Kabanata XXIX Mga Huling Salita Tungkol kay Kapitan Tiago

Maganda ang naging wakas ni Kapitan Tiago, ibig sabihin, nagkaroon siya ng libing na bihira ang katulad. Totoo na ipinaalala ng kura ng parokya kay Padre Irene na namatay si Kapitan Tiago nang hindi nakapangumpisal, ngunit ang mabait na pari, nakangiti nang may pang-uuyam, ay kinuskos ang dulo ng kanyang ilong at sumagot:

Padre Irene: Ano ba kayo, sa akin pa ninyo iyan sasabihin! Kung ipagkakait natin ang mga seremonya ng libing sa lahat ng namamatay nang walang kumpisal, malilimutan na natin ang De profundis [salmong dinadasal para sa mga patay]. Ang ganyang kahigpitan, gaya ng alam na alam ninyo, ay pinananatili lamang kapag ang hindi nagsisi ay wala ring maibabayad; ngunit kay Kapitan Tiago!... Naku! Kayo nga’y nakapaglibing na ng mga Tsinong di-binyagan, at may misa pa para sa patay!

Hinirang ni Kapitan Tiago si Padre Irene bilang tagapangasiwa at tagapagpatupad ng kanyang testamento, at ipinamana niya ang kanyang mga ari-arian, ang isang bahagi sa Santa Clara, ang isang bahagi sa Papa, sa Arsobispo, sa mga korporasyong relihiyoso, at nag-iwan siya ng dalawampung piso para sa matrikula ng mga mahihirap na estudyante. Ang huling probisyong ito ay idinikta sa mungkahi ni Padre Irene, bilang tagapagtanggol ng mga kabataang nag-aaral. Pinawalang-bisa ni Kapitan Tiago ang pamanang dalawampu’t limang piso na iniiwan niya kay Basilio, dahil sa kawalang-utang-na-loob na ipinakita ng binata nitong mga huling araw, ngunit ibinalik iyon ni Padre Irene at ipinahayag na sasagutin niya iyon mula sa sarili niyang bulsa at konsensiya.

Sa bahay ng namatay, na dinagsa kinabukasan ng mga dating kakilala at kaibigan, pinag-uusapang mabuti ang isang himala. Sinasabing sa mismong sandali ng kanyang paghihingalo, nagpakita sa mga madre ang kaluluwa ni Kapitan Tiago, napapalibutan ng maningning na liwanag. Iniligtas ito ng Diyos, salamat sa maraming misang ipinamisa niya at sa kanyang mga banal na pamana. Pinag-uusapan ang balita, nagkakahugis ito, nadaragdagan ng mga detalye, at walang sinumang nag-aalinlangan dito. Inilalarawan ang kasuotan ni Kapitan Tiago: siyempre, ang frac [pormal na amerikanang may buntot], ang pisnging nakaumbok sa sapa [katas ng nginuyang nganga] ng buyo, at hindi rin nakalimutan ang pipa sa paghitit ng opyo at ang manok na sasabungin. Ang sakristan mayor, na nasa grupo, ay taimtim na tumatango, at inisip na kapag namatay siya, magpapakita siyang dala ang kanyang tasa ng puting taho, sapagkat kung wala ang nakapagpapaginhawang almusal na iyon, hindi niya maunawaan ang kaligayahan, sa langit man o sa lupa. Tungkol sa paksang ito, at dahil hindi nila mapag-usapan ang mga pangyayari noong nakaraang araw, at dahil may mga sugarol doon, napakaraming kakatwang opinyon ang lumabas: nanghuhula sila kung aanyayahan o hindi ni Kapitan Tiago si San Pedro sa isang soltada [pagbitaw ng mga manok sa laban], kung magpupustahan sila, kung imortal ang mga manok, kung hindi sila tinatablan ng sugat, at kung gayon, sino ang magiging hukom ng laban, sino ang mananalo, at iba pa: mga pagtatalong lubhang kinagigiliwan ng mga nagtatatag ng mga agham, teorya at sistemang nakabatay sa isang tekstong itinuturing nilang hindi nagkakamali, ipinahayag ng Diyos o dogmatiko. Bukod dito, sumisipi sila mula sa mga nobena, mga aklat ng himala, mga sinabi ng mga kura, mga paglalarawan ng langit at iba pang walang kabuluhang bagay. Si Don Primitivo, ang pilosopo, ay tuwang-tuwa sa pagsipi ng mga opinyon ng mga teologo.

Don Primitivo: Sapagkat walang maaaring matalo,—ang sabi niya nang buong awtoridad;—ang pagkatalo ay nagdudulot ng sama ng loob, at sa langit ay hindi maaaring magkaroon ng sama ng loob.

Martín Aristorenas: Pero may kailangang manalo,—sagot ng sugarol na si Aristorenas;—nasa pagkapanalo ang sarap!

Don Primitivo: E di pareho silang panalo, ganoon lang!

