Kabanata XXIV Mga Pangarap

Kinabukasan, isang Huwebes, ilang oras bago lumubog ang araw, naglalakad si Isagani sa magandang pasyalan ng María Cristina patungo sa Malecón, upang tumupad sa tipanang ibinigay sa kanya ni Paulita nang umagang iyon. Hindi nag-aalinlangan ang binata na pag-uusapan nila ang nangyari noong nakaraang gabi, at dahil desidido siyang humingi sa dalaga ng paliwanag at alam niya kung gaano ito kapalalo at kamapagmataas, inaasahan niya ang isang paghihiwalay. Dahil sa posibilidad na ito, dinala niya ang dalawang tanging maliit na liham ni Paulita, dalawang maliit na piraso ng papel na halos ilang linya lamang ang nakasulat nang padalus-dalos, may ilang mantsa ng tinta at karaniwan lamang ang pagbaybay, mga bagay na hindi nakahadlang upang ingatan ang mga iyon ng umiibig na binata nang may higit pang pagmamahal kaysa kung sulat-kamay pa iyon mismo ni Safo o ng musang si Polimnia.

Ang pasyang ito na isakripisyo ang pag-ibig sa dambana ng dangal, ang kamalayang nagdurusa siya habang tumutupad sa tungkulin, ay hindi nakahadlang na sakmalin si Isagani ng isang malalim na kapanglawan at ipaalala sa kanya ang magagandang araw at lalong magagandang gabi, nang nagbubulungan sila ng matatamis na kahangalan sa pagitan ng mga rehas na nagbubulaklak ng entresuwelo, mga kahangalang para sa binata ay may gayong kaseryosohan at kahalagahan na tila ang mga iyon lamang ang karapat-dapat sa pansin ng pinakamataas na pag-iisip ng tao. Inaalala ni Isagani ang mga pamamasyal sa mga gabing maliwanag ang buwan, ang perya, ang mga madaling-araw ng Disyembre pagkatapos ng misa de gallo [misa sa madaling-araw bago mag-Pasko], ang banal na tubig na dati niyang iniaalok sa dalaga at pinasasalamatan naman siya nito ng isang tinging puno ng isang tula ng pag-ibig, at kapwa sila nangangatal kapag nagkakadaiti ang kanilang mga daliri. Malalakas na buntong-hininga, tulad ng maliliit na kuwitis, ang lumalabas sa kanyang dibdib, at naaalala niya ang lahat ng taludtod, ang lahat ng pangungusap ng mga makata at manunulat tungkol sa pagkasalawahan ng babae. Isinusumpa niya sa kanyang loob ang pagkakalikha ng mga teatro, ang Pranses na opereta, at nangangako siyang maghihiganti kay Pelaez sa unang pagkakataon. Ang lahat ng nakapaligid sa kanya ay lumilitaw sa pinakamalungkot at pinakamaitim na kulay: ang look, walang tao at malungkot, ay tila lalong malungkot dahil sa iilang bapor na nakadaong doon; mamamatay na ang araw sa likod ng Mariveles, walang tula at walang alindog, wala ang mga ulap na kakatwa ang hugis at sagana sa kulay ng mapapalad na hapon; ang bantayog ni Anda, pangit ang panlasa, hamak at labis ang palamuti, walang istilo, walang kadakilaan: mukhang sorbetes o, sa pinakamabuti, isang pastel; ang mga ginoong namamasyal sa Malecón, bagaman mukhang nasisiyahan at masaya, ay tila sa kanya mga mailap, mapagmataas at hambog; malilikot at bastos ang mga batang naglalaro sa dalampasigan, na nagpapatalbog sa ibabaw ng mga alon ng mga lapad na bato ng pampang, o naghahanap sa buhangin ng mga kabibe at maliliit na alimango na hinuhuli nila para lamang manghuli at pinapatay nang hindi man lamang napapakinabangan; sa wakas, maging ang walang-katapusang mga gawain sa puwerto, na pinag-alayan niya ng higit sa tatlong oda, ay tila sa kanya kahangalan, katawa-tawa, laro ng mga bata.

