Kabanata XXI Mga Uri ng Taga-Maynila

Nang gabing iyon ay may malaking palabas sa Teatro de Variedades.

Ang kompanyang Pranses ng opereta ni Mr. Jouy ay nagtatanghal ng una nitong palabas, ang Les Cloches de Corneville [Ang mga Kampana ng Corneville], at ipakikita sa mata ng publiko ang piling troupe [pangkat ng mga artista] nito, na ilang araw nang ipinamamalita ng mga pahayagan ang katanyagan. Sinasabing sa mga aktres ay may napakagaganda ang tinig, ngunit lalo pang magaganda ang anyo, at kung paniniwalaan ang mga bulung-bulungan, ang kanilang pagkamagiliw ay nakahihigit pa sa tinig at sa anyo.

Pagsapit ng ikapito’t kalahati ng gabi ay wala nang tiket kahit para pa kay Padre Salví mismo na naghihingalo, at napakahaba na ng pila ng mga nasa pangkalahatang pasukan. Sa takilya ay nagkaroon ng mga gulo, mga away; napag-usapan ang filibusterismo [paghihimagsik laban sa Espanya] at ang mga lahi, ngunit hindi dahil doon ay nakakuha ng tiket. Pagsapit ng ikawalo kulang ng labinlima ay nag-aalok na ng di-kapani-paniwalang halaga para sa isang upuan sa ampiteatro. Ang anyo ng gusali, na saganang naiilawan, may mga halaman at bulaklak sa lahat ng pinto, ay nagpapabaliw sa mga nahuhuli ng dating, na halos maubos sa kabubulalas at kakukumpas ng kamay. Isang malaking pulutong ang kumukulo sa paligid, nakatingin nang may inggit sa mga pumapasok, sa mga maagang dumating sa takot na mawalan ng upuan: mga tawanan, mga bulungan, pananabik ang sumasalubong sa mga kararating, na, sa kanilang pagkadismaya, ay sumasama sa mga usisero at, dahil hindi sila makapasok, ay nasisiyahan na lamang sa panonood sa mga pumapasok.

Gayunman, may isang tila walang pakialam sa ganoong pagsisikap, sa ganoong pag-uusisa. Isa siyang lalaking matangkad, payat, na mabagal lumakad habang kinakaladkad ang isang matigas na binti. Nakasuot siya ng isang kahabag-habag na amerikanang kulay-kape at isang pantalong de-kuwadro, marumi, na humuhubog sa kanyang butuhan at payat na mga biyas. Isang sombrero hongo [sombrerong bilog ang korona], na naging masining sa labis na pagkasira, ang tumatakip sa kanyang napakalaking ulo, at lumalabas mula rito ang ilang buhok na maruming abuhin, halos blondo, mahahaba, kulot sa dulo na gaya ng buhok ng makata. Ang pinakakapansin-pansin sa lalaking iyon ay hindi ang kanyang kasuotan, ni ang kanyang mukhang Europeo na walang balbas ni bigote, kundi ang matingkad na pulang kulay nito, kulay na nagbigay sa kanya ng palayaw na Camaroncocido [nilutong hipon], na siyang pagkakilala sa kanya. Isa siyang kakaibang tipo: kabilang sa isang marangal na pamilya, namumuhay siyang tulad ng isang palaboy, isang pulubi; Kastila ang lahi, pinagtatawanan niya ang prestihiyong walang-pakialam niyang hinahagupit ng kanyang mga basahan; itinuturing siyang isang uri ng repórter [tagapagbalita], at sa totoo lang, ang kanyang abuhing mga mata, na kapwa nakausli, kapwa malamig at mapagnilay, ay lumilitaw saanman may nangyayaring maaaring ilathala. Ang kanyang paraan ng pamumuhay ay isang misteryo sa marami; walang nakaaalam kung saan siya kumakain o natutulog: marahil ay may bariles siya sa kung saan.

Wala kay Camaroncocido nang sandaling iyon ang dati niyang matigas at walang-pakialam na anyo: tila may masayang pagkahabag na nababanaag sa kanyang tingin. Isang maliit na lalaki, isang napakaliit na matanda, ang masayang lumapit sa kanya.

Tiyo Quico: Amigooo!—sabi niya sa paos na tinig, basag na tulad ng sa palaka, habang ipinakikita ang ilang pisong Mehikano.

