Kabanata XXVI Mga Paskil

Maagang-maaga bumangon si Basilio upang pumunta sa Ospital. Nakabalangkas na ang kanyang balak: dalawin ang kanyang mga maysakit, pumunta pagkatapos sa Unibersidad upang may malaman tungkol sa kanyang titulong lisensiyado, at makipagkita pagkatapos kay Makaraig para sa mga gastusing idudulot sa kanya ng titulong iyon. Nagamit na niya ang malaking bahagi ng kanyang naipon sa pagtubos kay Juli at sa paghahanap dito ng isang kubong matitirhan kasama ang lolo, at hindi siya nangangahas lumapit kay Kapitan Tiago, sa takot na baka ipakahulugan nito ang hakbang na iyon bilang paunang bahagi ng manang lagi nitong ipinangangako sa kanya.

Abala ang isip sa mga bagay na ito, hindi niya napansin ang mga pangkat ng mga estudyanteng ganoon kaaga ay pabalik na mula sa lungsod, na para bang isinara ang mga silid-aralan; lalo pang hindi niya napuna ang anyong nababahala ng ilan, ang mga usapang pabulong, ang mga mahiwagang senyas na ipinapalitan nila sa isa’t isa. Kaya nang tanungin siya ng kanyang mga kaibigan, pagdating niya sa San Juan de Dios, tungkol sa isang sabwatan, napalundag si Basilio nang maalala ang binabalak ni Simoun, na naunsiyami dahil sa mahiwagang aksidente ng alahero. Puno ng takot at nag-iba ang tinig, nagtanong siya, habang nagkukunwaring walang alam:

Basilio: Ah! Ang sabwatan?

Isang Kaibigan: Natuklasan na!—sagot ng isa pa,—at mukhang marami ang sangkot.

Sinikap ni Basilio na pigilan ang sarili.

Basilio: Maraming sangkot?—ulit niya, habang sinisikap na may mabasa sa mga tingin ng iba;—at sinu-sino...?

Isang Kaibigan: Mga estudyante, napakaraming estudyante!

Hindi inakala ni Basilio na makabubuting magtanong pa, sa takot na mabisto siya, at sa dahilang dadalawin niya ang kanyang mga maysakit, lumayo siya sa pangkat. Sinalubong siya ng isang propesor ng klinika at, habang mahiwagang ipinapatong ang kamay sa kanyang balikat—kaibigan niya ang propesor—ay nagtanong sa kanya nang pabulong:

Propesor ng Klinika: Naroon ba kayo sa hapunan kagabi?

Dahil sa kalagayan ng kanyang loob, inakala ni Basilio na ang narinig niya ay noong isang gabi. Noong isang gabi ang pakikipag-usap kay Simoun. Nais niyang magpaliwanag.

Basilio: Sasabihin ko po sa inyo,—pautal niyang sabi,—dahil masama po ang lagay ni Kapitan Tiago at bukod doon ay kailangan ko pang tapusin ang Mata...

Propesor ng Klinika: Mabuti at hindi kayo pumunta,—sabi ng propesor;—ngunit kasapi ba kayo ng samahan ng mga estudyante?

Basilio: Nagbabayad po ako ng aking ambag...

Propesor ng Klinika: Kung gayon, isang payo: umalis na kayo ngayon din at sirain ninyo ang lahat ng papeles na maaaring magpahamak sa inyo.

Nagkibit-balikat si Basilio. Wala siyang anumang papeles; mga talang klinikal ang mayroon siya, wala nang iba.

Basilio: Si Ginoong Simoun po ba...?

Propesor ng Klinika: Walang kinalaman si Simoun sa bagay na ito, salamat sa Diyos!—dagdag ng manggagamot;—sa tamang panahon ay nasugatan siya ng isang mahiwagang kamay at nakaratay siya. Hindi, ibang mga kamay ang kumikilos dito, ngunit kasingkakila-kilabot din.

Nakahinga si Basilio. Si Simoun lamang ang maaaring magpahamak sa kanya. Gayunman, naisip niya si Kabesang Tales.

