Kabanata XXVII Ang Prayle at ang Pilipino

Iniwan natin si Isagani na nagtatalumpati sa kanyang mga kaibigan. Sa gitna ng kanyang sigla, lumapit sa kanya ang isang capista [mahirap na estudyanteng naglilingkod kapalit ng pag-aaral] upang sabihing ibig siyang makausap ni Padre Fernández, isa sa mga propesor ng ampliación [mas mataas na kurso].

Nagbago ang anyo ni Isagani. Para sa kanya, si Padre Fernández ay taong lubhang kagalang-galang: siya ang nag-iisang lagi niyang itinatangi kapag ang pinag-uusapan ay ang pagbatikos sa mga prayle.

Isagani: At ano ang kailangan ni Padre Fernández?—tanong niya.

Nagkibit-balikat ang capista; atubiling sumunod sa kanya si Isagani.

Si Padre Fernández, ang prayleng nakita natin sa Los Baños, ay naghihintay sa kanyang selda, seryoso at malungkot, nakakunot ang mga kilay na para bang nagbubulay-bulay. Tumayo siya nang makita niyang pumasok si Isagani, binati ito sa pamamagitan ng pakikipagkamay, at isinara ang pinto; pagkatapos ay nagsimula siyang maglakad-lakad mula sa isang dulo hanggang sa kabilang dulo ng kanyang silid. Nakatayong naghihintay si Isagani na kausapin siya nito.

Padre Fernández: Ginoong Isagani,—sabi niya sa wakas sa tinig na medyo nababagbag;—mula sa bintana ay narinig ko kayong nagtatalumpati, sapagkat, palibhasa’y may tisis ako, matalas ang aking pandinig, at ibig ko kayong makausap. Lagi kong naibigan ang mga kabataang nagsasalita nang malinaw at may sariling paraan ng pag-iisip at pagkilos; hindi mahalaga sa akin kung naiiba ang kanilang mga palagay sa aking mga palagay. Kayo, ayon sa narinig ko, ay nagkaroon ng isang hapunan kagabi; huwag na kayong magdahilan...

Isagani: Hindi naman ako nagdadahilan!—sabad ni Isagani.

Padre Fernández: Lalong mabuti; patunay iyan na tinatanggap ninyo ang bunga ng inyong mga gawa. Gayunman, magkakamali kayo kung babawiin ninyo ang inyong sinabi; hindi ko kayo pinupuna, hindi ko pinapansin ang anumang sinabi roon kagabi, hindi ko kayo sinisisi, sapagkat, sa kabila ng lahat, malaya kayong magsabi tungkol sa mga Dominikano ng anumang ibig ninyo; hindi kayo aming estudyante; ngayong taon lamang kami nagkaroon ng kasiyahang makasama kayo at malamang ay hindi na namin kayo makakasama pa. Huwag ninyong isiping magsusumbat ako ng utang na loob, hindi; hindi ko sasayangin ang aking panahon sa mga hangal at gasgas na bagay. Ipinatawag ko kayo dahil inakala kong isa kayo sa iilang estudyanteng kumikilos ayon sa paniniwala, at dahil gusto ko ang mga taong may paninindigan, sinabi ko sa sarili: kay Ginoong Isagani ako magpapaliwanag.

Tumigil sandali si Padre Fernández at ipinagpatuloy ang paglalakad nang nakayuko, nakatingin sa sahig.

Padre Fernández: Maaari kayong maupo kung gusto ninyo,—patuloy niya;—nakaugalian ko nang magsalita habang naglalakad dahil sa ganoon ay mas madaling pumapasok sa isip ko ang mga ideya.

Nanatiling nakatayo si Isagani, nakataas ang ulo, hinihintay na pasukin ng propesor ang paksa.

