwala sa kanya!

Pagsapit ng ikawalo ng gabi, sinasabing mahigit pitong prayle, na nagmula sa mga karatig-bayan, ang nasa kumbento at nagpupulong. Kinabukasan, nawala magpakailanman sa nayon si Tandang Selo, dala ang kanyang sibat na pangaso.