Basilio: May mga tulisan po ba...?

Propesor ng Klinika: Wala, kaibigan, wala kundi mga estudyante.

Nanumbalik ang kahinahunan ni Basilio.

Basilio: Ano po ba ang nangyari, kung gayon?—naglakas-loob niyang tanong.

Propesor ng Klinika: May natagpuang mga paskil na mapanghimagsik; hindi ba ninyo alam?

Basilio: Saan po?

Propesor ng Klinika: C--! Sa Unibersidad.

Basilio: Iyon lamang po?

Propesor ng Klinika: P--! Ano pa ba ang gusto ninyo?—tanong ng propesor na halos galit na galit;—ang mga paskil ay ipinararatang sa mga estudyanteng kasapi ng samahan, ngunit, tumahimik kayo!

Dumarating ang propesor ng Patolohiya, isang ginoong mas mukhang sakristan kaysa manggagamot. Hinirang ng napakamakapangyarihang kalooban ng Bise Rektor nang walang hinihinging ibang merito o ibang titulo kundi ang walang pasubaling pagkampi sa korporasyon, itinuturing siyang espiya at sumbungero sa paningin ng ibang mga propesor ng Fakultad.

Malamig na ginantihan ng unang propesor ang kanyang pagbati at, habang kinikindatan si Basilio, ay sinabi nang malakas:

Propesor ng Klinika: Alam ko na, amoy-bangkay na si Kapitan Tiago; dinalaw na siya ng mga uwak at ng mga buwitre.

At pumasok siya sa silid ng mga propesor.

Medyo panatag na, nangahas si Basilio na alamin ang iba pang detalye. Ang tanging nalaman niya ay may natagpuang mga paskil sa mga pinto ng Unibersidad, mga paskil na ipinabaklas ng Bise Rektor upang ipadala sa Gobierno Civil [tanggapan ng gobernador sibil ng Maynila]. Sinasabing puno raw ang mga iyon ng mga banta, pamumugot, pagsalakay at iba pang pagyayabang.

Tungkol sa pangyayaring ito nagbibigay ng kani-kanilang puna ang mga estudyante. Ang mga balita ay galing sa tagapag-ingat ng gusali, na nakakuha naman ng mga ito sa isang utusan ng Santo Tomas, na nakaalam naman ng mga ito mula sa isang capista [mahirap na estudyanteng naglilingkod kapalit ng pag-aaral]. Hinuhulaan nila ang mga darating na pagbagsak sa eksamen, mga pagkabilanggo, at iba pa, at itinuturo na nila ang mga magiging biktima, siyempre pa ang mga kasapi ng Samahan.

Naalala noon ni Basilio ang mga salita ni Simoun: Sa araw na maaari na nila kayong idispatsa... Hindi ninyo matatapos ang inyong karera...

Basilio: May alam kaya siya?—tanong niya sa sarili;—tingnan natin kung sino ang mas malakas.

At nang manumbalik ang kanyang kahinahunan, upang malaman kung ano ang dapat niyang asahan at kasabay nito’y asikasuhin ang kanyang titulong lisensiyado, tumungo si Basilio sa Unibersidad. Dumaan siya sa kalye Legazpi, sinundan ang kalye Beaterio at, pagdating sa kanto nito at ng kalye Solana, napuna niyang tiyak ngang may mahalagang nangyari.

Sa halip na ang masasaya at maiingay na pangkat na tulad ng dati, sa mga bangketa ay makikita ang magkakaparehang bantay ng Veterana [pulisya ng Maynila] na nagpapalakad sa mga estudyante, na lumalabas sa Unibersidad, tahimik ang ilan, walang kibo at galit ang iba, at humihinto sa di-kalayuan o umuuwi sa kani-kanilang bahay. Ang una niyang nakasalubong ay si Sandoval. Walang saysay ang pagtawag dito ni Basilio; para bang nabingi ito.

Basilio: Epekto ng takot sa mga katas ng sikmura at bituka!—naisip ni Basilio.

