Kabanata XXV Tawanan—Iyakan

Pambihira ang anyo noong gabing iyon ng bulwagan ng «Pansitería Macanista de buen gusto» [Pansiterya ng mga Taga-Macao na may Mabuting Panlasa].

Labing-apat na binata, mula sa mga pangunahing pulo ng Kapuluan, mula sa purong Indio [katutubo; tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] (kung mayroon mang puro) hanggang sa Kastilang peninsular [isinilang sa Espanya], ang nagtipon upang ipagdiwang ang piging na ipinayo ni Padre Irene, dahil sa pasyang ibinigay sa usapin ng pagtuturo ng wikang Kastila. Inupahan nila para sa kanilang sarili ang lahat ng mesa, ipinadagdag ang mga ilaw, at ipinadikit sa dingding, katabi ng mga tanawin at ng mga kakemono [nakabiting larawang nakarolyo] na estilong Tsino, ang kakatwang talatang ito:

Papuri kay Custodio dahil sa kanyang katalinuhan, at sa lupa’y pansit sa mga batang may mabuting kalooban!

Sa isang bansang tinatakpan ng balabal ng kaseryosohan ang lahat ng katawa-tawa, kung saan marami ang umaangat sa tulong ng usok at mainit na hangin; sa isang bansang nakapipinsala ang lubhang seryoso at tapat kapag lumabas ito sa puso, at maaaring pagmulan pa ng gulo, malamang na iyon na ang pinakamabuting paraan upang ipagdiwang ang naisip ng bantog na si Don Custodio. Sinagot ng mga nalinlang ng isang halakhak ang panunuya; sa lutong-makaw ng pamahalaan ay tumugon sila ng isang pinggang pansit, at mabuti nga’t iyon lamang!

Nagtatawanan sila, nagbibiruan, ngunit halatang pilit ang kasiyahan; may bahid ng kinakabahang panginginig ang mga tawa, mabibilis na kislap ang lumulundag mula sa mga mata, at sa higit sa isa ay may nakitang kumikinang na luha. Gayunman, malupit ang mga binatang iyon, hindi sila makatarungan! Hindi iyon ang unang pagkakataong ganoon nilulutas ang pinakamagagandang kaisipan, na binibigo ang mga pag-asa sa pamamagitan ng malalaking salita at maliliit na gawa: bago pa si Don Custodio, marami nang iba, napakarami!

Sa gitna ng bulwagan, sa ilalim ng mga pulang parol, may apat na bilog na mesang nakaayos nang simetriko at bumubuo ng isang parisukat; mga bangkitong kahoy na bilog din ang nagsisilbing upuan. Sa gitna ng bawat mesa, ayon sa kaugalian ng kainan, may apat na maliliit na platitong may kulay, na may tig-aapat na pastel, at apat na tasa ng tsaa na may kani-kanilang takip, lahat ay pulang porselana; sa harap ng bawat bangkito ay may isang bote at dalawang kopang kristal na kumikinang.

Si Sandoval, palibhasa’y mausisa, ay tumitingin at sumisiyasat sa lahat: tinitikman ang mga kakanin, sinusuri ang mga larawan, binabasa ang listahan ng mga presyo. Ang iba ay nag-uusap tungkol sa paksa ng araw, tungkol sa mga aktres ng Pranses na opereta at sa mahiwagang sakit ni Simoun, na ayon sa ilan ay natagpuang sugatan sa daan, at ayon sa iba ay nagtangkang magpakamatay: gaya ng inaasahan, naliligaw sila sa mga hula. Ibinigay ni Tadeo ang sarili niyang bersiyon, na ayon sa kanya ay mula sa mapagkakatiwalaang pinagmulan. Sinalakay raw si Simoun ng isang di-kilalang tao sa dating plaza ng Vivac; paghihiganti ang dahilan, at bilang patunay, si Simoun mismo ay tumatangging magbigay ng kahit kaunting paliwanag. Mula roon ay napunta sila sa usapan tungkol sa mahihiwagang paghihiganti, at natural, sa mga kabayanihan ng mga prayle, at isinalaysay ng bawat isa ang mga kagitingan ng kani-kanilang kura sa kanilang bayan.