Isagani: Ang puwerto, ah! ang puwerto ng Maynila, anak sa labas na, mula nang ipaglihi, ay nagpapaiyak sa lahat sa pagkaaba at kahihiyan! kung sana man lamang, pagkatapos ng napakaraming luha, ay hindi lumabas ang sanggol na isang karumal-dumal na kunan!

Wala sa loob na bumati siya sa dalawang Heswita, ang dati niyang mga propesor; halos hindi niya napansin ang isang tandem [karwaheng hila ng dalawang kabayong magkasunod] na pinatatakbo ng isang Amerikano at pumupukaw ng inggit ng ilang makikisig na nagpapatakbo ng kanilang mga kalesa; malapit sa bantayog ni Anda ay narinig niyang may kausap si Ben Zayb tungkol kay Simoun, na noong nakaraang gabi ay biglang nagkasakit; ayaw tumanggap ni Simoun ng sinuman, kahit ang mismong mga ayudante ng Heneral.

Isagani: Siyempre!—ang bulalas ni Isagani nang may mapait na tawa;—para sa isang iyan ang mga pag-aasikaso dahil mayaman siya... bumabalik ang mga sundalo mula sa mga ekspedisyon, maysakit at sugatan, at sila’y walang dumadalaw!

At sa pag-iisip sa mga ekspedisyong ito, sa kapalaran ng mga kaawa-awang sundalo at sa paglabang iniuukol ng mga taga-pulo sa pamatok ng dayuhan, naisip niya na, kamatayan sa kamatayan, kung dakila ang kamatayan ng mga sundalo dahil tumutupad sila sa kanilang tungkulin, maluwalhati naman ang kamatayan ng mga taga-pulo dahil ipinagtatanggol nila ang kanilang tahanan.

Isagani: Kakaibang kapalaran, ang sa ilang bayan!—sabi niya.—Dahil may isang manlalakbay na dumaong sa kanilang mga dalampasigan, nawawala ang kanilang kalayaan at nagiging mga sakop at alipin sila, hindi lamang ng manlalakbay, hindi lamang ng mga tagapagmana nito, kundi pati ng lahat ng mga kababayan nito, at hindi lamang sa isang salinlahi kundi magpakailanman! Kakaibang pagkaunawa sa katarungan! Ang ganitong kalagayan ay nagbibigay ng malawak na karapatang lipulin ang bawat dayuhan na parang ang pinakamabangis na halimaw na maaaring iluwa ng dagat!

At naiisip niya na ang mga taga-pulong iyon, na kinakalaban sa digmaan ng kanyang bayan, ay wala naman palang ibang kasalanan kundi ang kanilang kahinaan. Dumaong din ang mga manlalakbay sa mga dalampasigan ng ibang mga bayan, ngunit dahil natagpuan nilang malalakas ang mga iyon, hindi na nila iginiit ang kanilang kakatwang pag-aangkin. Mahina man, tila maganda sa kanya ang tanawing ipinakikita nila, at ang mga pangalan ng mga kaaway, na hindi nakaliligtaang tawaging duwag at taksil ng mga pahayagan, ay tila maluwalhati sa kanya; nasasawi silang may karangalan sa paanan ng mga guho ng kanilang di-ganap na mga muog, na may higit pang karangalan kaysa sa mga sinaunang bayaning Troyano; walang Helena ng Pilipinas na ninakaw ang mga taga-pulong iyon. At sa kanyang sigla ng makata, naiisip niya ang mga kabataan ng mga pulong iyon na makapagkakamit ng karangalan sa mata ng kanilang mga babae, at bilang mangingibig na nawawalan ng pag-asa ay kinaiinggitan niya sila dahil makatatagpo sila ng isang maningning na pagpapakamatay. At napabulalas siya:

Isagani: Ah! nais kong mamatay, maglaho sa kawalan, mag-iwan sa aking bayan ng isang maluwalhating pangalan, mamatay alang-alang sa kanyang layunin, ipinagtatanggol siya laban sa paglusob ng dayuhan, at pagkatapos ay tanglawan ng araw ang aking bangkay na parang bantay na di-gumagalaw sa mga bato ng dagat!

At naaalala niya ang alitan sa mga Aleman, at halos ikinalulungkot niyang naayos na iyon; buong-puso sana siyang namatay para sa watawat na Espanyol-Pilipino bago siya pasakop sa dayuhan:

Isagani: Sapagkat, sa kabila ng lahat,—naisip niya,—matitibay na tali ang nagbubuklod sa atin sa Espanya: ang nakaraan, ang kasaysayan, ang relihiyon, ang wika...

