Kabanata XXIII Isang Bangkay

Hindi nga pumunta si Simoun sa teatro.

Mula ikapito ng gabi ay umalis na siya ng bahay, balisa at madilim ang mukha; dalawang ulit siyang nakita ng kanyang mga utusan na pumasok na may kasamang iba’t ibang tao; nang ikawalo ay nakita siya ni Makaraig na palakad-lakad sa kalye Hospital, malapit sa kumbento ng Santa Clara, nang sandaling tumutugtog ng pagluluksa ang mga kampana ng simbahan; nang ikasiyam ay muli siyang nakita ni Camaroncocido sa paligid ng teatro na nakikipag-usap sa isang mukhang estudyante, pumasok sa pinto at muling lumabas, at naglaho sa dilim ng mga punongkahoy.

Camaroncocido: At ano naman sa akin?—muling sabi ni Camaroncocido;—ano ang mapapala ko sa pagbibigay-babala sa bayan?

Si Basilio, gaya ng sinabi ni Makaraig, ay hindi rin dumalo sa palabas. Ang kawawang estudyante, mula nang bumalik siya mula sa San Diego upang tubusin sa pagkaalipin si Juli, ang kanyang katipan, ay muling hinarap ang kanyang mga aklat, at ginugugol ang panahon sa ospital, sa pag-aaral, o sa pag-aalaga kay Kapitan Tiago, na ang sakit ay sinisikap niyang labanan.

Naging di-matiis ang ugali ng maysakit; sa kanyang masasamang sandali, kapag nanlulupaypay siya dahil kulang ang dosis ng opyo na sinisikap ni Basilio na bawasan, pinagbibintangan niya ito, pinagmamalupitan, nilalait; nagtitiis si Basilio nang may pagtitimpi, sa kamalayang gumagawa siya ng mabuti sa taong napakalaki ng kanyang utang na loob, at sa pinakahuling sukdulan lamang siya bumibigay; kapag nasiyahan na ang pita, ang halimaw ng bisyo, ay gumagaan ang loob ni Kapitan Tiago, lumalambot ang puso, tinatawag siyang kanyang anak, umiiyak-iyak habang ginugunita ang mga paglilingkod ng binata, kung gaano kahusay nitong pinamamahalaan ang kanyang mga ari-arian, at nagsasalita tungkol sa paggawa sa kanya bilang tagapagmana; mapait na ngumingiti si Basilio at iniisip na sa buhay na ito ay mas mabuti pang ginagantimpalaan ang pagbibigay-layaw sa bisyo kaysa sa pagtupad sa tungkulin. Hindi iilang ulit na sumagi sa isip niya na hayaan na lamang ang sakit sa malayang takbo nito at ihatid ang kanyang tagatangkilik sa libingan sa isang landas ng mga bulaklak at masasayang larawan, sa halip na pahabain ang kanyang buhay sa isang daan ng mga pagkakait.

Basilio: Hangal ako!—madalas niyang sabihin sa sarili;—hangal ang karaniwang tao, at yamang siya ang nagbabayad...

Ngunit napapailing siya sa pag-iisip kay Juli, sa malawak na kinabukasang nasa kanyang harapan: inaasahan niyang mabubuhay siya nang hindi nadudungisan ang kanyang budhi. Sinusunod niya ang iniresetang lunas at nagbabantay.

Gayunman, sa bawat araw, maliban sa maiikling pagitan, ay lalong lumulubha ang maysakit. Si Basilio, na nagpasiyang unti-unting bawasan ang dosis, o kahit man lang huwag hayaang magmalabis ito sa paghithit nang higit sa nakagawian, ay nadaratnan ito, pagbalik niya mula sa ospital o mula sa isang pagdalaw, na lubog sa mabigat na tulog ng opyo, naglalaway at maputlang parang bangkay. Hindi maipaliwanag ng binata kung saan nanggagaling ang droga; ang tanging madalas sa bahay ay si Simoun at si Padre Irene; bihirang dumalaw ang una, at ang ikalawa naman ay walang tigil sa pagpapayo sa kanyang maging mahigpit at hindi palalambot sa pagpapatupad ng lunas at huwag pansinin ang mga pagwawala ng maysakit, sapagkat ang pinakamahalaga ay mailigtas ito.

Padre Irene: Gampanan ninyo ang inyong tungkulin, binata,—sabi niya rito,—gampanan ninyo ang inyong tungkulin.

