Kabanata XXII Ang Palabas

Napakasigla ng anyo ng teatro; punong-puno ito, at sa pangkalahatang pasukan, sa mga pasilyo, ay makikita ang maraming taong nakatayo, nagpupumilit na mailabas ang ulo o maisingit ang isang mata sa pagitan ng isang kuwelyo at isang tainga. Ang mga bukas na palco [pribadong silid-panoorin sa teatro], na karamihan ay puno ng mga ginang, ay tila mga buslo ng bulaklak na ang mga talulot ay hinahaplos ng mahinang simoy (ang mga abaniko ang tinutukoy ko), at kung saan humuhuni ang sanlibong insekto. Kaya lamang, kung paanong may mga bulaklak na maselan ang bango at may mga matapang ang bango, mga bulaklak na pumapatay at mga bulaklak na umaaliw, sa mga buslo ng ating teatro ay may nalalanghap ding katulad na mga bango, may naririnig na mga usapan, mga kuwentuhan, mga pariralang tumutusok o umaagnas. Tatlo o apat na palco lamang ang wala pang laman sa kabila ng pagkahuli ng oras; ikawalo’t kalahati ang inianunsiyong oras ng palabas, ikasiyam kulang ng labinlima na, at hindi pa itinataas ang telon dahil hindi pa dumarating ang Kanyang Ekselensiya. Ang mga nasa pangkalahatang pasukan, naiinip at hindi komportable sa kanilang mga upuan, ay nag-iingay sa pagpadyak at pagpukpok sa sahig ng kanilang mga baston.

Ilang Tinig: Bum-bum-bum! itaas na ang telon! bum-bum-bum!

Hindi pahuhuli sa ingay ang mga artilyero. Ang mga kaagaw ni Marte, gaya ng tawag sa kanila ni Ben Zayb, ay hindi nasisiyahan sa musikang ito; marahil ay inaakala nilang nasa isang arena sila ng labanan ng toro, kaya binabati nila ang mga ginang na dumaraan sa kanilang harapan ng mga pariralang sa Madrid ay tinatawag na mga bulaklak upang palambutin ang tunog, gayong kung minsan ay kahawig ng umuusok na basura. Nang hindi pinapansin ang nanlilisik na tingin ng mga asawa, malakas nilang ipinamamalita ang mga damdamin at pagnanasang ginigising sa kanila ng gayong karaming kagandahan...

Sa mga butaka—na tila kinatatakutang babaan ng mga ginang, sapagkat wala ni isa mang makikita roon—ay naghahari ang bulung-bulungan ng mga tinig, ng mga pigil na tawa, sa gitna ng ulap ng usok... Pinagtatalunan nila ang husay ng mga aktres, pinag-uusapan ang mga iskandalo, kung nakipag-away ba ang Kanyang Ekselensiya sa mga prayle, kung ang pagdalo ng Heneral sa ganitong palabas ay isang paghamon o simpleng pag-uusisa lamang; ang iba ay hindi nag-iisip ng mga bagay na ito, kundi ng pagbihag sa tingin ng mga ginang sa pamamagitan ng mga tindig na higit-kumulang na kawili-wili, higit-kumulang na parang estatwa, pinakikislap ang kanilang mga singsing na brilyante, lalo na kapag inaakala nilang pinagmamasdan sila ng mapilit na mga largabista; ang iba ay magalang na bumabati sa ganito o ganoong ginang o binibini, iniyuyuko ang ulo nang buong kataimtiman, habang ibinubulong sa katabi:

Isang Ginoo: Kay katawa-tawa niya! kay nakaiinis!

Sumasagot ang ginang ng pinakamagiliw niyang ngiti at isang kaakit-akit na galaw ng ulo, at ibinubulong sa kaibigang tumatango, sa pagitan ng dalawang tamad na pagpaypay:

Isang Ginang: Kay yabang! Ineng, baliw na baliw siya sa pag-ibig.

Samantala ay dumadalas ang mga kalabog: bum-bum-bum! tok-tok-tok! dalawang palco na lamang ang walang laman, at ang sa Kanyang Ekselensiya, na nakikilala sa mga pulang kurtinang pelus nito. Tumutugtog ang orkestra ng isa pang balse, tumututol ang publiko; mabuti na lamang at may lumitaw na isang mapagkawanggawang bayani na umagaw ng pansin at nagligtas sa empresaryo; isa siyang ginoong umupo sa isang butaka at ayaw itong ibigay sa may-ari nito, ang pilosopong si Don Primitivo. Nang makita ni Don Primitivo na hindi napapaniwala ng kanyang mga argumento ang ginoo, lumapit siya sa tagahatid sa upuan.

Matigas na Ginoo: Ayoko nga!—sagot sa kanya ng bayani habang mahinahong humihithit ng kanyang sigarilyo.

Lumapit ang tagahatid sa upuan sa direktor.

Matigas na Ginoo: Ayoko nga!—ulit niya, at lalo pang nagpakaginhawa sa pagkakaupo sa butaka.