Ang wika, oo, ang wika! Isang mapang-uyam na ngiti ang gumuhit sa kanyang mga labi; nang gabing iyon ay idaraos nila ang piging sa pansiterya upang ipagdiwang ang pagkamatay ng Akademya ng Wikang Kastila.

Isagani: Ay!—buntong-hininga niya;—kung ang mga liberal sa Espanya ay katulad ng mga mayroon tayo rito, hindi magtatagal ay mabibilang na ng madre patria [inang bansa, ang Espanya] ang kanyang mga tapat!

Unti-unting bumababa ang gabi, at kasabay nito ay lumalaki ang kapanglawan sa puso ng binata, na halos nawawalan na ng pag-asang makita si Paulita. Unti-unting iniiwan ng mga namamasyal ang Malecón upang pumunta sa Luneta, na ang musika ay nagpaparinig ng mga piraso ng himig na dala hanggang doon ng sariwang simoy ng hapon; ang mga marinero ng isang barkong pandigma, na nakaangkla sa ilog, ay nagsasagawa ng mga maniobra bago gumabi, umaakyat sa mga lubid na kasingliksi ng mga gagamba; unti-unting sinisindihan ng mga sasakyang-dagat ang kanilang mga ilawan bilang tanda ng buhay, at ang dalampasigan

Kung saan kinukulot ng hangin ang tahimik na mga alon

Na may banayad na bulong sa pampang

Ay mabilis na dumudulas nang kusa...

gaya ng sabi ni Alaejos, ay nagbubuga sa malayo ng maninipis na singaw na unti-unting ginagawang naaaninag at mahiwagang gasa ng liwanag ng buwan, na ngayon ay kabilugan...

Isang malayong ingay ang naririnig, ingay na papalapit nang papalapit; lumingon si Isagani at nagsimulang tumibok nang malakas ang kanyang puso; may dumarating na karwaheng hila ng mga puting kabayo, ang mga puting kabayong makikilala niya kahit sa sandaang libo. Nakasakay sa karwahe si Paulita, si Doña Victorina at ang kaibigan noong nakaraang gabi.

Bago pa nakahakbang ang binata, nakalukso na sa lupa si Paulita nang may liksi ng isang silfide at ngumingiti kay Isagani nang may ngiting puno ng pakikipagkasundo; ngumiti rin si Isagani at tila sa kanya’y napawi na parang usok ang lahat ng ulap, ang lahat ng maiitim na isipang kanina’y lumulukob sa kanya; may liwanag ang langit, may awit ang hangin, at mga bulaklak ang tumatakip sa damo ng daan. Sa kasamaang-palad, naroon si Doña Victorina, si Doña Victorina na kinuha para sa sarili ang binata upang humingi sa kanya ng balita tungkol kay Don Tiburcio. Inako ni Isagani ang pagtuklas sa pinagtataguan nito sa tulong ng mga estudyanteng kilala niya.

Isagani: Wala pa pong nakapagsabi sa akin hanggang ngayon,—sagot niya, at totoo ang sinasabi niya, sapagkat nakatago si Don Tiburcio sa bahay pa mismo ng tiyo ng binata, si Padre Florentino.

Doña Victorina: Ipaalam ninyo sa kanya,—sabi ni Doña Victorina nang galit na galit,—na hihingi ako ng tulong sa guwardiya sibil; buhay o patay ay gusto kong malaman kung nasaan siya... Dahil kailangan pang maghintay ng sampung taon bago makapag-asawa ang isang babae!

Napatitig sa kanya si Isagani nang may sindak; nag-iisip palang mag-asawa si Doña Victorina. Sino kaya ang kaawa-awang lalaki?

Doña Victorina: Ano ang palagay ninyo kay Juanito Pelaez?—biglang tanong niya.

Isagani: Kay Juanito po?...