Padre Fernández: Mahigit walong taon na akong propesor,—patuloy ni Padre Fernández habang naglalakad,—at nakilala at nakasalamuha ko ang mahigit dalawang libo’t limandaang kabataan; tinuruan ko sila, sinikap kong hubugin, ikinintal ko sa kanila ang mga simulain ng katarungan, ng dangal, at gayunman, sa mga panahong ito na labis kaming pinag-uusapan nang patalikod, wala pa akong nakitang isa mang nagkaroon ng lakas ng loob na panindigan ang kanyang mga paratang kapag kaharap na niya ang isang prayle... ni hindi man lamang nang malakas sa harap ng isang tiyak na karamihan... May mga kabataang sa likuran ay naninirang-puri sa amin at sa harapan ay humahalik sa aming kamay, at may hamak na ngiting namamalimos ng aming pansin! Puf! Ano ang ibig ninyong gawin namin sa ganyang mga nilalang?

Isagani: Hindi lahat ng sisi ay sa kanila, padre,—sagot ni Isagani;—nasa mga nagturo sa kanilang maging mapagkunwari ang sisi, nasa mga naniniil sa malayang kaisipan, sa malayang pananalita. Dito, ang bawat malayang kaisipan, ang bawat salitang hindi alingawngaw ng kalooban ng makapangyarihan, ay tinatawag na filibusterismo [paghihimagsik laban sa Espanya], at alam na alam ninyo kung ano ang kahulugan nito. Baliw ang sinumang, dahil lamang sa kasiyahang masabi nang malakas ang kanyang iniisip, ay magsasapalaran sa pag-uusig!

Padre Fernández: Anong pag-uusig ang dinanas ninyo?—tanong ni Padre Fernández, habang itinataas ang ulo;—hindi ko ba kayo hinayaang magsalita nang malaya sa aking klase? At gayunman, kayo ay isang eksepsiyon na, kung totoo ang inyong sinasabi, ay dapat kong ituwid upang gawing pangkalahatan hangga’t maaari ang patakaran, upang hindi lumaganap ang masamang halimbawa!

Napangiti si Isagani.

Isagani: Nagpapasalamat ako sa inyo at hindi ko na pagtatalunan kung ako nga ay isang eksepsiyon o hindi; tatanggapin ko ang inyong taguri upang tanggapin din ninyo ang akin: kayo man ay isang eksepsiyon; at dahil hindi naman tayo narito upang pag-usapan ang mga eksepsiyon, ni ipagtanggol ang ating mga sarili, ako man lamang ay hindi iyon balak, ipinakikiusap ko sa aking propesor na ibahin ang takbo ng usapan.

Sa kabila ng kanyang mga liberal na simulain, itinaas ni Padre Fernández ang ulo at tiningnan si Isagani nang punong-puno ng pagkagulat. Higit na malaya pa pala ang binatang iyon kaysa sa inaakala niya; bagaman tinatawag siya nitong propesor, sa kaibuturan ay itinuturing siya nitong kapantay, yamang nagpaparinig pa ito. Bilang isang mahusay na diplomata, hindi lamang tinanggap ni Padre Fernández ang katotohanang iyon kundi siya pa mismo ang naglatag nito.

Padre Fernández: Mabuti kung gayon!—sabi niya;—ngunit huwag ninyong ituring na ako ang inyong propesor; ako ay isang prayle at kayo ay isang estudyanteng Pilipino, wala nang higit, wala nang kulang! At ngayon ay itatanong ko sa inyo: ano ang ibig ng mga estudyanteng Pilipino mula sa amin?

Hindi inaasahan ang tanong; hindi handa si Isagani. Isa iyong ulos na biglang isinisingit habang ginagawa ang muro [pagsasanay na nagsasalitan ng ulos at salag], gaya ng sinasabi sa eskrima. Nabigla nang ganoon, sumagot si Isagani sa pamamagitan ng isang marahas na salag, gaya ng isang baguhang nagtatanggol sa sarili:

Isagani: Na gampanan ninyo ang inyong tungkulin!—sabi niya.

Napatuwid ng tayo si Fray Fernández: tumunog sa kanya ang sagot na parang putok ng kanyon.