Pagkatapos ay nakasalubong niya si Tadeo, na parang Pasko ang mukha. Sa wakas ay tila nagkakatotoo na ang walang hanggang cuacha [araw na walang pasok, sa salita ng mga estudyante].

Basilio: Ano’ng balita, Tadeo?

Tadeo: Wala tayong klase nang isang linggo man lang, chico [bata, kaibigan]! Napakadakila! Napakaganda!

At kinukuskos niya ang kanyang mga kamay sa tuwa.

Basilio: Pero ano ba ang nangyari?

Tadeo: Ipabibilanggo tayong mga kasapi ng Samahan!

Basilio: At natutuwa ka pa?

Tadeo: Walang klase, walang klase!—at lumayo siyang umaapaw sa tuwa.

Nakita niyang dumarating si Juanito Pelaez, maputla at balisa; nang pagkakataong iyon ay umabot sa sukdulan ang kanyang kuba, gayon na lamang ang pagmamadali niyang tumakas. Isa siya sa mga pinakamasigasig na nagtaguyod ng samahan habang maganda pa ang takbo ng mga bagay.

Basilio: Uy, Pelaez, ano ang nangyari?

Juanito: Wala, wala akong alam! Wala akong kinalaman,—sagot niya nang nerbiyoso;—sinasabi ko na sa kanila: mga quijoterías [mga pangarap na gaya ng kay Don Quijote] ang mga iyan... Hindi ba, ikaw, sinabi ko iyon?

Hindi alam ni Basilio kung sinabi nga niya iyon o hindi, ngunit upang pagbigyan siya ay sumagot:

Basilio: Oo, kaibigan! Pero ano ba ang nangyayari?

Juanito: Totoo, hindi ba? Tingnan mo, saksi ka: lagi akong tutol... saksi ka, tingnan mo, huwag mong kalilimutan!

Basilio: Oo, kaibigan, oo, pero ano ba ang nangyayari?

Juanito: Makinig ka, saksi ka! Kailanman ay hindi ako nakisangkot sa mga taga-samahan, maliban na lang upang payuhan sila!... Huwag mong itatanggi pagkatapos! Mag-ingat ka, ha?

Basilio: Hindi, hindi ko itatanggi, pero ano ba talaga ang nangyari, alang-alang sa Diyos?

Malayo na si Juanito; nakita niyang may lumalapit na isang bantay at natakot siyang baka hulihin siya nito.

Tumungo noon si Basilio sa Unibersidad upang tingnan kung sakaling bukas ang kalihiman at upang mangalap ng balita. Sarado ang kalihiman, at sa gusali ay may di-pangkaraniwang kilusan. Panhik-panaog sa mga hagdan ang mga prayle, mga militar, mga karaniwang mamamayan, mga dating abogado at manggagamot, marahil upang ialok ang kanilang paglilingkod sa layuning nanganganib.

Natanaw niya mula sa malayo ang kaibigan niyang si Isagani, na maputla at nag-aalab ang damdamin, nagniningning sa kagandahan ng kabataan, at nagtatalumpati sa ilang kamag-aral, habang nilalakasan ang tinig na para bang hindi niya alintana kung marinig man siya ng buong mundo.

Isagani: Hindi kapani-paniwala, mga ginoo, hindi kapani-paniwala na isang pangyayaring napakaliit ay magpangalat sa atin at magpatakas sa atin na parang mga maya dahil lamang iwinawagayway ang panakot! Ito ba ang unang pagkakataong nabilanggo ang mga kabataan dahil sa layunin ng kalayaan? Nasaan ang mga namatay, nasaan ang mga binaril? Bakit tayo tatalikod ngayon?

Isang Estudyante: Pero sino kayang tanga ang sumulat ng ganoong mga paskil?—tanong ng isa na galit na galit.