Hindi alam ni Isagani kung ano ang isasagot; gusto niyang sabihin ang lahat ng masamang alam niya tungkol kay Pelaez, ngunit nagwagi sa kanyang puso ang delikadesa at nagsalita siya nang mabuti tungkol sa kanyang karibal, dahil mismong karibal niya ito. Si Doña Victorina, tuwang-tuwa at sabik na sabik, ay nagbuhos noon ng papuri sa mga katangian ni Pelaez, at gagawin na sana niyang katapatang-loob si Isagani ng kanyang bagong pag-ibig, nang dumating na tumatakbo ang kaibigan ni Paulita upang sabihing nahulog ang pamaypay nito sa mga batong nasa dalampasigan, sa tabi ng Malecón. Pakana man o nagkataon lamang, ang totoo ay ang aberyang ito ang naging dahilan upang maiwan ang kaibigan sa matanda at magkausap sina Isagani at Paulita. Bukod dito, natutuwa si Doña Victorina, at upang mapasakanya si Juanito, itinataguyod niya ang pag-ibig ni Isagani.

May sariling taktika si Paulita; sa pagpapasalamat niya sa binata ay nagkunwari siyang nasaktan, nagtatampo, at maselang ipinahiwatig na nagtataka siyang matagpuan ito roon gayong nasa Luneta ang buong mundo, pati ang mga aktres na Pranses...

Isagani: Nakipagtipan kayo sa akin, paano ko ba magagawang hindi...?

Paulita: Gayunman, kagabi ay hindi man lamang ninyo napansin na nasa teatro ako; buong oras ko kayong pinagmamasdan at hindi ninyo inaalis ang inyong mga mata sa mga cochers [mga kutsero] na iyon...

Nagkapalit ang kanilang papel; si Isagani na dumating upang humingi ng paliwanag ay siya pang kinailangang magbigay nito, at itinuring niya ang sarili na napakaligaya nang sabihin ni Paulita na pinatatawad na siya nito. Tungkol naman sa pagdalo ng dalaga sa teatro, dapat pa nga niyang ipagpasalamat iyon: napilitan ito dahil sa tiya, at pumayag lamang sa pag-asang makita siya sa palabas. Kung paano nito pinagtatawanan si Juanito Pelaez!

Paulita: Ang tiya ko ang siyang umiibig!—sabi niya habang masayang tumatawa.

Nagtawanan silang dalawa; ang pagpapakasal ni Pelaez kay Doña Victorina ay ikinabaliw nila sa tuwa at itinuring na nilang tiyak na mangyayari; ngunit naalala ni Isagani na buhay pa si Don Tiburcio at ipinagtapat niya sa kanyang minamahal ang lihim, matapos niyang papangakuin ito na hindi iyon sasabihin kaninuman. Nangako si Paulita, ngunit may lihim na pasubali sa isip na ikukuwento iyon sa kanyang kaibigan.

Dinala nito ang usapan sa bayan ni Isagani, na napaliligiran ng mga gubat at nakatayo sa baybayin ng dagat na umuungal sa paanan ng matatayog na batuhan.

Nagliliwanag ang tingin ni Isagani habang nagsasalita tungkol sa liblib na sulok na iyon; pinag-aapoy ng apoy ng pagmamalaki ang kanyang mga pisngi, nanginginig ang kanyang tinig, nag-iinit ang kanyang guni-guni ng makata, dumarating sa kanya ang mga salitang nag-aalab, puno ng sigla, na para bang nagsasalita siya ng pag-ibig sa kanyang iniibig, at hindi niya napigilang mapabulalas:

Isagani: O! sa pag-iisa ng aking mga bundok ay nadarama kong malaya ako, malaya gaya ng hangin, gaya ng liwanag na humahagibis nang walang pumipigil sa kalawakan! Isang libong lungsod, isang libong palasyo ang ibibigay ko kapalit ng sulok na iyon ng Pilipinas, na doon, malayo sa mga tao, ay nadarama kong tunay akong malaya! Doon, kaharap ang kalikasan, sa harap ng hiwaga at ng walang-hanggan, ang gubat at ang dagat, ako’y nag-iisip, nagsasalita at kumikilos gaya ng isang taong hindi kumikilala ng mga tirano!

Si Paulita, sa harap ng gayong kasiglahan para sa bayang sinilangan, kasiglahang hindi niya maunawaan, siya na sanay makarinig ng masasamang salita tungkol sa sarili niyang bayan at paminsan-minsan ay nakikisabay pa, ay nagpakita ng kaunting panibugho, at gaya ng dati ay nagkunwaring nagtatampo.