Isang saknong na may apat na taludtod, sa malalaking itim na titik, ang nakaputong sa itaas na gilid ng dingding ng bulwagan at nagsasabing:

Ang pasimuno ng kainang ito

Ay nagbababala sa madla

Na huwag silang mag-iiwan ng anuman, kahit ano talaga,

Sa ibabaw ng alinmang mesa o silya.

Sandoval: Aba, anong babala!—bulalas ni Sandoval;—napakalaki siguro ng tiwalaan sa pangkat, ano? At anong mga taludtod! Si Don Tiburcio na ginawang redondilla [saknong na may apat na taludtod na magkakasinghaba]: dalawang paa, mas mahaba ang isa kaysa sa isa, sa pagitan ng dalawang saklay! Kapag nakita ito ni Isagani, ireregalo niya sa kanyang magiging tiya!

Isagani: Narito si Isagani!—sagot ng isang tinig mula sa hagdanan.

At lumitaw ang mapalad na binata, nagniningning sa tuwa, kasunod ang dalawang Tsinong walang baro na may pasang malalaking bandeha ng mga pagkaing naglalabas ng katakam-takam na amoy. Masasayang sigaw ang sumalubong sa kanila.

Wala pa si Juanito Pelaez, ngunit dahil lampas na ang oras, masaya silang naupo sa mesa. Talagang hindi kailanman maaasahan si Juanito.

Tadeo: Kung si Basilio sana ang inanyayahan natin sa halip na siya,—sabi ni Tadeo,—mas masaya sana tayo. Lalasingin natin siya para mapaamin ng ilang lihim.

Isang Estudyante: Ano, may mga lihim ang maingat na si Basilio?

Tadeo: Aba!—sagot ni Tadeo,—at kabilang pa sa pinakamahahalaga! May ilang palaisipang siya lamang ang may hawak ng susi... ang batang nawala, ang madre...

Makaraig: Mga ginoo, ang pansit langlang ang sopas sa lahat ng sopas!—sigaw ni Makaraig;—gaya ng makikita ninyo, Sandoval, binubuo ito ng kabute, sugpo o hipon, pastang may itlog, sotanghon, mga piraso ng manok, at kung ano-ano pa. Bilang unang handog, ialay natin ang mga buto kay Don Custodio; tingnan natin kung may maipapanukala siya tungkol sa mga iyon!

Isang masayang halakhak ang sumalubong sa talumpating ito.

Isa pang Estudyante: Kapag nalaman niya ito...

Sandoval: Patakbo siyang darating!—dagdag ni Sandoval;—napakasarap ng sopas, ano ang tawag dito?

Makaraig: Pansit langlang, ibig sabihin, pansit ng Tsino, para maiba sa isa pa, na katutubo sa bansa.

Sandoval: Ba! mahirap tandaan ang pangalang iyan. Bilang parangal kay Don Custodio, binibinyagan ko itong proyekto ng sopas!

Tinanggap ang bagong pangalan.

Makaraig: Mga ginoo,—sabi ni Makaraig, na siyang nag-ayos ng mga ihahain,—may tatlong putahe pa tayo! Lumpia ng Tsino na gawa sa karne ng baboy...

Isang Estudyante: Na iniaalay kay Padre Irene!

Binatang Taga-Iloilo: Naku! Hindi kumakain ng baboy si Padre Irene kung hindi niya aalisin ang kanyang ilong,—pabulong na puna ng isang binatang mula sa Iloilo sa kanyang katabi.

Isa pang Estudyante: Aalisin niya ang kanyang ilong!

Lahat: Ibagsak ang ilong ni Padre Irene!—sabay-sabay na sigaw ng lahat.