Lumabas ang direktor, samantalang ang mga artilyero sa mga galeriya ay nagsimulang umawit nang sabay-sabay:

Mga Artilyero: Pusta, hindi! Pusta, oo! Pusta, hindi! Pusta, oo!

Ang ating aktor, na nakatawag na ng pansin ng lahat, ay naniniwalang ang pagbibigay ay pagpapababa sa sarili, kaya kumakapit siya sa butaka habang inuulit ang kanyang sagot sa dalawang bantay ng Veterana [pulisya ng Maynila] na ipinatawag ng direktor. Ang mga bantay, dahil isinasaalang-alang ang katayuan ng rebelde, ay umalis upang hanapin ang kabo, samantalang halos ang buong bulwagan ay nagpapalakpakan, ipinagdiriwang ang katatagan ng ginoong nananatiling nakaupo na parang isang senador na Romano.

Umaalingawngaw ang mga sipol; ang ginoong may matatag na pagkatao ay galit na lumingon sa pag-aakalang siya ang sinisipulan; may naririnig na yabag ng mga kabayong tumatakbo, may napapansing kilusan; sasabihin ng sinuman na may sumiklab na rebolusyon o kahit man lang isang kaguluhan; hindi, itinigil ng orkestra ang balse at tinugtog ang Marcha Real [pambansang himno ng Espanya]; ang Kanyang Ekselensiya, ang Kapitan Heneral at Gobernador ng Kapuluan, ang dumarating: hinahanap siya ng lahat ng mata, sinusundan siya, nawawala siya sa kanilang paningin, at sa wakas ay lumitaw siya sa kanyang palco, at pagkatapos tumingin sa lahat ng dako at magpaligaya sa ilan sa pamamagitan ng isang makapangyarihang pagbati, ay naupo siya na para bang isa lamang siyang tao sa silyong naghihintay sa kanya. Tumahimik noon ang mga artilyero at sinimulan ng orkestra ang introduksiyon.

Ang ating mga estudyante ay nasa isang palco na katapat ng kay Pepay na mananayaw. Regalo ang palco na ito ni Makaraig, na nakipagkasundo na sa kanya upang mapanatiling pabor sa kanila si Don Custodio. Noong hapon ding iyon ay sumulat si Pepay ng isang liham sa tanyag na tagapag-ulat, umaasa ng sagot at nakikipagtagpo sa kanya sa teatro. Dahil dito, si Don Custodio, sa kabila ng mabangis na pagtutol na ipinakita niya laban sa opereta ng mga Pranses, ay pumunta sa teatro, bagay na nagdulot sa kanya ng mga pinong panunudyo mula kay Don Manuel, ang dati niyang kalaban sa mga sesyon ng Ayuntamiento [pamahalaang lungsod ng Maynila].

Don Custodio: Pumupunta ako upang hatulan ang opereta!—tugon niya noon sa tono ng isang Cato na panatag ang budhi.

Kaya nakikipagpalitan si Makaraig ng makahulugang tingin kay Pepay, na nagpapahiwatig sa kanya na may kailangan itong sabihin; at dahil masaya ang mukha ng mananayaw, hinulaan ng lahat na tiyak na ang tagumpay. Si Sandoval, na kararating mula sa ilang pagdalaw sa ibang mga palco, ay nagsabing tiyak na pabor ang ulat at noong hapon ding iyon ay sinuri ito ng mataas na lupon at pinagtibay. Kaya puro galak ang lahat; maging si Pecson ay nalimutan ang kanyang pesimismo nang makita si Pepay na nakangiting nagpapakita ng isang maliit na liham; nagbatian sina Sandoval at Makaraig; si Isagani lamang ang nanatiling medyo malamig at halos hindi ngumingiti.

Ano ang nangyari sa binata?

Pagpasok ni Isagani sa teatro, nakita niya si Paulita sa isang palco at si Juanito Pelaez na kausap niya. Namutla siya at inakalang nagkakamali siya. Ngunit hindi, siya nga iyon, siya mismo, na bumabati sa kanya ng isang magiliw na ngiti habang ang magaganda niyang mata ay tila humihingi ng tawad at nangangako ng paliwanag. Ang totoo, napagkasunduan nilang mauuna si Isagani sa teatro upang tingnan kung walang anumang hindi angkop sa palabas para sa isang dalaga, at ngayon ay natagpuan niya ito roon, at kasama pa ang kanyang karibal. Hindi mailarawan ang dumaan sa kaluluwa ni Isagani: galit, selos, kahihiyan, sama ng loob ang umungal sa kanyang kalooban; may sandaling hinangad niyang gumuho ang teatro; marahas niyang ninais na humalakhak, insultuhin ang kanyang minamahal, hamunin ang kanyang karibal, gumawa ng iskandalo, ngunit nasiyahan na lamang siya sa dahan-dahang pag-upo at hindi na kailanman pagtingin sa dalaga. Naririnig niya ang magagandang proyektong binabalangkas nina Makaraig at Sandoval at tila malalayong alingawngaw ang mga ito sa kanya; ang mga himig ng balse ay tila malungkot at mapanglaw, ang buong publikong iyon ay hangal at tanga, at ilang ulit niyang kinailangang magsikap upang pigilan ang mga luha. Halos hindi niya napansin ang usapin ng ginoong ayaw umalis sa butaka, ang pagdating ng Kapitan Heneral; nakatingin siya sa telon sa harap ng entablado na naglalarawan ng isang uri ng galeriya sa gitna ng marangyang pulang kurtina, na tanaw ang isang hardin na sa gitna ay may pumupulandit na bukal. Kay lungkot ng galeriya sa kanyang pakiramdam at kay mapanglaw ng tanawin! Sanlibong malalabong alaala ang sumulpot sa kanyang gunita na tulad ng malalayong alingawngaw ng musikang narinig sa gabi, tulad ng himig ng isang awit ng kamusmusan, bulong ng malulungkot na gubat, makukulimlim na batis, mga gabing maliwanag ang buwan sa pampang ng dagat na nakalatag nang malawak sa harap ng kanyang mga mata... At ang umiibig na binata, na itinuturing ang sarili na napakasawi, ay tumingala sa kisame upang hindi malaglag ang mga luha mula sa kanyang mga mata.