Ngunit agad siyang pinayapa ni Isagani.

Isagani: Oo,—sabi niya,—iniibig ko iyon nang higit sa lahat bago kita nakilala! Gustung-gusto kong gumala sa kasukalan, matulog sa lilim ng mga puno, umupo sa tuktok ng isang bato upang saklawin ng aking tingin ang Pasipiko na nagpapagulong sa harap ko ng kanyang mga bughaw na alon, at nagdadala sa akin ng alingawngaw ng mga awit na natutuhan sa mga dalampasigan ng malayang Amerika... Bago kita nakilala, ang dagat na iyon ang aking daigdig, ang aking alindog, ang aking pag-ibig, ang aking mga pangarap. Kapag natutulog itong payapa at nagniningning ang araw sa itaas, ikinatutuwa kong tumingin sa kailaliman, limampung metro sa ilalim ng aking mga paa, naghahanap ng mga halimaw sa mga gubat ng madrépora [uri ng matigas na koral] at mga koral na naaaninag sa malinaw na bughaw, ng malalaking ahas na, ayon sa mga magsasaka, ay iniiwan ang mga gubat upang manirahan sa dagat at magkaroon ng nakapangingilabot na mga anyo... Sa mga hapon, na siyang oras daw ng paglitaw ng mga sirena, inaabangan ko sila sa pagitan ng mga alon, nang may gayong pananabik na minsan ay inakala kong natanaw ko sila sa gitna ng bula, abala sa kanilang mga banal na laro; malinaw kong narinig ang kanilang mga awit, mga awit ng kalayaan, at narinig ko ang mga tunog ng kanilang mga alpang kasingtaginting ng pilak. Dati ay inuubos ko ang mahahabang oras sa panonood sa pagbabagong-anyo ng mga ulap, sa pagmamasid sa isang punong nag-iisa sa kapatagan, sa isang bato, nang hindi ko maipaliwanag sa sarili kung bakit, nang hindi ko mabigyang-kahulugan ang malabong damdaming pinupukaw nila sa akin. Madalas akong sermunan nang mahaba ng aking tiyo, at sa takot na baka ako maging malulungkutin ay nagsasalita siya tungkol sa pagdadala sa akin sa isang manggagamot. Ngunit nakita kita, inibig kita, at sa bakasyong ito ay tila may kulang sa akin doon: madilim ang gubat, malungkot ang ilog na umaagos sa kasukalan, nakauumay ang dagat, ulila ang abot-tanaw... Ah! kung pupunta ka lamang doon kahit minsan, kung yayapakan ng iyong mga paa ang mga landas na iyon, kung gagalawin mo ng dulo ng iyong mga daliri ang tubig ng batis, kung titingin ka sa dagat, uupo sa bato at pakakatalin ang hangin ng iyong malalambing na awit, ang aking gubat ay magiging isang Eden, aawit ang mga alon ng batis, sisilang ang liwanag sa madidilim na dahon, magiging mga brilyante ang mga patak ng hamog at mga perlas ang bula ng dagat!

Ngunit narinig ni Paulita na upang makarating sa bayan ni Isagani ay kailangang dumaan sa mga bundok na sagana sa maliliit na linta, at sa isip pa lamang na ito ay nangangatal na nang buong katawan ang duwag. Palibhasa’y mahilig sa ginhawa at sanay sa layaw, sinabi niyang maglalakbay lamang siya sakay ng karwahe o ng tren.

Si Isagani, na nakalimot na sa lahat ng kanyang pesimismo at wala nang nakikita saanman kundi mga rosas na walang tinik, ay sumagot:

Isagani: Hindi na magtatagal at ang lahat ng pulo ay tatawirin na ng mga lambat na bakal,

Na doo’y matutulin

At parang lumilipad

Na mga lokomotibo

Ang tatakbo

gaya ng sinabi ng isa; sa panahong iyon ay bukas na sa lahat ang pinakamagagandang sulok ng kapuluan...

Paulita: Sa panahong iyon, pero kailan? Kapag matanda na ako...