At binibigyan niya ito ng isang maikling sermon tungkol sa paksang iyon, nang may gayong paniniwala at sigla na nagsisimulang makadama si Basilio ng pagkagiliw sa nangangaral. Nangako pa si Padre Irene na ihahanap siya ng isang mabuting puwesto, isang mabuting lalawigan, at ipinahiwatig pa sa kanya ang posibilidad na ipahirang siyang propesor. Si Basilio, nang hindi nagpapadala sa mga pangarap, ay nagkukunwaring naniniwala at ginagawa ang iniuutos ng kanyang budhi.

Nang gabing iyon, habang itinatanghal ang Les Cloches de Corneville [Ang mga Kampana ng Corneville], nag-aaral si Basilio sa harap ng isang lumang mesa, sa liwanag ng isang lamparang de-langis na ang pantakip na malabong kristal ay naglulubog sa malamlam na liwanag sa kanyang malungkot na mukha. Isang lumang bungo, ilang buto ng tao, at ilang aklat na maingat na nakahanay ang makikitang nakapatong sa mesa, na may palanggana rin ng tubig at isang espongha. Ang amoy ng opyo na lumalabas mula sa katabing silid ay nagpapabigat sa hangin at nagpapaantok sa kanya, ngunit lumalaban ang binata sa pamamagitan ng paminsan-minsang pagpapahid ng tubig sa kanyang mga sentido at mga mata, determinadong huwag matulog hangga’t hindi natatapos ang aklat. Isa itong tomo ng Medicina Legal y Toxicología [Medisinang Pambatas at Toksikolohiya] ni Dr. Mata, isang aklat na ipinahiram sa kanya at dapat niyang isauli sa may-ari sa lalong madaling panahon. Ayaw ng propesor na magturo kundi ayon sa awtor na iyon, at walang sapat na pera si Basilio upang bilhin ang aklat, sapagkat, sa dahilang ipinagbabawal ito ng sensura sa Maynila at kailangang suhulan ang maraming kawani upang maipasok ito, matataas na halaga ang hinihingi ng mga nagtitinda ng aklat. Gayon na lamang ang pagkalubog ng binata sa kanyang pag-aaral kaya hindi man lamang niya napag-ukulan ng pansin ang ilang polyetong ipinadala sa kanya mula sa ibang bansa, nang hindi niya alam kung saan galing, mga polyetong tumatalakay sa Pilipinas, at kabilang sa mga ito ang mga pinakanakatatawag-pansin noong panahong iyon dahil sa malupit at mapang-insultong paraan ng pagtrato nila sa mga anak ng bayan. Walang sapat na panahon si Basilio upang buksan ang mga ito; marahil ay pinipigilan din siya ng isiping hindi kaaya-ayang tumanggap ng insulto o ng paghamon nang walang paraan upang ipagtanggol ang sarili o sumagot. Pinahihintulutan nga ng sensura ang mga insulto sa mga Pilipino, ngunit ipinagbabawal sa mga ito ang pagsagot.

Sa gitna ng katahimikang naghahari sa bahay, na ginagambala lamang ng paminsan-minsang mahinang hilik mula sa katabing silid, nakarinig si Basilio ng magagaang yabag sa hagdan, mga yabag na tumawid pagkatapos sa caída [silid na sinasapitan ng hagdan] patungo sa kinaroroonan niya. Itinaas niya ang ulo, nakita niyang bumukas ang pinto at, sa kanyang malaking pagkagulat, lumitaw ang madilim na anyo ng alaherong si Simoun.

Mula nang mangyari ang tagpo sa San Diego ay hindi na muling nakita ni Simoun ni ang binata ni si Kapitan Tiago.

Simoun: Kumusta ang maysakit?—tanong niya habang mabilis na sinusulyapan ang silid at napapako ang tingin sa mga polyetong nabanggit natin, na hindi pa nagugupit ang mga pahina.

Basilio: Ang tibok ng puso, halos hindi maramdaman... napakahina ng pulso... ang gana sa pagkain, lubos nang nawala,—sagot ni Basilio nang may malungkot na ngiti at sa mahinang tinig;—labis siyang pinagpapawisan pagsapit ng madaling-araw...

At nang makita niyang si Simoun, ayon sa direksiyon ng mukha nito, ay nakatitig sa nasabing mga polyeto, at sa takot na baka muli nitong buksan ang paksang pinag-usapan nila sa gubat, nagpatuloy siya:

Basilio: Puspos ng lason ang katawan; anumang araw ay maaari siyang mamatay na parang tinamaan ng kidlat... ang pinakamaliit na sanhi, isang walang-kabuluhang bagay, isang pagkabigla ay maaaring pumatay sa kanya...