Pecson: Paggalang, mga ginoo, higit na paggalang!—hiling ni Pecson nang may nakatatawang kaseryosohan.

Makaraig: Ang ikatlong putahe ay isang tortang alimango...

Binatang Taga-Iloilo: Na iniaalay sa mga prayle,—dagdag ng galing sa Bisayas.

Sandoval: Dahil alimango sila,—pagtatapos ni Sandoval.

Isang Estudyante: Tama, at tatawagin itong tortang prayle!

Inulit ng lahat nang sabay-sabay: tortang prayle!

Isagani: Tumututol ako sa ngalan ng isa!—sabi ni Isagani.

Tadeo: At ako, sa ngalan ng mga alimango!—dagdag ni Tadeo.

Pecson: Paggalang, mga ginoo, higit na paggalang!—muling sigaw ni Pecson, puno ang bibig.

Makaraig: Ang ikaapat ay ang pansit gisado, na iniaalay... sa pamahalaan at sa bansa!

Lumingon ang lahat kay Makaraig.

Makaraig: Hanggang kamakailan lamang, mga ginoo,—patuloy niya,—inakalang Tsino o Hapon ang pansit, ngunit ang totoo, dahil hindi naman ito kilala sa Tsina ni sa Hapon, mukhang Pilipino ito, gayunman ang mga Tsino ang nagluluto at nakikinabang dito: idem de idem de idem [gayon din, gayon din, gayon din] ang nangyayari sa pamahalaan at sa Pilipinas: mukha silang Tsino, pero kung Tsino nga sila o hindi, may mga Pantas ang Banal na Ina... Kinakain at nagugustuhan ito ng lahat, gayunman nag-iinarte at nandidiri sila; ganoon din ang nangyayari sa bansa, ganoon din sa pamahalaan. Lahat ay nabubuhay sa kapinsalaan nito, lahat ay nakikisalo sa piging, at pagkatapos ay wala nang bansang mas masama kaysa sa Pilipinas, wala nang pamahalaang mas magulo. Kung gayon, ialay natin ang pansit sa bansa at sa pamahalaan!

Lahat: Iniaalay na!—sabay-sabay nilang sabi.

Isagani: Tumututol ako!—bulalas ni Isagani...

Pecson: Igalang ang mga nakababata, igalang ang mga biktima!—sigaw ni Pecson sa hungkag na tinig, habang itinataas sa hangin ang isang buto ng manok.

Isagani: Ialay natin ang pansit sa Tsinong si Quiroga, isa sa apat na kapangyarihan ng daigdig ng Pilipinas!—mungkahi ni Isagani.

Isa pang Estudyante: Hindi, sa Eminencia Negra [Itim na Kabunyian]!

Isang Estudyante: Tahimik!—bulalas ng isa nang mahiwaga;—sa plaza ay may mga pangkat na nagmamasid sa atin, at may tainga ang mga dingding.

Totoo nga, may mga pulutong ng usisero na nakatigil sa harap ng mga bintana, samantalang ang ingay at tawanan sa mga katabing tindahan ay lubusang tumigil, na para bang nakikinig sila sa nangyayari sa piging. May kung anong pambihira sa katahimikan.

Makaraig: Tadeo, bigkasin mo na ang talumpati mo!—pabulong na sabi sa kanya ni Makaraig.

Napagkasunduan na si Sandoval, bilang siyang may pinakamaraming katangian ng isang mananalumpati, ang magbubuod ng mga talumpati sa pagtagay.

Si Tadeo, tamad gaya ng dati, ay walang inihandang anuman at nagigipit. Habang sinisipsip ang isang mahabang sotanghon, nag-iisip siya kung paano makalulusot, hanggang sa maalala niya ang isang talumpating natutuhan niya sa klase, at naghanda siyang kopyahin at pilipitin iyon.