Isang dagundong ng palakpakan ang gumising sa kanya mula sa kanyang pagmumuni.

Katataas lamang ng telon at lumitaw sa kanyang paningin ang masayang koro ng mga magsasaka ng Corneville, suot ang kanilang mga gorang bulak at mabibigat na bakyang kahoy sa paa. Ang mga babae, mga anim o pitong dalaga, makapal ang pulang pintura sa mga labi at pisngi, may malalaking itim na bilog sa paligid ng mga mata upang paigtingin ang kislap nito, ay nagpapakita ng mapuputing bisig, mga daliring puno ng brilyante at mga binting bilugan at maganda ang hubog. At habang inaawit nila ang pariralang Normando na allez, marchez! allez, marchez! [sige, lakad! sige, lakad!], ngumingiti sila sa kani-kanilang mga tagahanga sa mga butaka nang may gayong kawalang-hiya, kaya si Don Custodio, matapos sumulyap sa palco ni Pepay na para bang tinitiyak na hindi rin nito ginagawa iyon sa ibang tagahanga, ay itinala sa kanyang libreta ang kahalayang ito, at upang lalong makatiyak, ibinaba nang kaunti ang ulo upang tingnan kung hindi ipinakikita ng mga aktres pati ang kanilang mga tuhod.

Don Custodio: Ay, itong mga Pransesa!—bulong niya, habang ang kanyang imahinasyon ay naliligaw sa mga pagninilay na mas mataas ang antas at gumagawa ng mga paghahambing at mga proyekto.

Quoi v’là tous les cancans d’la s’maine!... [Aba, narito ang lahat ng tsismis ng linggo!]

inaawit ni Gertrude, isang marilag na dalagang pilyang sumusulyap nang patagilid sa Kapitan Heneral.

Tadeo: May cancan [mapangahas na sayaw na Pranses] tayo!—bulalas ni Tadeo, ang nagkamit ng unang gantimpala sa Pranses sa kanyang klase, at nakahuli ng salitang ito. Makaraig, sasayaw sila ng cancan!

At masaya niyang pinagkiskis ang kanyang mga kamay.

Si Tadeo, mula nang itaas ang telon, ay hindi pumapansin sa musika; ang hinahanap lamang niya ay ang iskandaloso, ang mahalay, ang imoral sa mga kilos at sa mga kasuotan, at sa kaunti niyang Pranses ay pinatatalas niya ang pandinig upang mahuli ang mga kalaswaang ipinamalita nang husto ng mahihigpit na tagasensura ng kanyang bayan.

Si Sandoval, na nagkukunwaring marunong ng Pranses, ay naging isang uri ng tagasalin para sa kanyang mga kaibigan. Kasingdami lamang ng kay Tadeo ang alam niya, ngunit tinutulungan siya ng buod ng kuwentong inilathala ng mga pahayagan, at ang iba pa ay pinupunan ng kanyang guni-guni.

Sandoval: Oo,—sabi niya,—sasayaw sila ng cancan at siya ang mangunguna.

Nagmasid nang mabuti sina Makaraig at Pecson, nakangiti na bago pa man. Tumingin si Isagani sa ibang dako, nahihiya na nanonood si Paulita ng ganoong palabas, at iniisip niyang dapat niyang hamunin si Juanito Pelaez kinabukasan.

Ngunit naghintay nang walang saysay ang ating mga binata. Dumating si Serpolette, isang kahali-halinang dalaga na may gorang bulak din, mapanukso at palaaway;

Hein! qui parle de Serpolette? [Ano! sino ang nagsasalita tungkol kay Serpolette?]

tanong niya sa mga tsismosa, nakapamaywang at palaban ang anyo. Pumalakpak ang isang ginoo at sumunod ang lahat ng nasa mga butaka. Si Serpolette, nang hindi binibitawan ang kanyang tindig ng magandang dalaga, ay tumingin sa unang pumalakpak sa kanya at ginantihan siya ng isang ngiti na nagpakita ng maliliit na ngipin na tila maliit na kuwintas na perlas sa isang lalagyang pelus na pula. Sinundan ni Tadeo ang tingin at nakita ang isang ginoo na may pekeng bigote at napakahabang ilong.