Simoun: Gaya ng Pilipinas!—mapanglaw na puna ni Simoun.

Hindi napigilan ni Basilio ang isang kumpas, at, determinadong huwag nang buhayin ang paksa, nagpatuloy siya na parang walang narinig:

Basilio: Ang lalong nagpapahina sa kanya ay ang kanyang mga bangungot, ang kanyang mga pagkasindak...

Simoun: Gaya ng pamahalaan!—muling puna ni Simoun.

Basilio: Ilang gabi na ang nakararaan, nagising siyang walang ilaw at inakalang nabulag siya; nagwala siya, nananaghoy at nilalait ako, sinasabing dinukit ko raw ang kanyang mga mata... Nang pumasok ako na may dalang ilaw, inakala niyang ako si Padre Irene at tinawag akong kanyang tagapagligtas...

Simoun: Gayang-gaya ng pamahalaan!

Basilio: Kagabi,—patuloy ni Basilio na nagbibingi-bingihan,—bumangon siya at hinahanap ang kanyang manok na panabong, ang kanyang manok na tatlong taon nang patay, at kinailangan kong iharap sa kanya ang isang inahin, at saka niya ako binuhusan ng mga pagpapala at pinangakuan ng maraming libo...

Nang sandaling iyon ay tumunog sa isang orasan ang ikasampu’t kalahati.

Napapitlag si Simoun at pinutol ang binata sa pamamagitan ng isang kumpas.

Simoun: Basilio,—sabi niya sa mahinang tinig,—makinig kayong mabuti sa akin, sapagkat mahalaga ang bawat sandali. Nakikita kong hindi ninyo binuksan ang mga aklat na ipinadala ko sa inyo; wala kayong malasakit sa inyong bayan...

Nais tumutol ng binata.

Simoun: Walang silbi!—malamig na patuloy ni Simoun.—Sa loob ng isang oras ay sisiklab ang rebolusyon sa isang hudyat ko, at bukas ay wala nang pag-aaral, wala nang Unibersidad, wala nang iba kundi mga labanan at patayan. Nakahanda na ang lahat at tiyak ang aking tagumpay. Kapag nagwagi kami, ang lahat ng maaaring tumulong sa amin ngunit hindi tumulong ay ituturing na mga kaaway. Basilio, naparito ako upang ialok sa inyo ang inyong kamatayan o ang inyong kinabukasan!

Basilio: Ang aking kamatayan o ang aking kinabukasan!—ulit niya na parang walang nauunawaan.

Simoun: Kasama ng pamahalaan o kasama namin,—sagot ni Simoun;—kasama ng inyong mga mapang-api o kasama ng inyong bayan. Magpasiya kayo, sapagkat kapos na ang panahon! Naparito ako upang iligtas kayo alang-alang sa mga alaalang nagbubuklod sa atin!

Basilio: Kasama ng mga mapang-api o kasama ng aking bayan!—ulit niya nang pabulong.

Natutulala ang binata; tinitingnan niya ang alahero ng mga matang nababakasan ng sindak; naramdaman niyang nanlalamig ang kanyang mga kamay at paa, at sanlibong magugulong isipin ang dumaraan sa kanyang isip; nakikita niya ang mga lansangang duguan, naririnig ang putukan, natatagpuan niya ang sarili sa gitna ng mga patay at sugatan, at, kay kakaibang lakas ng hilig! nakikita niya ang sarili na suot ang kanyang blusa ng siruhano, pumuputol ng mga binti at nag-aalis ng mga bala.

Simoun: Hawak ko sa aking mga kamay ang kalooban ng pamahalaan,—patuloy ni Simoun;—isinabak at inubos ko ang kakaunti nitong lakas at yaman sa mga hangal na ekspedisyon, sinisilaw ito sa mga pakinabang na maaari nitong makupit; ang mga pinuno nito ay nasa teatro ngayon, panatag at nalilibang, nag-iisip ng isang gabi ng kasiyahan, ngunit wala ni isa sa kanila ang muling makahihimlay sa unan... May mga rehimyento at mga tauhan akong handang sumunod sa akin; ang ilan ay pinaniwala kong ang rebolusyon ay iniuutos ng Heneral, ang iba ay na ang mga prayle ang may gawa nito; ang ilan ay binili ko sa pamamagitan ng mga pangako, ng mga puwesto, ng pera; marami, napakarami ang kumikilos dahil sa paghihiganti, dahil inaapi sila at dahil nasa kalagayan silang mamatay o pumatay... Nasa ibaba si Kabesang Tales at sinamahan niya ako hanggang dito! Inuulit ko sa inyo: sasama ba kayo sa amin, o mas gusto ninyong ilantad ang sarili sa hinanakit ng aking mga tauhan? Sa mabibigat na sandali, ang magpahayag na walang kinikilingan ay paglalantad sa sarili sa poot ng dalawang magkalabang panig.