Hindi matanggap ni Martín Aristorenas ang ideyang pareho silang mananalo, siya na gumugol ng kanyang buong buhay sa sabungan at laging nakakita na may isang manok na natatalo at may isang nananalo; sa pinakamabuti, maaaring tabla. Nagsalita man sa Latin si Don Primitivo, wala ring nangyari: umiiling si Martín Aristorenas, gayong madali namang maunawaan ang Latin ni Don Primitivo; nagsasalita siya tungkol sa an gallus talisainus, acuto tari armatus, an gallus beati Petri bulikus sasabungus sit [kung ang manok na talisain na may matalim na tari, kung ang manok na bulik ni San Pedro ang isasabong], at iba pa, hanggang sa ipasya niyang gamitin ang argumentong ginagamit ng marami upang magpatahimik at manghikayat:

Don Primitivo: Mapapahamak ang kaluluwa mo, kaibigang Martín, mahuhulog ka sa erehiya! Cave ne cadas [Mag-ingat na huwag mahulog]! Hindi na ako makikipaglaro sa iyo ng monte [sugal sa baraha]! Hindi na tayo magsosyo sa pusta! Itinatanggi mo ang walang-hanggang kapangyarihan ng Diyos, peccatum mortale [kasalanang mortal]! Itinatanggi mo ang katunayan ng Santisima Trinidad: ang tatlo ay isa at ang isa ay tatlo! Dahan-dahan ka! Di-tuwirang itinatanggi mo na ang dalawang kalikasan, dalawang pag-iisip at dalawang kalooban ay maaaring magkaroon ng iisang alaala lamang! Mag-ingat ka! Quicumque non crederit, anathema sit [Sinumang hindi maniniwala ay itiwalag at sumpain]!

Napaurong si Martín Aristorenas, namumutla at nanginginig, at ang Tsinong si Quiroga, na nakinig nang buong pansin sa pangangatwiran, ay buong-galang na nag-alok sa pilosopo ng isang napakagandang tabako at nagtanong sa kanyang malambing na tinig:

Quiroga: Sigulo, puele contalata aliendo galela con Kilisto, ja? [Tiyak na puwedeng makipagkontrata kay Kristo sa pag-upa ng sabungan, ano?] Cuando mia muele, mia contalatista, ja? [Pagkamatay ko, ako ang kontratista, ano?]

Sa ibang mga umpukan, higit na pinag-uusapan ang patay; kahit paano, pinagtatalunan nila ang damit na isusuot sa kanya. Iminungkahi ni Kapitan Tinong ang abito ng isang Pransiskano; mayroon nga siyang isa, luma, gasgas at may mga tagpi, isang mahalagang kasuotan na, ayon sa prayleng nagbigay nito sa kanya bilang limos kapalit ng tatlumpu’t anim na piso, ay nag-iingat sa bangkay laban sa apoy ng impiyerno; at isinalaysay niya bilang patunay ang ilang banal na anekdotang hango sa mga aklat na ipinamamahagi ng mga kura. Bagaman lubhang pinahahalagahan ni Kapitan Tinong ang relikyang iyon, handa siyang ipaubaya ito sa kanyang matalik na kaibigan, na hindi niya nadalaw noong ito’y may sakit. Ngunit tumutol nang may malaking katwiran ang isang sastre: dahil nakita ng mga madre si Kapitan Tiago na umaakyat sa langit na naka-frac, naka-frac din siyang dapat bihisan dito sa lupa, at hindi na kailangan ng mga pananggalang o kapote; naka-frac ang pagpunta sa sayawan, sa pista, at wala nang ibang naghihintay sa kanya sa kaitaasan... at tingnan ninyo! nagkataon namang may isa siyang yari na, na maipauubaya niya sa halagang tatlumpu’t dalawang piso, apat na piso ang mura kaysa sa abito ng Pransiskano, sapagkat ayaw niyang kumita ng anuman kay Kapitan Tiago: naging suki niya ito noong nabubuhay pa, at ngayon ay magiging patron niya sa langit! Ngunit tinanggihan ni Padre Irene, ang tagapangasiwa at tagapagpatupad ng testamento, ang dalawang mungkahi at iniutos na bihisan ang bangkay ng alinman sa mga dati nitong damit, sinasabi nang may banal na kataimtiman na hindi tumitingin ang Diyos sa kasuotan.

Kaya’t ang libing ay nasa pinakamataas na uri. Nagkaroon ng mga responso sa bahay, sa kalye; tatlong prayle ang namuno sa mga seremonya, na para bang hindi sapat ang isa para sa ganoon kalaking kaluluwa; ginawa ang lahat ng posibleng ritwal at seremonya, at sinasabing nag-imbento pa ng iba, may mga dagdag na bilang gaya sa mga palabas na pang-benepisyo ng maliliit na teatro. Isang kaluguran iyon: maraming insenso ang sinunog, maraming inawit sa Latin, maraming banal na tubig ang naubos—si Padre Irene, bilang parangal sa kanyang kaibigan, ay umawit ng Dies iræ [Araw ng Poot, awit sa misa para sa patay] sa tinig na falsete [pinatinis na boses], mula sa koro—at talagang sumakit ang ulo ng mga kapitbahay sa walang tigil na pagtugtog ng kampana para sa patay.

Si Doña Patrocinio, ang dating karibal ni Kapitan Tiago sa pagkarelihiyoso, ay taos-pusong naghangad na mamatay kinabukasan upang makapagpagawa ng mga seremonya ng libing na lalo pang marangya. Hindi matiis ng banal na matanda na ang lalaking itinuring na niyang talunan magpakailanman ay muling mabuhay, sa pagkamatay nito, nang may ganoong karangyaan. Oo, ninanais niyang mamatay, at para bang naririnig na niya ang mga bulalas ng mga taong dadalo sa kanyang mga responso:

Mga Tao: Ito nga ang libing na libing! Ito nga ang marunong mamatay, Doña Patrocinio!