Tadeo: Susmaryosep!—sabi niya,—si Irenillo!

Sandoval: Oo,—sagot ni Sandoval,—nakita ko siya sa loob na nakikipag-usap sa mga aktres.

Sa katunayan, si Padre Irene, na isang mahilig sa musika na walang kapantay at mahusay sa Pranses, ay ipinadala ni Padre Salví sa teatro bilang isang uri ng relihiyosong lihim na pulis; gayon man lamang ang sinasabi niya sa mga taong nakakakilala sa kanya. At gaya ng isang mahusay na kritikong hindi nasisiyahan sa panonood ng mga dula mula sa malayo, ninais niyang suriin nang malapitan ang mga artista; nakihalo siya sa pangkat ng mga tagahanga at mga makikisig na ginoo, at pumasok sa bihisan kung saan nagbubulungan at nagsasalita ng Pranses ng pangangailangan, Pranses na pantindahan, wikang lubhang naiintindihan ng tindera kapag mukhang handang magbayad nang malaki ang mamimili.

Napapaligiran si Serpolette ng dalawang makisig na opisyal, ng isang marino at ng isang abogado, nang matanaw niya ito na paikot-ikot at isinusuksok sa lahat ng sulok at siwang ang dulo ng mahaba nitong ilong na para bang inaarok nito ang mga misteryo ng entablado.

Itinigil ni Serpolette ang kanyang daldal, kumunot ang kanyang kilay, itinaas ito, ibinuka ang mga labi, at sa sigla ng isang parisienne [babaeng taga-Paris] ay iniwan ang kanyang mga tagahanga at sumugod na parang isang torpedo sa ating kritiko.

Serpolette: Tiens, tiens, Toutou! mon lapin! [Aba, aba, Toutou! kuneho ko!]—bulalas niya, habang hinahawakan sa bisig si Padre Irene at masayang niyuyugyog ito, at pinanginginig ang hangin ng kanyang malapilak na mga nota.

Padre Irene: Chut, chut! [Sst, sst!]—sabi ni Padre Irene na nagsisikap magtago.

Serpolette: Mais, comment! toi ici, grosse bête! Et moi qui t’croyais... [Aba, paano! ikaw, narito, malaking loko! At akala ko pa naman ikaw ay...]

Padre Irene: ‘Fais pas d’tapage, Lily! il faut m’respecter! ‘suis ici l’Pape! [Huwag kang mag-ingay, Lily! dapat mo akong igalang! Ako ang Papa rito!]

Sa malaking hirap ay napapayapa siya ni Padre Irene. Ang masayahing si Lily ay enchantée [tuwang-tuwa] na makatagpo sa Maynila ng isang dating kaibigan na nagpapaalala sa kanya ng mga coulisses [likod ng entablado] ng teatro ng Grande Opéra. At sa ganito, si Padre Irene, na tumutupad nang sabay sa kanyang tungkulin bilang kaibigan at bilang kritiko, ay nagpasimula ng palakpak upang palakasin ang loob nito: karapat-dapat dito si Serpolette.

Samantala ay hinihintay ng ating mga binata ang cancan; naging puro mata si Pecson; naroon ang lahat maliban sa cancan. May sandaling kung hindi dumating ang mga taga-hukuman ay magbubugbugan na sana ang mga babae at magsasabunutan, inuudyukan ng mga pilyong magsasaka na umaasang, tulad ng ating mga estudyante, makakita ng higit pa sa isang cancan.

Scit, scit, scit, scit, scit, scit,

Disputez-vous, battez-vous, [Mag-away kayo, magbugbugan kayo]

Scit, scit, scit, scit, scit, scit

Nous allons compter les coups. [Bibilangin namin ang mga hampas.]

Tumigil ang musika, umalis ang mga lalaki, isa-isang bumalik ang mga babae at nagsimula sa pagitan nila ang isang usapang wala ni anumang naintindihan ang ating mga kaibigan. Pinag-uusapan nila nang masama ang isang wala roon.

Pecson: Para silang mga taga-Macao sa pansiterya!—puna ni Pecson nang pabulong.

Makaraig: At ang cancan?—tanong ni Makaraig.

Sandoval: Pinagtatalunan nila kung saan ang pinakaangkop na lugar para isayaw iyon!—seryosong sagot ni Sandoval.

Pecson: Para silang mga taga-Macao sa pansiterya!—ulit ni Pecson na naiinis.