Padre Fernández: Na gampanan namin ang aming tungkulin!—ulit niya, habang tumatayo nang tuwid;—bakit, hindi ba namin ginagampanan ang aming tungkulin? Anong mga tungkulin ang iniaatang ninyo sa amin?

Isagani: Ang mismong mga tungkuling buong layang iniatang ninyo sa inyong sarili nang pumasok kayo sa inyong orden, at ang mga ibig ninyong iatang pagkatapos, nang nasa loob na kayo! Ngunit, bilang estudyanteng Pilipino, hindi ko itinuturing na tungkulin kong suriin ang inyong asal kaugnay ng mga patakaran ng inyong orden, ng Katolisismo, ng pamahalaan, ng bayang Pilipino at ng sangkatauhan sa pangkalahatan: mga usapin iyan na kailangan ninyong lutasin kasama ang inyong mga tagapagtatag, ang Papa, ang pamahalaan, ang buong bayan, o ang Diyos; bilang estudyanteng Pilipino, lilimitahan ko ang aking sarili sa inyong mga tungkulin sa amin. Ang mga prayle sa pangkalahatan, bilang mga lokal na tagasuri ng pagtuturo sa mga lalawigan, at ang mga Dominikano lalo na, sa paghawak nila ng monopolyo sa buong pag-aaral ng kabataang Pilipino, ay nangako, sa harap ng walong milyong mamamayan, sa harap ng Espanya at sa harap ng sangkatauhan, na bahagi kami, na pabutihin nang pabutihin ang batang binhi, sa moral at sa pisikal, upang akayin ito sa kaligayahan, upang lumikha ng isang bayang may dangal, masagana, matalino, mabuti ang asal, marangal at tapat. At ngayon ay ako naman ang magtatanong: tinupad ba ng mga prayle ang kanilang pangako?

Padre Fernández: Tinutupad namin...

Isagani: Ah! Padre Fernández,—sabad ni Isagani;—kayo, nang nakapatong ang kamay sa inyong puso, ay makapagsasabing tinutupad ninyo, ngunit nang nakapatong ang kamay sa puso ng orden, sa puso ng lahat ng orden, hindi ninyo iyon masasabi nang hindi dinadaya ang inyong sarili! Ah, Padre Fernández! Kapag kaharap ko ang isang taong pinahahalagahan at iginagalang ko, mas gusto kong ako ang paratangan kaysa ako ang magparatang, mas gusto kong ipagtanggol ang sarili kaysa makasakit. Ngunit, yamang nasimulan na natin ang pagpapaliwanagan, ituloy natin hanggang sa dulo! Paano ginagampanan ang kanilang tungkulin ng mga nagsusuri ng pagtuturo sa mga bayan? Sa pamamagitan ng paghadlang dito! At ang mga may hawak na monopolyo rito sa pag-aaral, ang mga ibig humubog sa isip ng kabataan nang wala nang ibang sinumang kasali, paano nila tinutupad ang kanilang tungkulin? Sa pagtitipid hangga’t maaari sa karunungan, sa pagpatay sa bawat alab at sigla, sa paghamak sa bawat dangal, na siyang tanging nagpapakilos sa kaluluwa, at sa pagkikintal sa amin ng mga lumang ideya, ng mga lipas na paniwala, ng mga maling simulaing hindi umaayon sa buhay ng pag-unlad! Ah! Kung, kapag ang pinag-uusapan ay ang pagpapakain sa mga bilanggo, ang pagtustos sa mga kriminal, ay nagbubukas ang pamahalaan ng subasta upang hanapin ang tagapagtustos na mag-aalok ng pinakamabuting kondisyon sa pagkain, ang hindi gaanong magpapabaya sa kanilang mamatay sa gutom; kapag ang pinag-uusapan naman ay ang pagpapakain sa kaluluwa ng isang buong bayan, ang pagpapakain sa kabataan, sa pinakamalusog na bahagi, sa bahaging magiging bansa at lahat-lahat balang araw, hindi lamang hindi nagbubukas ang pamahalaan ng anumang subasta, kundi ipinagkakatiwala pa nito ang kapangyarihan sa mismong samahang nagyayabang na ayaw nito ng edukasyon, na ayaw nito ng anumang pag-unlad. Ano ang sasabihin natin kung ang tagapagtustos ng mga bilangguan, matapos niyang makuha sa pamamagitan ng mga intriga ang kontrata, ay pababayaan niyang manghina sa anemya ang kanyang mga bilanggo, at pakakainin sila ng lahat ng luma at bulok, at magdadahilan pagkatapos na hindi makabubuting malusog ang mga bilanggo, sapagkat ang mabuting kalusugan ay nagdudulot ng masasayang kaisipan, sapagkat ang kasiyahan ay nagpapabuti sa tao, at hindi dapat bumuti ang tao dahil kapaki-pakinabang sa tagapagtustos na marami ang kriminal? Ano ang sasabihin natin kung pagkatapos ay magsabwatan ang pamahalaan at ang tagapagtustos, dahil, sa sampu o labindalawang kuwartang tinatanggap ng isa sa bawat kriminal, ay lima ang napupunta sa isa pa?