Isagani: Bah! hindi mo alam ang ating magagawa sa loob ng ilang taon,—sagot ni Isagani;—hindi mo alam ang sigla at kasabikang gumigising sa bayan pagkatapos ng ilang siglong pagkakatulog... Pinakikinggan tayo ng Espanya; ang ating mga kabataan sa Madrid ay nagtatrabaho araw at gabi at iniaalay sa bayan ang lahat ng kanilang talino, ang lahat ng kanilang sandali, ang lahat ng kanilang pagsisikap; doon ay may mga mapagbigay na tinig na nakikiisa sa ating mga tinig, mga pulitikong nakauunawa na walang taling hihigit pa sa pagkakaisa ng mga interes at damdamin; ginagawaran tayo ng katarungan at ang lahat ay nagbabadya ng maningning na kinabukasan para sa lahat!... Totoong kararanas lamang namin ng isang maliit na sakuna, kaming mga estudyante, ngunit ang tagumpay ay nagwawagi sa buong hanay... nasa lahat ng budhi ito! Ang taksil na pagkatalong dinanas namin ay patunay ng mga huling hingal, ng mga huling kisay ng naghihingalo! Bukas ay magiging mamamayan na tayo ng Pilipinas, na ang kapalaran ay magiging maganda dahil nasa mapagmahal na mga kamay; o, oo! atin ang kinabukasan, nakikita ko itong kulay-rosas, nakikita ko ang pagkilos na nagpapagalaw sa buhay sa mga lupaing ito na matagal nang patay, nakahimlay... Nakikita kong sumisibol ang mga bayan sa kahabaan ng mga riles ng tren, at saanman ay mga pabrika, mga gusaling tulad ng nasa Mandaluyong!... Naririnig ko ang sipol ng singaw, ang lagutok ng mga tren, ang ugong ng mga makina... nakikita ko ang pag-akyat ng usok, ang kanilang malakas na paghinga, at nalalanghap ko ang amoy ng langis, ang pawis ng mga halimaw na abala sa walang-tigil na paggawa... Ang puwertong iyan, na kay hirap ng pagbubuntis, ang ilog na iyang tila naghihingalo roon ang kalakalan, ay makikita nating puno ng mga palo ng barko at magbibigay sa atin ng larawan ng taglamig sa mga gubat ng Europa... Ang dalisay na hanging ito at ang malilinis na batong ito ay mapupuno ng uling, ng mga kahon at bariles, mga produkto ng industriya ng tao, ngunit, hindi bale! maglalakbay tayo nang mabilis, sa maginhawang mga karwahe, upang humanap sa kaloob-looban ng ibang hangin, ng ibang tanawin sa ibang dalampasigan, ng mas malamig na klima sa mga paanan ng mga bundok... Babantayan ng mga barkong pandigmang nababalutan ng bakal ng ating hukbong-dagat ang mga baybayin; magpapaligsahan sa sigasig ang Kastila at ang Pilipino upang itaboy ang anumang paglusob ng dayuhan, upang ipagtanggol ang inyong mga tahanan at hayaan kayong mga babae na tumawa at magsaya nang payapa, iniibig at iginagalang. Malaya sa sistema ng pagsasamantala, walang sama ng loob ni paghihinala, magtatrabaho ang bayan sapagkat sa panahong iyon ay hindi na kahiya-hiya ang paggawa, hindi na ito pang-alipin, gaya ng isang ipinapataw sa alipin; sa panahong iyon ay hindi na papaasimin ng Kastila ang kanyang ugali sa pamamagitan ng katawa-tawang mapaniil na mga pag-aangkin, at, tapat ang tingin, matatag ang puso, magkakamayan tayo, at ang kalakalan, ang industriya, ang agrikultura, ang mga agham ay uunlad sa pagkupkop ng kalayaan at ng marurunong at makatarungang mga batas, gaya sa maunlad na Inglatera...

Ngumingiti si Paulita nang may anyong nag-aalinlangan at umiiling.

Paulita: Mga pangarap, mga pangarap!—buntong-hininga niya;—narinig kong marami raw kayong kaaway... Sabi ni Tiya Torina, magiging alipin magpakailanman ang bayang ito.