Tadeo: Minamahal kong mga kapatid sa proyekto!—pasimula niya, habang kumukumpas gamit ang dalawang patpat na pangkain na ginagamit ng mga Tsino.

Katabi: Hayop! Bitawan mo ang sipit, ginulo mo ang buhok ko!—sabi ng isang katabi.

Tadeo: «Tinawag ng inyong paghirang upang punan ang puwang na iniwan sa»...

Sandoval: Mangongopya!—sabad sa kanya ni Sandoval;—ang talumpating iyan ay sa pangulo ng ating Liceo [samahang pansining at pampanitikan sa Maynila]!

Tadeo: «Tinawag ng inyong paghirang,—patuloy ni Tadeo nang hindi natitinag,—upang punan ang puwang na iniwan sa aking... isip (at itinuro niya ang kanyang tiyan) ng isang lalaking bantog dahil sa kanyang doktrinang Kristiyano at sa kanyang mga naiisip at mga proyekto, na karapat-dapat magkaroon ng kaunti pang alaala, ano ang masasabi sa inyo ng isang tulad kong gutom na gutom dahil hindi pa nananghalian?»

Katabi: Heto ang isang leeg, chicooó [bata, kaibigan]!—sabi sa kanya ng katabi habang iniaabot ang isang leeg ng manok.

Tadeo: «May isang putahe, mga ginoo, kayamanan ng isang bayang ngayon ay kuwento at katatawanan ng mundo, na roon isinuksok ang kanilang gutom na kutsara ng pinakamalalaking matakaw ng mga kanlurang bahagi ng daigdig...»—at itinuro niya ng kanyang mga patpat si Sandoval, na nakikipagbuno sa isang matigas na pakpak ng manok.

Sandoval: At ng silangan!—tugon ng pinatamaan, habang gumuguhit ng bilog sa hangin ng kanyang kutsara upang saklawin ang lahat ng kasalo.

Isang Estudyante: Bawal ang sumabad!

Isa pang Estudyante: Humihingi ako ng pagkakataong magsalita!

Isagani: Humihingi ako ng patis!—dagdag ni Isagani.

Ikatlong Estudyante: Ilabas na ang lumpia!

Hiningi ng lahat ang lumpia, at naupo si Tadeo, tuwang-tuwa na nakalusot siya.

Hindi naging kahanga-hanga ang putaheng inialay kay Padre Irene, at malupit itong ipinahayag ni Sandoval:

Sandoval: Makintab sa mantika sa labas at baboy sa loob! Ilabas na ang ikatlong putahe, ang tortang prayle!

Hindi pa luto ang torta; naririnig ang sagitsit ng mantika sa kawali. Sinamantala nila ang pagitan upang uminom, at hiniling nilang magsalita si Pecson.

Seryosong nag-antanda si Pecson, tumayo habang pinipigilan nang buong hirap ang kanyang tawang-tanga, at, ginagaya ang isang mangangaral na Agustino na tanyag noon, nagsimulang bumulong na para bang binibigkas ang tema ng isang sermon.

Pecson: «Si tripa plena laudat Deum, tripa famelica laudabit fratres; kung ang busog na tiyan ay pumupuri sa Diyos, ang gutom na tiyan ay pupuri sa mga prayle. Mga salitang sinabi ni Ginoong Custodio sa pamamagitan ng bibig ni Ben Zayb, pahayagang El Grito de la Integridad [Ang Sigaw ng Integridad], ikalawang artikulo, kahangalang ikasandaan at limampu’t pito.»

«Minamahal kong mga kapatid kay Hesukristo!