Kinakagat ni Padre Fernández ang kanyang mga labi.

Padre Fernández: Napakabibigat na paratang iyan,—sabi niya,—at lumalampas kayo sa hangganan ng ating napagkasunduan.

Isagani: Hindi, padre; ang usapin pa rin ng mga estudyante ang tinatalakay ko. Ang mga prayle, at hindi ko sinasabing kayo, sapagkat hindi ko kayo isinasama sa karamihan, ang mga prayle ng lahat ng orden ay naging mga tagapagtustos namin sa isip, at sinasabi at ipinahahayag nila, nang walang anumang hiya, na hindi makabubuting magkaroon kami ng kaliwanagan dahil balang araw ay ipahahayag namin na malaya na kami! Iyan ay ang hindi pagpayag na makakain ang bilanggo upang hindi siya bumuti at makalabas sa bilangguan. Ang kalayaan ay sa tao gaya ng edukasyon sa talino, at ang hindi pagpayag ng mga prayle na magkaroon kami nito ang pinagmumulan ng aming mga hinaing!

Padre Fernández: Ang edukasyon ay ibinibigay lamang sa karapat-dapat dito!—tuyot na sagot ni Padre Fernández;—ang ibigay ito sa mga taong walang paninindigan at walang moralidad ay pagbababoy dito.

Isagani: At bakit may mga taong walang paninindigan at walang moralidad?

Nagkibit-balikat ang Dominikano.

Padre Fernández: Mga kapintasang nasususo kasama ng gatas, nalalanghap sa sinapupunan ng mga pamilya... ano ba ang malay ko?

Isagani: Ah, hindi, Padre Fernández!—marubdob na bulalas ng binata;—ayaw ninyong arukin ang paksa, ayaw ninyong tumingin sa bangin sa takot na makita roon ang anino ng inyong mga kapatid. Kung ano kami, kayo ang gumawa. Ang bayang sinisiil ay napipilitang maging mapagkunwari; ang pinagkakaitan ng katotohanan ay binibigyan ng kasinungalingan; ang nagiging maniniil ay nagluluwal ng mga alipin. Walang moralidad, sabi ninyo; sige na! bagaman maaaring pasinungalingan kayo ng mga estadistika, sapagkat dito ay hindi nagagawa ang mga krimeng gaya ng sa maraming bayang nabulag sa kanilang pagmamataas bilang mga tagapangaral ng moralidad. Ngunit, at nang hindi ko na susuriin ngayon kung ano ang bumubuo sa pagkatao at kung gaano kalaki ang bahagi ng natanggap na edukasyon sa moralidad, sumasang-ayon ako sa inyo na may mga kapintasan kami. Sino ang may kasalanan niyon? Kayo ba, na tatlong siglo’t kalahati nang hawak sa inyong mga kamay ang aming edukasyon, o kami na sumusunod sa lahat? Kung, matapos ang tatlong siglo’t kalahati, ay wala nang nagawa ang manlililok kundi isang karikatura, tiyak na wala siyang kakayahan.