Isang ginang, kasama ang kanyang asawa, ang pumasok nang sandaling iyon at pumuwesto sa isa sa dalawang walang-lamang palco. Mukha siyang isang reyna at tumitingin nang may paghamak sa buong bulwagan na para bang sinasabi: «Mas huli akong dumating kaysa sa inyong lahat, kayong tumpok ng mga nagpapanggap na pino at mga probinsiyana, mas huli akong dumating kaysa sa inyo!» Sa katunayan, may mga taong pumupunta sa teatro na tulad ng mga asno sa isang karera: ang nananalo ay ang huling dumating. May kilala tayong napakatitinong lalaki na mas gugustuhin pang umakyat sa bibitayan kaysa pumasok sa teatro bago ang unang yugto. Ngunit maikli ang ligaya ng ginang; nakita niya ang isa pang palco na nananatiling walang laman; kumunot ang kanyang kilay, at sinimulan niyang pagalitan ang kanyang kabiyak, at gumawa siya ng gayong iskandalo na marami ang nainip.

Ilang Manonood: Sst! sst!

Mapagmataas na Ginang: Mga hangal! na para bang nakaiintindi sila ng Pranses!—sabi ng ginang, habang tumitingin nang may buong paghamak sa lahat ng dako at itinutuon ang tingin sa palco ni Juanito, kung saan inakala niyang nanggaling ang isang pangahas na sst.

Sa katunayan ay may sala si Juanito; mula pa sa simula ay nagkukunwari siyang naiintindihan niya ang lahat at nagmamalaki, ngumingiti, tumatawa at pumapalakpak sa tamang oras na para bang walang anumang sinasabi nila ang nakalulusot sa kanya. At ginagawa niya ito nang hindi man lamang sinusundan ang mga kumpas ng mga artista, sapagkat halos hindi siya tumitingin sa entablado. Sadyang sinasabi ng pilyo kay Paulita na, dahil may mga babaeng higit na magaganda, ayaw niyang mapagod sa pagtingin sa malayo... Namumula si Paulita, tinatakpan ang mukha ng abaniko, at patagong sumusulyap sa kinaroroonan ni Isagani, na, nang hindi tumatawa ni pumapalakpak, ay wala sa loob na nanonood ng palabas.

Nakaramdam si Paulita ng sama ng loob at selos; maaari kayang umibig si Isagani sa mga mapanuksong aktres na iyon? Pinasama ng isip na ito ang kanyang loob at halos hindi niya narinig ang mga papuring ibinubuhos ni Doña Victorina sa kanyang paborito.

Mahusay na ginagampanan ni Juanito ang kanyang papel: kung minsan ay iiling siya bilang tanda ng pagkadismaya at noon ay may maririnig na mga ubo, mga bulungan sa ilang bahagi; kung minsan ay ngingiti siya, sasang-ayon, at makalipas ang isang segundo ay umaalingawngaw ang palakpakan. Tuwang-tuwa si Doña Victorina at nagkaroon pa ng malabong pagnanais na pakasalan ang binata sa araw na mamatay si Don Tiburcio. Marunong ng Pranses si Juanito at si de Espadaña ay hindi! At sinimulan niya itong lambingin! Ngunit hindi napansin ni Juanito ang pagbabago ng taktika, abala siya sa pagmamasid sa isang mangangalakal na Katalan na katabi ng konsul ng Suwisa: si Juanito, na nakakita sa kanilang nag-uusap sa Pranses, ay humuhugot ng inspirasyon sa kanilang mga mukha at buong husay na nanlilinlang.

Dumating ang sunud-sunod na eksena, sunud-sunod na tauhan, nakatatawa at katawa-tawa gaya ng bailli [hukom ng bayan sa Pransiya] at ni Grenicheux, marangal at kaibig-ibig gaya ng markes at ni Germaine; humalakhak nang husto ang publiko sa sampal ni Gaspard, na para sana sa duwag na si Grenicheux ngunit tinanggap ng seryosong bailli, sa peluka nitong lumipad sa hangin, sa kaguluhan at ingay sa pagbagsak ng telon.

Tadeo: At ang cancan?—tanong ni Tadeo.

Ngunit agad na itinaas ang telon at ang entablado ay naglalarawan ng palengke ng mga katulong, na may tatlong poste na nababalot ng mga bandereta at may mga paskil na servantes [mga babaeng katulong], cochers [mga kutsero] at domestiques [mga lalaking utusan sa bahay]. Sinamantala ni Juanito ang pagkakataon at, sa tinig na sapat ang lakas upang marinig siya ni Paulita at makumbinsi ito sa kanyang dunong, ay hinarap si Doña Victorina.

Juanito: Ang servantes ay mga sirbiyente, ang domestiques ay mga domésticos [mga kasambahay]...

Paulita: At ano ang pagkakaiba ng servantes sa domestiques?—tanong ni Paulita.

Hindi naubusan ng sagot si Juanito.

Juanito: Domestiques, ang mga domesticados [pinaamo na]: hindi ba ninyo napansin na ang ilan ay mukhang mababangis? Iyon ang mga servantes.