«Ibinubuga ng kasamaan ang kanyang maruming hininga sa luntiang mga baybayin ng Frailandia [Lupain ng mga Prayle], na karaniwang tinatawag na Kapuluang Pilipino! Walang araw na sumisikat nang walang umaalingawngaw na pag-atake, nang walang naririnig na panunuya laban sa mga kagalang-galang, kapita-pitagan at kapuri-puring korporasyon, na walang kalaban-laban at salat sa anumang tulong. Pahintulutan ninyo ako, mga kapatid, na sandaling maging kabalyerong naglalakbay upang ipagtanggol ang walang kalinga, ang mga banal na korporasyong nagturo sa atin, at patunayan muli ang kaisipang kakabit ng kasabihang busog na tiyan ay pumupuri sa Diyos, at ito nga: ang gutom na tiyan ay pupuri sa mga prayle.»

Ilang Tinig: Bravo [magaling], bravo!

Isagani: Makinig ka,—seryosong sabi ni Isagani;—binabalaan kita na pagdating sa mga prayle, may isa akong iginagalang.

Si Sandoval, na medyo may tama na, ay nagsimulang umawit:

Sandoval: Isang prayle, dalawang prayle, tatlong prayle sa korooo

Ang epekto’y katulad ng nag-iisang torooo!

Pecson: Makinig kayo, mga kapatid; ibaling ninyo ang inyong paningin sa magagandang araw ng inyong kamusmusan; subukin ninyong suriin ang kasalukuyan at itanong sa inyong sarili ang hinaharap. Ano ang mayroon kayo? Mga prayle, mga prayle at mga prayle! Isang prayle ang nagbibinyag sa inyo, nagkukumpil, dumadalaw sa inyo sa paaralan nang may mapagmahal na sigasig; isang prayle ang nakikinig sa inyong mga unang lihim, siya ang unang nagpapakain sa inyo ng isang Diyos, ang unang nagpapasok sa inyo sa landas ng buhay; mga prayle ang inyong una at huling guro, prayle ang nagbubukas ng puso ng inyong mga kasintahan at inihahanda sila sa inyong mga buntong-hininga; isang prayle ang nagkakasal sa inyo, nagpapalakbay sa inyo sa iba’t ibang pulo upang makapagpalit kayo ng klima at malibang; siya ang dumadamay sa inyo sa inyong paghihingalo, at kahit umakyat kayo sa bitayan, naroon ang prayle upang samahan kayo ng kanyang mga dasal at luha, at makapapanatag kayo na hindi niya kayo iiwan hanggang sa makita niya kayong patay na patay at bitay na bitay. Ngunit hindi pa roon nagtatapos ang kanyang kawanggawa; patay na kayo ay sisikapin pa niyang ilibing kayo nang buong karangyaan, makikipaglaban siya upang madaan ang inyong bangkay sa simbahan at tumanggap ng mga panalangin para sa kaluluwa, at masisiyahan lamang siya at magpapahinga kapag maihahatid na niya kayo sa mga kamay ng Lumikha, dalisay na dito pa lamang sa lupa, salamat sa pansamantalang mga parusa, pagpapahirap at paghamak. Palibhasa’y batid nila ang doktrina ni Kristo na nagsasara ng langit sa mayayaman, sila, mga bagong tagapagligtas, tunay na mga ministro ng Manunubos, ay umiimbento ng lahat ng katusuhan upang pagaanin kayo sa inyong mga kasalanan, na karaniwang tinatawag na kuwapi [salapi], at dinadala nila ang mga ito sa malayo, napakalayo, doon sa tinitirhan ng mga sinumpang Tsino at Protestante, at iniiwan nila ang hanging ito na malinaw, dalisay, malinis, kaya kahit gustuhin pa natin pagkatapos, hindi tayo makahahanap ng kahit isang real [baryang pilak] para sa ating kapahamakan!