Padre Fernández: O kaya’y napakasama ng luwad na ginagamit niya.

Isagani: Lalo pa siyang walang kakayahan kung gayon, sapagkat, alam niyang masama ito, hindi niya binibitawan ang luwad at patuloy na nagsasayang ng panahon... at hindi lamang siya walang kakayahan, nandaraya pa siya at nagnanakaw, sapagkat, batid niyang walang silbi ang kanyang gawa, ipinagpapatuloy niya ito upang matanggap ang sahod... at hindi lamang siya walang kakayahan at magnanakaw, kasuklam-suklam pa siya, sapagkat hinahadlangan niya ang sinumang ibang manlililok na subukin ang kanyang husay at tingnan kung makagagawa siya ng anumang may kabuluhan! Mapanirang inggit ng kawalang-kakayahan!

Matalas ang sagot at nadama ni Padre Fernández na nahuli siya. Tiningnan niya si Isagani at para sa kanya ay mukha itong higante, hindi matatalo, nakasisindak, at sa unang pagkakataon sa kanyang buhay ay inakala niyang natalo siya ng isang estudyanteng Pilipino. Pinagsisihan niyang pinukaw niya ang pagtatalo, ngunit huli na. Sa kanyang kagipitan, at sa harap ng gayon kabigat na kalaban, naghanap siya ng mabuting kalasag at ang pamahalaan ang kanyang dinampot.

Padre Fernández: Isinisisi ninyo sa amin ang lahat ng pagkukulang dahil kami lamang ang nakikita ninyo, kami na malapit,—sabi niya sa tinig na hindi na gaanong mapagmataas;—natural iyan, hindi ako nagtataka! Kinamumuhian ng bayan ang sundalo o ang alguwasil na humuhuli sa kanya at hindi ang hukom na nag-utos ng pagkabilanggo. Kayo at kami ay pawang sumasayaw sa kumpas ng iisang musika: kung sa musikang iyon ay itinataas ninyo ang paa kasabay namin, huwag ninyo kaming sisihin; ang musika ang nagpapakilos sa amin. Inaakala ba ninyong kaming mga prayle ay walang budhi at hindi nagnanais ng mabuti? Inaakala ba ninyong hindi namin kayo iniisip, na hindi namin iniisip ang aming tungkulin, at na kumakain lamang kami upang mabuhay at nabubuhay upang maghari? Sana nga ay ganoon lamang! Ngunit, gaya ninyo, sumusunod kami sa kumpas; naiipit kami sa pagitan ng espada at pader: kung hindi kayo ang magpapaalis sa amin, ang pamahalaan. Ang pamahalaan ang nag-uutos, at kung sino ang nag-uutos, siya ang nag-uutos, at cartuchera al cañón [sa letra, kartutsera sa kanyon: sunod na lamang, gaya ng sundalo]!

Isagani: Mula riyan ay mahihinuha,—puna ni Isagani nang may mapait na ngiti,—na ibig ng pamahalaan ang pagkasira ng aming moralidad?