Nakita ni Camaroncocido ang mga piso, at nagkibit-balikat siya. Ano ba ang pakialam niya sa mga iyon?

Ang matanda ang karapat-dapat niyang kabaligtaran. Maliit, napakaliit, ang ulo’y natatakpan ng isang sombrero de copa [mataas na sombrerong pormal] na naging isang higanteng higad, nalulunod siya sa isang levita [mahabang amerikana] na maluwang, napakaluwang at labis na mahaba, upang matagpuan sa wakas ang sarili sa isang pantalong labis na maikli na hindi lumalampas sa kanyang mga binti. Ang kanyang katawan ay tila ang lolo at ang mga binti ang mga apo, samantalang dahil sa kanyang mga sapatos ay tila naglalayag siya sa tuyong lupa—malalaking sapatos iyon ng marino na tumututol sa higad sa kanyang ulo nang may sigla ng isang kumbento sa tabi ng isang Pandaigdigang Eksposisyon! Kung pula si Camaroncocido, kayumanggi naman siya; ang una, bagaman Kastila ang lahi, ay walang kahit isang buhok sa mukha; siya, na Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], ay may balbas-kambing at bigoteng puti, mahahaba at kalat-kalat. Masigla ang kanyang tingin. Tiyo Quico ang tawag sa kanya, at, gaya ng kanyang kaibigan, sa publisidad din siya nabubuhay: ipinamamalita niya ang mga palabas at idinidikit ang mga paskil ng mga teatro. Marahil siya ang tanging Pilipinong nakapaglalakad nang walang pangamba na nakasombrero de copa at levita, gaya ng kanyang kaibigan na siyang unang Kastilang tumatawa sa prestihiyo ng lahi.

Tiyo Quico: Malaki ang ibinigay sa akin ng Pranses,—sabi niya habang nakangiti at ipinakikita ang kanyang kakatwang gilagid na tila isang kalye pagkatapos ng sunog;—naging mahusay ako sa pagdidikit ng mga paskil!

Muling nagkibit-balikat si Camaroncocido.

Camaroncocido: Quico,—sagot niya sa tinig na tila mula sa yungib,—kung anim na piso ang ibinibigay sa iyo para sa trabaho mo, magkano kaya ang ibibigay sa mga prayle?

Sa likas niyang kasiglahan, itinaas ni Tiyo Quico ang kanyang ulo.

Tiyo Quico: Sa mga prayle?

Camaroncocido: Dahil dapat mong malaman,—patuloy ni Camaroncocido,—na ang mga kumbento ang naghatid ng buong dagsang ito ng manonood!

Sa katunayan, ang mga prayle, na pinangungunahan ni Padre Salví, at ilang layko na pinamumunuan ni Don Custodio, ay tumutol sa ganitong mga pagtatanghal. Si Padre Camorra, na hindi makadalo, ay kumikinang ang mga mata at naglalaway, ngunit nakikipagtalo kay Ben Zayb, na mahinang nagtatanggol sa sarili habang iniisip ang mga libreng tiket na ipapadala sa kanya ng kompanya. Si Don Custodio ay nagsasalita sa kanya tungkol sa moralidad, sa relihiyon, sa mabuting asal, at iba pa.

Ben Zayb: Pero,—nauutal na sabi ng manunulat,—kung ang ating mga sainete [maikling dulang katatawanan], sa kanilang mga laro ng salita at mga pariralang may dobleng kahulugan...

Don Custodio: Pero kahit papaano ay nasa wikang Kastila ang mga iyon!—putol sa kanya ng banal na konsehal, sumisigaw, nag-aapoy sa banal na galit;—mga kahalayan sa Pranses, kaibigan, Ben Zayb, alang-alang sa Diyos, sa Pranses!!! Iyan, hinding-hindi!

At sinasabi niya ang hinding-hindi! nang may sigla ng isang tatlong-ulit na Guzmán na pinagbabantaang papatayin ang kanyang pulgas kung hindi niya isusuko ang dalawampung Tarifa. Natural na kapareho ng kay Don Custodio ang opinyon ni Padre Irene at kinasusuklaman niya ang mga operetang Pranses. Pwe! Nakarating na siya sa Paris, ngunit ni hindi man lamang niya natapakan ang bangketa ng isang teatro—huwag nawang itulot ng Diyos!