Doña Victorina: Totoo nga!—dagdag ni Doña Victorina;—masasama nga ang asal ng ilan... at ako pa naman na akala ko ay pino ang lahat sa Europa at... pero, gaya ng nangyayari sa Pransiya... nakikita ko na!

Ilang Manonood: Sst, sst!

Ngunit kay laking kagipitan ni Juanito nang, pagsapit ng oras ng palengke at pagbukas ng harang, pumuwesto ang mga katulong na nagpapaupa sa tabi ng kani-kanilang paskil na nagsasaad ng kanilang uri. Ang mga lalaking katulong, mga sampu o labindalawang magagaspang na tipo, nakasuot ng librea [uniporme ng mga utusan] at may hawak na maliit na sanga sa kamay, ay pumuwesto sa ilalim ng paskil na domestiques.

Juanito: Iyan ang mga domésticos!—sabi ni Juanito.

Doña Victorina: Sa totoo lang ay mukha nga silang bagong pinaamo,—puna ni Doña Victorina;—tingnan naman natin ang mga kalahating mabangis!

Pagkatapos, ang isang dosenang dalaga, pinangungunahan ng masaya at masiglang si Serpolette, nakasuot ng kanilang pinakamagagandang damit, bawat isa’y may malaking kumpol ng bulaklak sa baywang, masasayahin, nakangiti, sariwa, katakam-takam, ay pumuwesto, sa labis na kawalang-pag-asa ni Juanito, sa tabi ng poste ng mga servantes.

Paulita: Ano?—walang malisyang tanong ni Paulita;—iyan ba ang mababangis na sinasabi ninyo?

Juanito: Hindi,—sagot ni Juanito na hindi natitinag;—nagkamali sila... nagkapalit sila... Iyong mga nasa likuran.

Paulita: Iyong mga dumarating na may latigo?

Tumango si Juanito bilang pagsang-ayon, balisang-balisa at gipit.

Paulita: Kung gayon ay ang mga dalagang iyan ang mga cochers?

Inatake si Juanito ng isang ubong napakarahas kaya nainip ang ilang manonood.

Isang Tinig: Palabasin iyan! palabasin ang tisiko!—sigaw ng isang tinig.

Tisiko? Tawagin siyang tisiko sa harap ni Paulita? Gusto ni Juanito na makita ang walang-pakundangang nagsalita at ipalunok dito ang tisis. At nang makitang namamagitan ang mga babae, lalo siyang tumapang at lumaki ang kanyang loob. Mabuti na lamang at si Don Custodio ang gumawa ng diyagnosis, at dahil takot siyang makatawag ng pansin ay nagkunwari siyang walang alam at tila isinusulat ang kritika ng dula.

Juanito: Kung hindi lang dahil kasama ko kayo!—sabi ni Juanito habang pinaiikot ang kanyang mga mata na parang sa ilang manikang pinagagalaw ng pendulo ng isang orasan.

At upang lalong maging kahawig, paminsan-minsan ay inilalabas niya ang kanyang dila.

Nang gabing iyon ay nakamit niya sa paningin ni Doña Victorina ang katanyagan ng pagiging matapang at maselan sa dangal, at nagpasya ito sa loob ng kanyang toraks na pakasalan siya sa sandaling mamatay si Don Tiburcio.

Lalong lumulungkot si Paulita, iniisip kung paanong ang ilang dalagang tinatawag na cochers ay makaaagaw ng pansin ni Isagani. Ipinaaalala sa kanya ng cochers ang ilang katawagang ginagamit ng mga kolehiyala sa isa’t isa upang ipaliwanag ang isang uri ng pagtatangi.

Sa wakas ay natapos ang unang yugto, at isinama ng markes bilang mga katulong si Serpolette at si Germaine, ang huwaran ng mahiyaing kagandahan sa troupe [pangkat ng mga artista], at bilang kutsero ang hangal na si Grenicheux. Isang dagundong ng palakpakan ang nagpabalik sa kanila na magkakahawak-kamay, sila na limang segundo pa lamang ang nakararaan ay naghahabulan at magbubugbugan na sana, bumabati rito at doon sa magiliw na publikong taga-Maynila, at ang mga babae ay nakikipagpalitan ng makahulugang tingin sa ilang manonood.

Habang naghahari ang panandaliang kaguluhan, dulot ng mga nagkakagulo sa pagpunta sa bihisan upang batiin ang mga aktres, ng mga pumupunta upang bumati sa mga ginang sa mga palco, may ilang nagpapahayag ng kanilang hatol sa dula at sa mga artista.

Isang Manonood: Walang duda, si Serpolette ang pinakamagaling,—sabi ng isa na nagpapanggap na marunong.

Isa pang Manonood: Mas gusto ko si Germaine, isang perpektong blonda.

Isang Manonood: Pero wala siyang boses!

Isa pang Manonood: At ano ang gagawin ko sa boses?

Ikatlong Manonood: Kung hubog ng katawan, ang matangkad!

Ben Zayb: Psh!—sabi ni Ben Zayb,—walang isa man sa kanila ang may halaga kahit isang kusing, wala ni isang tunay na artista.