Padre Fernández: O, hindi, hindi iyan ang ibig kong sabihin! Ang ibig kong sabihin ay may mga paniniwala, may mga teorya at batas na, bagaman ginawa nang may pinakamabuting hangarin, ay nagbubunga ng pinakamalulungkot na kahihinatnan. Ipaliliwanag ko nang mas mabuti sa pamamagitan ng isang halimbawa. Upang mapigilan ang isang maliit na kasamaan, gumagawa ng napakaraming batas na nagdudulot ng lalo pang malalaking kasamaan: corruptissima in republica plurimæ leges [kung saan pinakabulok ang republika, doon pinakamarami ang batas], sabi ni Tácito. Upang maiwasan ang isang kaso ng pandaraya, gumagawa ng isang milyon at kalahating panukalang pang-iwas at nakaiinsulto, na ang agad na epekto ay ang pukawin sa publiko ang paghahangad na iwasan at lusutan ang gayong mga pag-iingat: upang gawing kriminal ang isang bayan, kailangan lamang pagdudahan ang kanyang kabutihan. Magpalabas ng isang batas, hindi na rito, kundi sa Espanya, at makikita ninyo kung paano pinag-aaralan ang paraan ng paglusot dito, at iyon ay dahil nakalimutan ng mga mambabatas na kung gaano itinatago ang isang bagay ay lalo itong ninanais makita. Bakit itinuturing na malalaking katangian ng bayang Kastila ang pagkapilyo at pagkatuso, gayong walang ibang bayang kasingmarangal, kasingmapagmalaki at kasingmaginoo nito? Sapagkat ang aming mga mambabatas, nang may pinakamabuting hangarin, ay pinagdudahan ang kanyang kamaharlikaan, sinugatan ang kanyang pagmamalaki at hinamon ang kanyang pagkamaginoo! Ibig ba ninyong magbukas ng daan sa Espanya sa gitna ng mga bato? Kung gayon ay maglagay kayo roon ng isang mapag-utos na karatulang nagbabawal ng pagdaan, at ang bayan, bilang pagtutol sa pagpapataw, ay iiwan ang lansangan upang akyatin ang batuhan. Sa araw na sa Espanya ay ipagbawal ng isang mambabatas ang kabutihan at ipataw ang bisyo, kinabukasan ay magiging mabubuti ang lahat!

Tumigil sandali ang Dominikano, at pagkatapos ay nagpatuloy:

Padre Fernández: Ngunit sasabihin ninyong lumalayo tayo sa usapin; babalikan ko ito... Ang masasabi ko upang mapaniwala kayo ay na ang mga bisyong pinagdurusahan ninyo ay hindi dapat isisi ni sa amin ni sa pamahalaan; nasa di-ganap na pagkakaayos ng aming lipunan ang mga iyon, qui multum probat, nihil probat [ang nagpapatunay ng labis ay walang napapatunayan], na napapahamak dahil sa labis na pag-iingat, nagkukulang sa kailangan at nagmamalabis sa di-kailangan.

Isagani: Kung inaamin ninyo ang mga kapintasang iyan sa inyong lipunan,—tugon ni Isagani,—bakit pa ito nanghihimasok sa pag-aayos ng ibang lipunan sa halip na asikasuhin muna ang sarili?

Padre Fernández: Lumalayo tayo sa ating usapin, binata; dapat tanggapin ang teorya ng mga ganap nang pangyayari...

Isagani: Sige! Tinatanggap ko iyan dahil iyan ay isang katotohanan, at patuloy akong nagtatanong: bakit, kung may kapintasan ang pagkakaayos ng inyong lipunan, ay hindi ninyo ito binabago, o kahit man lamang ay pinakikinggan ang tinig ng mga napipinsala?

Padre Fernández: Malayo pa tayo: ang pinag-uusapan natin ay kung ano ang ibig ng mga estudyante mula sa mga prayle...

Isagani: Mula sa sandaling magtago ang mga prayle sa likod ng pamahalaan, kailangang sa pamahalaan na humarap ang mga estudyante.

Makatwiran ang puna; wala nang malulusutan doon.

Padre Fernández: Hindi ako ang pamahalaan at hindi ko mapananagutan ang mga gawa nito. Ano ang ibig ng mga estudyanteng gawin namin para sa kanila sa loob ng mga hangganang kinakukulungan namin?

Isagani: Na huwag ninyong hadlangan ang pagpapalaya sa pagtuturo, kundi tulungan pa ito.

Umiling ang Dominikano.

Padre Fernández: Nang hindi ko sinasabi ang aking sariling palagay, iyan ay paghiling sa aming magpakamatay,—sabi niya.