Ngunit marami ring tagasuporta ang operetang Pranses. Ang mga opisyal ng hukbo at ng hukbong-dagat, kasama ang mga ayudante ng Heneral, ang mga kawani at maraming malalaking ginoo ay sabik na malasahan ang mga pino ng wikang Pranses sa bibig ng mga tunay na parisiennes [mga babaeng taga-Paris]; sumama sa kanila ang mga naglakbay sakay ng M. M. [mga bapor ng Messageries Maritimes, kompanyang Pranses] at nakapagsalita nang pautal-utal ng kaunting Pranses sa paglalakbay, ang mga nakadalaw sa Paris, at ang lahat ng nagnanais magpanggap na edukado. Kaya nahati ang lipunan ng Maynila sa dalawang pangkat, mga operetista at mga antioperetista, na sinuportahan ng mga matatandang ginang, ng mga asawang selosa at maingat sa pag-ibig ng kanilang mga asawa, at ng mga may nobyo, samantalang ang mga malaya at ang magaganda ay nagpahayag na sila’y masugid na masugid na mga operetista. Nagpalitan ng mga sulat at marami pang sulat, nagkaroon ng mga paroo’t parito, mga bulungan at sagutan, mga pulong, mga lihim na lakaran, mga pagtatalo; napag-usapan pa ang pag-aalsa ng mga Indio, ang katamaran, ang mga lahing mababa at mataas, ang prestihiyo at iba pang kasinungalingan, at pagkatapos ng maraming tsismis at maraming bulung-bulungan, ibinigay ang pahintulot, at naglathala si Padre Salví ng isang liham-pastoral na walang bumasa maliban sa tagawasto ng limbagan. Sinabing nag-away raw ang Heneral at ang kondesa, na ginugugol daw nito ang kanyang buhay sa mga bahay-libangan sa labas ng lungsod, na nababagot daw ang Kanyang Ekselensiya, na ang konsul ng Pransiya raw, na may mga regalo raw, at iba pa, at iba pa, at maraming pangalan ang nagsayaw, ang sa Tsinong si Quiroga, ang kay Simoun, at maging ang sa maraming aktres.

Dahil sa iskandalosong paunang ito, nag-alab ang pagkainip ng mga tao, at mula pa noong bisperas, nang dumating ang mga artista, wala nang ibang pinag-uusapan kundi ang pagpunta sa unang palabas. Mula nang lumitaw ang mga pulang paskil na nagpapahayag ng Les Cloches de Corneville, naghanda na ang mga nagwagi upang ipagdiwang ang tagumpay. Sa ilang tanggapan, sa halip na palipasin ang oras sa pagbabasa ng mga pahayagan at pakikipagkuwentuhan, nilalamon ang buod ng kuwento, nagbabasa ng maliliit na nobelang Pranses, at marami ang pumupunta sa palikuran at nagkukunwaring may disenteriya upang palihim na sumangguni sa kanilang diksiyonaryong pambulsa. Hindi dahil dito ay naaasikaso ang mga expediente [katipunan ng mga papeles ng usapin]; sa kabaligtaran, pinababalik ang lahat sa susunod na araw, ngunit hindi makapagalit ang publiko: nakatatagpo sila ng mga kawaning napakagalang, napakamagiliw, na tumatanggap at nagpapaalam sa kanila nang may malalaking pagbating pa-Pranses: nag-eensayo ang mga kawani, pinapagpagan ang alikabok ng kanilang Pranses at nagbabatuhan ng oui monesiour, s’il bous plaît [opo, ginoo; kung inyong mamarapatin] at pardon [paumanhin]! sa bawat sandali, kaya isang kaligayahan ang makita at marinig sila. Ngunit kung saan umabot sa sukdulan ang sigla at pagmamadali ay sa mga tanggapan ng mga pahayagan; si Ben Zayb, na itinalagang kritiko at tagasalin ng buod, ay nanginginig na parang isang kawawang babaeng pinaratangang mangkukulam; nakikita na niya ang kanyang mga kaaway na hinuhuli ang kanyang mga pagkakamali at isinusumbat sa kanya ang kanyang kakaunting kaalaman sa Pranses. Noong dumating ang Operang Italyano, muntik na siyang mapasabak sa isang duwelo dahil sa maling pagkakasalin sa pangalan ng isang tenor; agad na naglathala ang isang mainggitin ng isang artikulong tumatawag sa kanya na mangmang—sa kanya, ang pangunahing ulong nag-iisip ng Pilipinas! Kay hirap ng pagtatanggol niya sa sarili! Kinailangan niyang sumulat ng di-kukulangin sa labimpitong artikulo at sumangguni sa labinlimang diksiyonaryo. At dahil sa kapaki-pakinabang na alaalang ito, napakaingat ng kawawang Ben Zayb, na tila tingga ang mga kamay—hindi natin sinasabing mga paa, upang hindi natin gayahin si Padre Camorra, na may lakas ng loob na sumbatan siyang ang mga iyon ang ipinansusulat niya.