Si Ben Zayb ang kritiko ng «El Grito de la Integridad» [Ang Sigaw ng Integridad] at ang mapanghamak niyang anyo ay nagbibigay sa kanya ng malaking halaga sa paningin ng mga nasisiyahan na sa ganoon kaliit.

Ben Zayb: Walang boses si Serpolette, walang alindog si Germaine, hindi iyan musika, hindi iyan sining, hindi iyan anuman!—pagtatapos niya nang may halatang paghamak.

Upang magpanggap na dakilang kritiko, wala nang hihigit pa sa pagpapakitang hindi nasisiyahan sa lahat. Dalawang upuan lamang ang ipinadala ng kompanya sa patnugutan.

Sa mga palco ay itinatanong kung sino kaya ang may-ari ng walang-lamang palco. Nalampasan nito sa chic [kakisigan] ang lahat, sapagkat ito ang huling darating.

Nang hindi nalalaman kung saan nanggaling ang balita, sinabing kay Simoun daw iyon. Tumibay ang bulung-bulungan. Walang nakakita sa alahero sa mga butaka, ni sa bihisan, ni saanman.

Isang Tinig: Pero nakita ko siya kaninang hapon kasama si Mr. Jouy!—sabi ng isa.

Isa pang Tinig: At nagregalo siya ng isang kuwintas sa isa sa mga aktres...

Ilang Babae: Kanino sa kanila?—tanong ng ilang usisera.

Isa pang Tinig: Sa pinakamagaling sa lahat, ang sinusundan ng tingin ng Kanyang Ekselensiya!

Mga makahulugang tingin, mga kindat, mga bulalas ng pag-aalinlangan, ng pagsang-ayon, mga putul-putol na pangungusap.

Isang Babae: Nagpapanggap siyang si Monte-Cristo!—puna ng isang babaeng nagmamalaking marunong sa panitikan.

Isang Mangingibig: O tagapagtustos ng Palasyo ng Hari!—dagdag ng kanyang mangingibig, na nagseselos na kay Simoun.

Sa palco ng ating mga estudyante ay naiwan sina Pecson, Sandoval at Isagani. Umalis si Tadeo upang libangin si Don Custodio sa pakikipagkuwentuhan at sa pagsasalita tungkol sa mga paborito nitong proyekto, samantalang nakikipagkita si Makaraig kay Pepay.

Sandoval: Hindi, gaya ng sinasabi ko sa inyo, kaibigang Isagani,—talumpati ni Sandoval habang gumagawa ng malalaking kumpas at pinalalabas ang isang malambing na tinig upang marinig siya ng mga dalagang kapitbahay sa palco, ang mga anak na babae ng mayamang may utang kay Tadeo;—hindi, ang wikang Pranses ay walang mayamang taginting ni ang iba-iba at eleganteng indayog ng wikang Kastila. Hindi ko maisip, hindi ko maguniguni, hindi ako makabuo ng ideya ng mga mananalumpating Pranses, at nag-aalinlangan ako kung nagkaroon na kailanman o magkakaroon pa ng mga ito sa tunay na kahulugan ng salita, sa mahigpit na kahulugan ng konseptong mananalumpati. Sapagkat huwag nating paghaluin ang salitang mananalumpati at ang salitang madaldal o daldalero. Ang mga madaldal o daldalero ay maaaring magkaroon sa lahat ng bansa, sa lahat ng rehiyon ng tinitirahang mundo, sa gitna ng malalamig at tuyong Ingles gayundin sa gitna ng masisigla at madaling maantig na Pranses...

At sumunod ang isang napakagandang pagsusuri ng mga bayan kasama ang kanilang mga makatang katangian at pinakamatutunog na taguri. Tumatango si Isagani habang iniisip si Paulita na nahuli niyang nakatingin sa kanya, isang tinging nagsasalita at nais magsabi ng maraming bagay. Nais unawain ni Isagani ang ipinahahayag ng mga matang iyon; ang mga iyon nga ang tunay na mahusay magsalita at hindi daldalero!

Sandoval: At kayo na isang makata, alipin ng tugma at ng sukat, anak ng mga Musa,—patuloy ni Sandoval na gumagawa ng napakaeleganteng kumpas ng kamay na para bang binabati sa abot-tanaw ang siyam na magkakapatid,—naiintindihan ba ninyo, naiisip ba ninyo kung paanong sa isang wikang kasingtigas at kasingkulang sa indayog ng Pranses ay makabubuo ng mga makatang may higanteng tangkad na tulad ng ating mga Garcilaso, ating mga Herrera, ating mga Espronceda at Calderón?

Pecson: Gayunman,—puna ni Pecson,—si Victor Hugo...