Isagani: Sa kabaligtaran, iyan ay paghiling sa inyong magbigay-daan upang hindi namin kayo masagasaan at madurog.

Padre Fernández: Hm!—sabi ni Padre Fernández, habang humihinto at nag-iisip.—Magsimula kayo sa paghiling ng isang bagay na hindi gaanong mabigat, isang bagay na maipagkakaloob ng bawat isa sa amin nang hindi nababawasan ang kanyang dangal at mga pribilehiyo, sapagkat kung magkakaunawaan tayo at mabubuhay nang payapa, bakit pa ang mga poot, bakit pa ang mga paghihinala?

Isagani: Bumaba na tayo kung gayon sa mga detalye...

Padre Fernández: Oo, sapagkat kung gagalawin natin ang mga pundasyon, maibubuwal natin ang gusali.

Isagani: Pumunta na nga tayo sa mga detalye, iwan na natin ang larangan ng mga simulain,—tugon ni Isagani nang nakangiti;—at nang hindi ko rin sinasabi ang aking sariling palagay—at dito ay idiniin ng binata ang parirala—titigil ang mga estudyante sa kanilang saloobin at lalambot ang ilang gaspang kung marunong lamang ang mga propesor na pakitunguhan sila nang mas mabuti kaysa sa ginagawa nila hanggang ngayon... Nasa inyong mga kamay iyan.

Padre Fernández: Ano?—tanong ng Dominikano;—may reklamo ba ang mga estudyante sa aking asal?

Isagani: Padre, napagkasunduan natin mula pa sa simula na hindi natin pag-uusapan ni kayo ni ako. Pangkalahatan ang ating pinag-uusapan: marami sa mga estudyante, bukod sa hindi sila gaanong nakikinabang sa mga taong ginugol nila sa mga klase, ang madalas na nag-iiwan doon ng mga gutay-gutay na bahagi ng kanilang dangal, kung hindi man ang buo.

Kinagat ni Padre Fernández ang kanyang mga labi.

Padre Fernández: Walang pumipilit sa kanilang mag-aral; hindi nabubungkal ang mga bukid,—tuyot niyang puna.

Isagani: Mayroon, may bagay na pumipilit sa kanilang mag-aral,—tugon ni Isagani sa gayon ding tono, habang tinitingnan nang harapan ang Dominikano.—Bukod sa tungkulin ng bawat isa na hanapin ang kanyang kaganapan, may likas na pagnanais sa tao na linangin ang kanyang talino, pagnanais na dito ay lalong malakas habang lalong sinisikil; at ang nagbibigay ng kanyang ginto at ng kanyang buhay sa Estado ay may karapatang hingin dito na bigyan siya ng liwanag upang kumita nang mas mabuti ng kanyang ginto at mapangalagaan nang mas mabuti ang kanyang buhay. Oo, padre; may bagay na pumipilit sa kanila, at ang bagay na iyon ay ang pamahalaan mismo, kayo mismo, na walang awang nanunuya sa Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] na walang pinag-aralan at ipinagkakait sa kanya ang kanyang mga karapatan, batay sa pagiging mangmang niya. Hinuhubaran ninyo siya at pagkatapos ay pinagtatawanan ninyo ang kanyang kahubaran!

Hindi sumagot si Padre Fernández; nagpatuloy siya sa paglalakad-lakad, ngunit nang balisang-balisa, na parang lubhang nababagabag.

Isagani: Sinasabi ninyong hindi nabubungkal ang mga bukid!—patuloy ni Isagani sa ibang tono, matapos ang maikling paghinto;—huwag na nating suriin ngayon kung bakit, sapagkat mapapalayo tayo; ngunit kayo, Padre Fernández, kayo, propesor, kayo, taong maalam, ay ibig ninyo ang isang bayan ng mga manggagawang upahan, ng mga magbubukid! Para sa inyo ba ang magbubukid ang ganap na kalagayang maaaring marating ng tao sa kanyang ebolusyon? O ibig ba ninyo ang karunungan para sa inyong sarili at ang paggawa para sa iba?