Camaroncocido: Nakikita mo, Quico?—sabi ni Camaroncocido;—kalahati ng mga tao ay dumarating dahil sinabi ng mga prayle na huwag silang pumunta; isa itong uri ng hayagang pagtutol; at ang kalahati pa, dahil sinasabi nila sa sarili: ipinagbabawal ba ito ng mga prayle? kung gayon ay tiyak na may matututuhan dito. Maniwala ka, Quico, mahuhusay ang iyong mga programa, pero mas mahusay pa ang liham-pastoral, at isipin mong wala pang nakabasa nito!

Tiyo Quico: Amigooo, sa palagay mooo,—tanong ni Tiyo Quico nang may pagkabalisa,—na dahil sa kumpetensiya ni Padre Salví ay mawawala na mula ngayooon ang mga palabas kooo?

Camaroncocido: Maaari, Quico, maaari,—sagot ng isa habang nakatingala sa langit;—nagsisimula nang kumaunti ang pera...

Bumulong si Tiyo Quico ng ilang salita at pariralang walang kaugnayan sa isa’t isa: kung papasukin ng mga prayle ang pagiging tagapagbalita ng teatro, papasukin naman niya ang pagiging prayle. At matapos magpaalam sa kanyang amigooo, lumayo siyang umuubo at pinatutunog ang kanyang mga piso.

Si Camaroncocido, sa dati niyang kawalang-pakialam, ay nagpatuloy sa paggala rito at doon, pasan ang kanyang binti at inaantok ang tingin. Napansin niya ang pagdating ng mga kakaibang mukha, na nagmula sa iba’t ibang dako at nagsesenyasan sa isa’t isa sa pamamagitan ng isang kindat, isang ubo. Iyon ang unang pagkakataong nakakita siya ng gayong mga tao sa ganitong mga okasyon, siya na kilala ang lahat ng anyo ng lungsod at ang lahat ng mukha nito. Mga lalaking maitim ang mukha, kuba ang likod, balisa at alanganin ang kilos, at hindi mahusay ang pagbabalatkayo, na para bang ngayon lamang sila nagsuot ng amerikana. Sa halip na pumuwesto sa unahan upang makapanood nang maluwag, nagtatago sila sa mga anino na para bang umiiwas na makita.

Camaroncocido: Lihim na pulis o mga magnanakaw?—tanong ni Camaroncocido sa sarili, at agad siyang nagkibit-balikat;—at ano naman ang pakialam ko?

Ang ilaw ng isang dumarating na karwahe ay tumanglaw, sa pagdaan nito, sa isang pangkat ng apat o limang ganitong tao na nakikipag-usap sa isang lalaking mukhang militar.

Camaroncocido: Lihim na pulis! Baka bagong pangkat!—bulong niya.

At ginawa niya ang kanyang kumpas ng kawalang-pakialam. Ngunit napansin niya pagkatapos na ang militar, matapos makipag-usap sa dalawa o tatlo pang pangkat, ay tumungo sa isang karwahe at tila masiglang nakipag-usap sa isang taong nasa loob. Humakbang nang ilang ulit si Camaroncocido, at nang hindi nagugulat ay inakala niyang nakilala niya ang alaherong si Simoun, habang naririnig ng kanyang matatalas na tainga ang maikling usapang ito:

Simoun: Ang hudyat ay isang putok!

Militar: Opo, ginoo.

Simoun: Huwag kayong mag-alala; ang Heneral ang nag-uutos nito; pero mag-ingat kayong huwag itong sabihin. Kung susundin ninyo ang aking mga tagubilin, aangat kayo sa ranggo.