Ilang ulit na hinaplos ni Basilio ng kamay ang kanyang mukha na parang nais niyang magising mula sa isang bangungot; naramdaman niyang malamig ang kanyang noo.

Simoun: Magpasiya kayo!—ulit ni Simoun.

Basilio: At ano po... ang kailangan kong gawin?—tanong niya sa tinig na tila nasasakal, paputol-putol, mahina.

Simoun: Isang napakasimpleng bagay,—sagot ni Simoun, na nagliwanag ang mukha sa isang sinag ng pag-asa:—yamang ako ang mamumuno sa kilusan, hindi ako maaaring malibang sa anumang ibang gawain. Kailangan ko na, habang nakatuon ang buong pansin ng lungsod sa iba’t ibang dako, ay pangunahan ninyo ang isang pulutong upang sapilitang buksan ang mga pinto ng kumbento ng Santa Clara at ilabas doon ang isang taong kayo lamang, bukod sa akin at kay Kapitan Tiago, ang makakikilala... Hindi kayo malalagay sa anumang panganib.

Basilio: Si María Clara!—bulalas ng binata.

Simoun: Oo, si María Clara!—ulit ni Simoun, at sa unang pagkakataon ay nagkaroon ang kanyang tinig ng malungkot at makataong himig;—nais ko siyang iligtas; upang iligtas siya ay ninais kong mabuhay, nagbalik ako... isinasagawa ko ang rebolusyon dahil isang rebolusyon lamang ang makapagbubukas sa akin ng mga pinto ng mga kumbento!

Basilio: Naku!—sabi ni Basilio habang pinagdaraop ang mga kamay;—huli na po kayo, huling-huli na!

Simoun: At bakit?—tanong ni Simoun habang nakakunot ang noo.

Basilio: Patay na po si María Clara!

Napalundag sa pagtayo si Simoun at sinunggaban ang binata.

Simoun: Patay na siya?—tanong niya sa nakapangingilabot na tinig.

Basilio: Kaninang hapon, nang ikaanim; ngayon ay marahil...

Simoun: Hindi totoo!—atungal ni Simoun, maputla at wala sa sarili ang anyo,—hindi totoo! Buhay si María Clara, kailangang mabuhay si María Clara! Isa iyang duwag na dahilan... hindi siya patay, at ngayong gabi ay palalayain ko siya, o bukas ay mamamatay kayo!

Nagkibit-balikat si Basilio.

Basilio: Ilang araw na po siyang may sakit, at pumupunta ako sa kumbento upang makibalita. Tingnan po ninyo, narito ang sulat ni Padre Salví na dinala ni Padre Irene. Magdamag na umiyak si Kapitan Tiago, hinahagkan ang larawan ng kanyang anak at humihingi rito ng tawad, hanggang sa humantong siya sa paghithit ng napakaraming opyo... Kaninang hapon ay tinugtog ang agunyas para kay María Clara.

Simoun: Ah!—bulalas ni Simoun, at sinapo ng dalawang kamay ang ulo at hindi na kumilos.

Naalala niya na narinig nga niya ang pagtugtog ng agunyas habang palakad-lakad siya sa paligid ng kumbento.

Simoun: Patay!—bulong niya sa tinig na napakahina na parang anino ang nagsasalita,—patay! namatay nang hindi ko man lamang nakita, namatay nang hindi nalalamang nabubuhay ako para sa kanya, namatay na nagdurusa...

At sa pagkadama na isang kakila-kilabot na unos, isang unos ng mga ipu-ipo at kulog na walang patak ng ulan, mga hikbing walang luha, mga sigaw na walang salita, ang umuungol sa kanyang dibdib at malapit nang umapaw gaya ng nagbabagang lava na matagal na pinigil, dali-dali siyang lumabas ng silid. Narinig ni Basilio ang kanyang pagbaba sa hagdan sa hindi pantay at nagmamadaling hakbang; narinig niya ang isang impit na sigaw, isang sigaw na tila nagbabadya ng pagdating ng kamatayan, malalim, sukdulan, mapanglaw, kaya napatindig ang binata mula sa kanyang silya, maputla at nanginginig; ngunit narinig niya ang mga yabag na unti-unting nawawala at ang pinto sa kalye na lumagabog pasara.