Padre Fernández: Hindi, ibig ko ang karunungan para sa karapat-dapat dito, para sa marunong mag-ingat nito,—sagot niya;—kapag nagpakita ang mga estudyante ng patunay na mahal nila ito; kapag may makikita nang mga kabataang may paninindigan, mga kabataang marunong ipagtanggol ang kanilang dangal at ipagalang ito, magkakaroon ng karunungan, magkakaroon na rin ng mga propesor na iginagalang! Kung may mga propesor na nang-aabuso ay dahil may mga estudyanteng nagpapaubaya!

Isagani: Kapag may mga propesor na, magkakaroon ng mga estudyante!

Padre Fernández: Magsimula kayo sa pagbabago ng inyong sarili, kayo na siyang nangangailangan ng pagbabago, at susunod kami.

Isagani: Oo,—sabi ni Isagani nang may mapait na tawa;—kami ang magsimula sapagkat nasa panig namin ang kahirapan! Alam na alam ninyo kung ano ang naghihintay sa estudyanteng humaharap sa isang propesor: kayo mismo, sa kabila ng inyong pagmamahal sa katarungan, sa kabila ng inyong mabubuting damdamin, ay hirap na hirap na nagpipigil habang sinasabi ko sa inyo ang mapapait na katotohanan, kayo mismo, Padre Fernández! Anong mabuti ang napala ng sinumang nagnais na maghasik sa amin ng ibang mga ideya? At anong mga kasamaan ang bumuhos sa inyo dahil nagnais kayong maging mabuti at tuparin ang inyong tungkulin?

Padre Fernández: Ginoong Isagani,—sabi ng Dominikano, habang iniaabot ang kanyang kamay;—bagaman tila walang praktikal na kinalabasan ang usapang ito, may napakinabangan pa rin; sasabihin ko sa aking mga kapatid ang mga sinabi ninyo sa akin at umaasa akong may magagawa. Ang kinatatakutan ko lamang ay baka hindi sila maniwalang umiiral kayo...

Isagani: Iyan din ang kinatatakutan ko,—tugon ni Isagani, habang kinakamayan ang Dominikano;—natatakot akong hindi maniwala ang aking mga kaibigan na umiiral kayo, gaya ng pagharap ninyo sa akin ngayon.

At ang binata, sa pagtatapos ng panayam, ay nagpaalam.

Binuksan ni Padre Fernández ang pinto para sa kanya, at sinundan niya ito ng tingin hanggang sa makita niyang mawala ito sa pagliko sa pasilyo. Matagal niyang pinakinggan ang yabag ng mga hakbang nito, pagkatapos ay pumasok siya sa kanyang selda at hinintay na lumitaw ito sa kalye. Nakita nga niya ito; narinig niyang sinabi nito sa isang kasamang nagtatanong kung saan ito pupunta:

Isagani: Sa Gobierno Civil [tanggapan ng gobernador sibil ng Maynila]! Titingnan ko ang mga paskil at sasama ako sa iba!

Ang kasama, natakot, ay napatitig sa kanya na gaya ng pagtitig sa isang taong nagpapakamatay, at tumakbong palayo.

Padre Fernández: Kawawang binata!—bulong ni Padre Fernández, habang nararamdamang nangingilid ang luha sa kanyang mga mata;—kinaiinggitan ko ang mga Heswita na nagpalaki sa iyo!

Lubos na nagkakamali si Padre Fernández; itinatwa ng mga Heswita si Isagani, at nang malaman nila nang hapong iyon na dinakip siya, sinabi nilang ipinapahamak sila nito.

Mga Heswita: Napapahamak ang binatang iyan at mapipinsala tayo! Ipaalam na hindi rito niya natutunan ang mga ideyang iyan!

Hindi nagsisinungaling ang mga Heswita, hindi: ang mga ideyang iyon ay ibinibigay lamang ng Diyos sa pamamagitan ng Kalikasan.