Isagani: Ano ang pakialam natin?—sagot ni Isagani;—hindi natin tungkuling alamin iyon, sila ang umalam! Bago natin malaman kung paano isinulat ang mga iyon, hindi natin kailangang magpakitang-gilas ng pagkampi sa mga sandaling tulad nito. Kung saan may panganib, doon tayo dapat pumunta, dahil naroon ang karangalan! Kung ang sinasabi ng mga paskil ay tugma sa ating dangal at sa ating damdamin, sinuman ang sumulat ng mga iyon ay gumawa ng mabuti, dapat natin siyang pasalamatan at magmadaling idagdag ang ating mga lagda sa kanyang lagda! Kung hindi karapat-dapat sa atin ang mga iyon, ang ating asal at ang ating budhi ay kusang tumututol at nagtatanggol sa atin laban sa anumang paratang...

Nang marinig ni Basilio ang ganoong pananalita, bagaman mahal na mahal niya si Isagani, ay pumihit siya at umalis. Kailangan niyang pumunta sa bahay ni Makaraig upang kausapin ito tungkol sa pautang.

Malapit sa bahay ng mayamang estudyante, napansin niya ang mga bulungan at mahiwagang senyasan ng mga kapitbahay. Dahil hindi alam ng binata kung tungkol saan iyon, mahinahon niyang ipinagpatuloy ang kanyang lakad at pumasok sa pasukan. Dalawang bantay ng Veterana ang sumalubong sa kanya at nagtanong kung ano ang kailangan niya. Naunawaan ni Basilio na nagpadalos-dalos siya, ngunit hindi na siya makaurong.

Basilio: Pumarito ako upang dalawin ang kaibigan kong si Makaraig,—mahinahon niyang sagot.

Nagkatinginan ang mga bantay.

Isang Bantay: Maghintay kayo rito,—sabi sa kanya ng isa;—hintayin ninyong bumaba ang kabo.

Kinagat ni Basilio ang kanyang mga labi, at muling umalingawngaw sa kanyang mga tainga ang mga salita ni Simoun... Pumarito kaya sila upang hulihin si Makaraig? naisip niya, ngunit hindi niya nangahas na itanong iyon.

Hindi siya naghintay nang matagal; nang sandaling iyon ay bumababa si Makaraig na masayang nakikipag-usap sa kabo, at nauuna sa kanilang dalawa ang isang alguwasil.

Makaraig: Ano? Kayo rin, Basilio?—tanong niya.

Basilio: Dadalawin ko sana kayo...

Makaraig: Marangal na asal!—sabi ni Makaraig habang tumatawa;—sa panahon ng katahimikan, iniiwasan ninyo kami...

Tinanong ng kabo si Basilio kung ano ang kanyang pangalan, at binuklat ang isang listahan.

Kabo: Estudyante ng Medisina, kalye Anloague?—tanong ng kabo.

Kinagat ni Basilio ang kanyang mga labi.

Kabo: Nakatipid kami ng isang lakad dahil sa inyo,—dagdag ng kabo, habang ipinapatong ang kamay sa kanyang balikat;—ituring ninyong arestado na kayo!

Basilio: Ano, ako rin?

Humalakhak si Makaraig.

Makaraig: Huwag kayong mabahala, kaibigan; sasakay tayo sa karwahe, at sa gayon ay maikukuwento ko sa inyo ang hapunan kagabi.

At sa isang kaaya-ayang kilos, na para bang nasa sarili niyang bahay, inanyayahan niya ang alalay at ang kabo na sumakay sa karwaheng naghihintay sa kanila sa pinto.

Makaraig: Sa Gobierno Civil!—sabi niya sa kutsero.

Si Basilio, na nakabawi na ng loob, ay ikinukuwento kay Makaraig ang pakay ng kanyang pagdalaw. Hindi na siya pinatapos ng mayamang estudyante at kinamayan siya nito.

Makaraig: Maaasahan ninyo ako, maaasahan ninyo ako, at sa pagdiriwang ng pagtanggap natin ng titulo ay aanyayahan natin ang mga ginoong ito,—sabi niya, habang itinuturo ang kabo at ang alguwasil.