«Kung gayon, kung kailangan ang kanilang pag-iral sa ating kaligayahan, kung saanman natin dalhin ang ating ilong ay makatatagpo tayo ng pinong kamay, gutom sa halik, na sa bawat araw ay lalong nagpapapango sa kaawa-awang bahaging iyon na ipinagmamarangya natin sa mukha, bakit hindi natin sila palayawin at patabain, at bakit hihilingin ang kanilang di-matalinong pagpapatalsik? Isipin ninyo sandali ang malaking puwang na iiwan ng kanilang pagkawala sa ating lipunan! Mga manggagawang hindi napapagod, pinabubuti at pinararami nila ang mga lahi; watak-watak tayo dahil sa mga inggit at pagkamaramdamin, ngunit pinag-iisa tayo ng mga prayle sa iisang kapalaran, sa isang mahigpit na bigkis, napakahigpit na marami ang hindi na makagalaw ng siko! Alisin ninyo ang prayle, mga ginoo, at makikita ninyong susuray-suray ang gusali ng Pilipinas, kulang sa matitibay na balikat at mabalahibong binti; magiging nakababagot ang buhay sa Pilipinas kung wala ang masayang himig ng malikot at makisig na prayle, kung wala ang mga munting aklat at sermong nakapagpapahagalpak ng tawa, kung wala ang kaaya-ayang pagsasalungat ng malalaking pagpapanggap sa maliliit na bungo, kung wala ang buhay at araw-araw na pagsasadula ng mga kuwento nina Boccaccio at La Fontaine! Kung wala ang mga sinturon at eskapularyo, ano ang gusto ninyong gawin ng ating mga babae mula ngayon, kundi ang mag-ipon ng salaping iyon at marahil ay maging kuripot at sakim? Kung walang mga misa, nobenaryo at prusisyon, saan kayo hahanap ng pangginggi [isang larong baraha] upang aliwin sila sa kanilang mga oras na walang ginagawa? Mapipilitan silang magtuon sa mga gawaing-bahay, at sa halip na magbasa ng nakaaaliw na mga kuwento ng milagro, kakailanganin nating ihanap sila ng mga akdang hindi umiiral! Alisin ninyo ang prayle, at maglalaho ang kabayanihan, mapupunta sa karaniwang tao ang mga birtud na pampulitika; alisin ninyo siya at mawawala ang Indio; ang prayle ang Ama, ang Indio ang Salita; siya ang manlilikha, ito ang estatwa, sapagkat ang lahat ng kung ano tayo, ng ating iniisip at ginagawa, ay utang natin sa prayle, sa kanyang tiyaga, sa kanyang pagpapagal, sa kanyang tatlong daantaong pagsisikap na baguhin ang hugis na ibinigay sa atin ng Kalikasan! At ang Pilipinas na walang prayle at walang Indio, ano ang mangyayari sa kawawang pamahalaan, sa mga kamay ng mga Tsino?»

Isagani: Kakain siya ng tortang alimango!—sagot ni Isagani, na nababagot na sa talumpati ni Pecson.

Isang Estudyante: At iyan ang dapat nating gawin! Tama na ang mga talumpati!

Dahil hindi pa lumilitaw ang Tsinong magdadala ng putahe, tumayo ang isa sa mga estudyante at nagtungo sa likuran, sa balkonaheng nakaharap sa ilog; ngunit agad siyang bumalik na gumagawa ng mahiwagang mga senyas.

Isang Estudyante: Minamanmanan tayo; nakita ko ang paborito ni Padre Sibyla!

Isagani: Talaga?—bulalas ni Isagani, habang tumatayo.

Isang Estudyante: Wala nang silbi; nang makita niya ako ay umalis na siya.

At lumapit siya sa bintana at tumanaw sa plaza. Pagkatapos ay sinenyasan niya ang kanyang mga kasama na lumapit. Nakita nilang lumabas sa pintuan ng pansiterya ang isang binatang palinga-linga sa paligid at sumakay, kasama ang isang di-kilalang lalaki, sa isang karwaheng naghihintay sa tabi ng bangketa. Iyon ang karwahe ni Simoun.

Makaraig: Ah!—bulalas ni Makaraig;—ang alipin ng Bise Rektor, pinagsisilbihan ng Amo ng Heneral!