Basilio: Kawawang ginoo!—bulong niya, at napuno ng luha ang kanyang mga mata.

At nang hindi na naaalalang mag-aral, habang nakatanaw nang wala sa loob sa kawalan, ay pinag-isipan niya ang kapalaran ng dalawang nilalang na iyon: ang isa, binata, mayaman, may pinag-aralan, malaya, panginoon ng sariling kapalaran, may maningning na kinabukasan sa malayo; at ang babae, maganda gaya ng isang panaginip, dalisay, puspos ng pananampalataya at kawalang-malay, inugoy sa gitna ng mga pag-ibig at ngiti, itinadhana sa isang maligayang buhay, upang sambahin sa tahanan at igalang sa lipunan; at gayunman, sa dalawang nilalang na iyon na puspos ng pag-ibig, ng mga pangarap at pag-asa, dahil sa isang malupit na tadhana, ang lalaki ay naglalagalag sa daigdig, walang tigil na tinatangay ng isang ipu-ipo ng dugo at luha, naghahasik ng kasamaan sa halip na gumawa ng mabuti, ibinabagsak ang kabutihan at pinalalaganap ang bisyo, samantalang ang babae ay namamatay sa mahiwagang dilim ng kumbento, kung saan siya naghanap ng kapayapaan at marahil ay nakatagpo ng pagdurusa, kung saan siya pumasok na dalisay at walang bahid at nalagutan ng hininga gaya ng isang lantang bulaklak!...

Matulog ka nang payapa, kapus-palad na anak ng aking sawing bayan! Ilibing mo sa libingan ang mga pang-akit ng iyong kabataan, na nalanta sa kasibulan nito! Kapag hindi maialok ng isang bayan sa kanyang mga dalaga ang isang tahimik na tahanan, sa ilalim ng pagkalinga ng banal na kalayaan; kapag ang tanging maipamamana ng lalaki ay kahihiyan sa balo, luha sa ina at pagkaalipin sa mga anak, tama ang ginagawa ninyong mga dalaga sa paghatol sa inyong sarili sa walang-hanggang kalinisan, na sinasakal sa inyong sinapupunan ang binhi ng susunod na isinumpang salinlahi! Ah, mapalad ka na hindi manginginig sa iyong libingan sa pagkarinig sa sigaw ng mga naghihingalo sa dilim, ng mga nakadarama na may mga pakpak sila ngunit nakatanikala, ng mga nalulunod dahil sa kawalan ng kalayaan! Humayo ka, humayo ka kasama ng mga pangarap ng makata sa kaharian ng walang hanggan, anino ng babaeng nasulyapan sa isang sinag ng buwan, ibinubulong ng nababaluktot na mga sanga ng mga kawayanan... Mapalad ang babaeng namamatay na iniiyakan, na nag-iiwan sa puso ng umiibig sa kanya ng isang dalisay na pangitain, isang banal na alaala, na hindi nadungisan ng mga hamak na silakbo na nagbuburo sa paglipas ng mga taon! Humayo ka, aalalahanin ka natin! Sa dalisay na hangin ng ating bayan, sa ilalim ng bughaw nitong langit, sa ibabaw ng mga alon ng lawang ikinukulong ng mga bundok na sapiro at mga pampang na esmeralda; sa malilinaw nitong mga batis na nililiman ng mga kawayan, binuburdahan ng mga bulaklak at binubuhay ng mga tutubi at paru-paro sa kanilang alanganin at pabagu-bagong paglipad na tila nakikipaglaro sa hangin; sa katahimikan ng ating mga gubat, sa awit ng ating mga batis, sa ulan ng mga brilyante ng ating mga talon, sa maningning na liwanag ng ating buwan, sa mga buntong-hininga ng simoy ng gabi, sa lahat ng bagay, sa wakas, na nagpapagunita sa larawan ng minamahal, makikita ka natin magpakailanman gaya ng pagkapanaginip natin sa iyo, marikit, maganda, nakangiti gaya ng pag-asa, dalisay gaya ng liwanag, at gayunman ay malungkot at mapanglaw habang minamasdan ang ating mga kapighatian!