Isagani: Dahil tanga ang tiya mo, dahil hindi siya mabubuhay nang walang alipin, at kapag wala siyang alipin ay pinapangarap niya ang mga iyon sa hinaharap, at kung hindi iyon maaari ay hinuhubog niya ang mga iyon sa kanyang guni-guni. Totoong may mga kaaway kami, totoong magkakaroon ng labanan, ngunit magtatagumpay kami. Maaaring gawin ng lumang sistema ang mga guho ng kanyang kastilyo na mga barikadang walang hugis; aagawin namin ang mga iyon sa saliw ng awit ng kalayaan, sa liwanag ng inyong mga mata, sa palakpak ng inyong sinasambang mga kamay! Bukod dito, huwag kang mabahala; magiging mapayapa ang labanan; sapat nang itulak ninyo kami sa pag-aaral, gisingin ninyo sa amin ang marangal at matatayog na kaisipan, at palakasin ninyo ang aming loob sa katatagan, sa kabayanihan, sa gantimpala ng inyong pagmamahal!

Hindi nawawala kay Paulita ang kanyang mahiwagang ngiti at tila nag-iisip siya; nakatingin siya sa ilog habang marahang tinatapik ang kanyang mga pisngi ng pamaypay.

Paulita: At kung wala kayong makamit?—wala sa loob na tanong niya.

Nasaktan si Isagani sa tanong; itinitig niya ang kanyang mga mata sa mga mata ng kanyang minamahal, marahang hinawakan ang isang kamay nito at sumagot:

Isagani: Makinig ka: kung wala kaming makamit...

At huminto siya, nag-aatubili.

Isagani: Makinig ka, Paulita,—patuloy niya;—alam mo kung gaano kita kamahal at kung gaano kita sinasamba, alam mong para akong ibang tao kapag binabalot ako ng iyong tingin, kapag nahuhuli ko roon ang isang kislap ng pag-ibig... gayunman, kung wala kaming makamit, mangangarap ako ng isa pang tingin mo at mamamatay akong maligaya upang magningning sa iyong mga mata ang isang sinag ng pagmamalaki at masabi mo balang araw sa mundo, habang itinuturo ang aking bangkay: ang aking mahal ay namatay sa pakikipaglaban para sa mga karapatan ng aking bayan!

Doña Victorina: Umuwi na tayo, iha, at sisipunin ka!—tili ni Doña Victorina nang sandaling iyon.

Ibinalik sila ng tinig sa katotohanan. Oras na ng pag-uwi, at dahil sa kagandahang-loob ay inanyayahan nila si Isagani na sumakay sa karwahe, paanyayang hindi na hinintay ng binata na maulit pa. Dahil kay Paulita ang karwahe, natural na sina Doña Victorina at ang kaibigan ang umupo sa pangunahing upuan, at sa maliit na upuang kaharap nila ang magkasintahan.

Ang makasakay sa iisang karwahe, ang makatabi siya, ang malanghap ang kanyang pabango, ang madaiti sa seda ng kanyang damit, ang makita siyang nag-iisip, nakahalukipkip, naliligo sa buwan ng Pilipinas na nagbibigay ng kagandahang tila pangarap at alindog sa pinakakaraniwang mga bagay, ay isang pangarap na hindi inaasahan ni Isagani! Kay kaawa-awa ng mga umuuwing naglalakad, nag-iisa, at kailangang tumabi upang padaanin ang matuling karwahe! Sa buong biyaheng iyon, sa kahabaan ng dalampasigan, sa pasyalan ng Sabana, sa Puente de España, wala nang nakita si Isagani kundi isang maamong tabas ng mukha mula sa tagiliran, marikit ang pagkakaayos ng buhok, na nagtatapos sa isang malambot na leeg na naglalaho sa mga gasa ng piña. Isang brilyante ang kumikindat sa kanya mula sa ibabang dulo ng munting tainga, gaya ng isang bituin sa gitna ng mga ulap na pilak. Nakarinig si Isagani ng malalayong alingawngaw na nagtatanong sa kanya tungkol kay Don Tiburcio de Espadaña, ng pangalan ni Juanito Pelaez, ngunit para sa kanya ay tunog ang mga iyon ng mga kampanang naririnig mula sa malayo, malalabong tinig na naririnig sa panaginip.

Kinailangan pang ipaalam sa kanya na nakarating na sila sa plaza ng Santa Cruz.