Sandoval: Si Victor Hugo, kaibigang Pecson, si Victor Hugo, kung makata man siya, ay utang niya iyon sa Espanya... sapagkat bagay itong napatunayan na, bagay na walang anumang duda, bagay na tinatanggap maging ng mga Pranses mismo na labis na naiinggit sa Espanya, na kung may henyo si Victor Hugo, kung makata siya, ay dahil ginugol niya ang kanyang kamusmusan sa Madrid; doon niya nainom ang mga unang impresyon, doon nabuo ang kanyang utak, doon nakulayan ang kanyang imahinasyon, nahubog ang kanyang puso at isinilang ang pinakamagagandang konsepto ng kanyang isip. At pagkatapos ng lahat, sino ba si Victor Hugo? Maihahambing ba siya sa ating mga makabagong...?

Ngunit ang pagdating ni Makaraig na lugmok ang anyo at may mapait na ngiti sa labi ang pumutol sa talumpati ng mananalumpati. May hawak si Makaraig na isang papel na iniabot niya kay Sandoval nang walang sinasabing anuman.

Binasa ni Sandoval:

«Mahal kong kalapati: Huli nang dumating ang liham mo; naiharap ko na ang aking ulat at napagtibay na ito. Gayunman, na para bang nahulaan ko ang iniisip mo, nalutas ko ang usapin ayon sa nais ng iyong mga tinatangkilik.

Pupunta ako sa teatro at hihintayin kita sa labasan.

Ang iyong malambing na kalapating lalaki,

Custodining.»

Tadeo: Kay buti ng taong iyan!—bulalas ni Tadeo na naaantig.

Sandoval: E ano?—sabi ni Sandoval,—wala akong nakikitang masama, sa kabaligtaran pa nga!

Makaraig: Oo,—sagot ni Makaraig na may mapait na ngiti;—nalutas nang pabor! Kagagaling ko lang kay Padre Irene!

Pecson: At ano ang sabi ni Padre Irene?—tanong ni Pecson.

Makaraig: Pareho ng kay Don Custodio, at may lakas pa ng loob ang tuso na batiin ako! Ang lupon, na inangkin ang ulat ng tagapag-ulat, ay sumasang-ayon sa panukala at binabati ang mga estudyante sa kanilang pagkamakabayan at pagnanais na matuto...

Pecson: Kung gayon?

Makaraig: Kaya lamang, isinasaalang-alang ang ating mga gawain, at upang, sabi nito, hindi masayang ang ideya, ipinapasya nitong dapat ipagkatiwala ang pamamahala at pagsasakatuparan ng panukala sa isa sa mga korporasyong relihiyoso, kung sakaling ayaw ng mga Dominikano na isama ang akademya sa Unibersidad!

Mga bulalas ng pagkabigo ang sumalubong sa mga salitang ito: tumayo si Isagani, ngunit wala siyang sinabi.

Makaraig: At upang makitang kasali tayo sa pamamahala ng akademya,—patuloy ni Makaraig,—ipinagkakatiwala sa atin ang paniningil ng mga ambag at bayarin, na may tungkuling ibigay ang mga ito pagkatapos sa ingat-yamang itatalaga ng korporasyong mamamahala, at ang ingat-yamang iyon ang magbibigay sa atin ng mga resibo...

Tadeo: Mga kabesa de barangay [pinuno ng barangay na naniningil ng buwis] pala tayo!—puna ni Tadeo.

Pecson: Sandoval,—sabi ni Pecson,—ayan ang guwantes, pulutin ninyo!

Sandoval: Puf! hindi iyan guwantes, pero sa amoy ay mukhang medyas.

Makaraig: At ang pinakanakatatawa,—patuloy ni Makaraig,—ay ipinapayo sa atin ni Padre Irene na ipagdiwang natin ang pangyayari sa isang piging o isang harana na may mga sulo, isang malawakang pagtitipon ng mga estudyante na nagpapasalamat sa lahat ng taong nakialam sa usapin!

Pecson: Oo, pagkatapos ng palo, kumanta pa tayo at magpasalamat! Super flumina Babylonis sedimus [Sa pampang ng mga ilog ng Babilonya kami naupo]!

Tadeo: Oo, isang piging na gaya ng sa mga bilanggo!—sabi ni Tadeo.

Sandoval: Isang piging kung saan nakaluksa tayong lahat at bibigkas ng mga talumpating panlibing,—dagdag ni Sandoval.

Isagani: Isang harana na may Marsellesa [awit ng himagsikang Pranses] at mga martsang panlibing,—mungkahi ni Isagani.

Pecson: Hindi, mga ginoo,—sabi ni Pecson na may ngising parang bungo;—upang ipagdiwang ang pangyayari, wala nang hihigit pa sa isang piging sa isang pansiterya na pinagsisilbihan ng mga Tsinong walang kamiseta, pero walang kamiseta!

Tinanggap ang ideya dahil sa pagkasarkastiko at pagkakakatwa nito; si Sandoval ang unang pumalakpak dito; matagal na niyang nais makita ang loob ng mga establisimyentong iyon na sa gabi ay tila napakasaya at napakasigla.

At eksakto sa sandaling tumutugtog ang orkestra upang simulan ang ikalawang yugto, tumayo ang ating mga binata at iniwan ang teatro, sa iskandalo ng buong bulwagan.