Militar: Opo, ginoo.

Simoun: Kaya maging handa kayo!

Tumahimik ang tinig, at makalipas ang ilang segundo ay umandar ang karwahe. Si Camaroncocido, sa kabila ng lahat ng kanyang kawalang-pakialam, ay hindi napigilang bumulong:

Camaroncocido: May binabalak... ingatan ang mga bulsa!

At nang maramdaman niyang walang laman ang kanyang mga bulsa, muli siyang nagkibit-balikat. Ano ang pakialam niya kahit gumuho pa ang langit?

At ipinagpatuloy niya ang kanyang pag-iikot. Sa pagdaan niya sa harap ng dalawang taong nag-uusap, nasagap niya ang sinasabi sa wikang Tagalog ng isa sa kanila, na may mga rosaryo at eskapularyo sa leeg:

Lalaking may Rosaryo: Mas makapangyarihan ang mga prayle kaysa sa Heneral, huwag kang magpakatanga; aalis ang isang iyon at maiiwan sila. Basta’t gawin natin ito nang mahusay ay yayaman tayo. Ang hudyat ay isang putok!

Camaroncocido: Naku, naku!—bulong ni Camaroncocido habang iwinawasiwas ang mga daliri;—doon ang Heneral, at dito si Padre Salví... Kawawang bayan!... Pero ano naman sa akin?

At habang nagkikibit-balikat at kasabay na dumudura, dalawang kumpas na sa kanya ay tanda ng pinakamatinding kawalang-pakialam, ipinagpatuloy niya ang kanyang mga pagmamasid...

Samantala, dumarating ang mga karwahe sa nakahihilong bilis, at biglang humihinto sa tabi ng pinto upang ibaba ang mataas na lipunan. Ang mga ginang, bagaman halos hindi naman malamig, ay nagpaparada ng magagarang alampay, malalaking panyong seda, at maging ng manipis na abrigo; ang mga ginoo, ang mga nakasuot ng frac [pormal na amerikanang may buntot] at puting kurbata, ay may suot na sobretodo, ang iba ay nakasampay ito sa braso at ipinakikita ang mamahaling sapin nitong seda.

Sa pangkat ng mga usisero, si Tadeo, ang nagkakasakit sa sandaling bumaba ang propesor, ay kasama ng kanyang kababayan, ang baguhang nakita nating nagdusa sa bunga ng maling pagbasa sa prinsipyo ni Descartes. Napakausisero at mapagtanong ng baguhan, at sinasamantala ni Tadeo ang kanyang kawalang-malay at kawalan ng karanasan upang ikuwento sa kanya ang mga pinakakamangha-manghang kasinungalingan. Bawat Kastilang bumabati sa kanya, maging hamak na kawani o tindero sa bodega, ay ipinapasa niya sa kanyang kasama bilang pinuno ng sangay, markes, konde, at iba pa; samantalang kung lumampas ito nang hindi bumabati, psh! isa itong bago [bagong dating na Kastila], isang oficial quinto [pinakamababang kawani], isang hamak! At nang kulangin ang mga naglalakad upang mapanatili ang paghanga ng baguhan, sinasamantala naman niya ang makikinang na karwaheng dumaraan; marikit na bumabati si Tadeo, kumakaway nang magiliw, at bumibitaw ng isang palagay-loob na adyos!

Bagong Dating: Sino iyon?

Tadeo: Bah!—walang-bahalang sagot niya;—ang gobernador sibil... ang Segundo Cabo [pangalawa sa Kapitan Heneral]... ang mahistradong si ganito... ang asawa ni... mga kaibigan ko!

Hangang-hanga sa kanya ang baguhan, nakikinig sa kanya nang tulala at maingat na maingat na pumupuwesto sa kanyang kaliwa. Si Tadeo, kaibigan ng mga mahistrado at mga gobernador!!

At pinapangalanan sa kanya ni Tadeo ang lahat ng taong dumarating, at kapag hindi niya kilala ang mga ito, nag-iimbento siya ng mga apelyido, mga kasaysayan, at nagbibigay ng mga kakatwang detalye.

Tadeo: Nakikita mo? Ang matangkad na ginoong iyon, na may itim na patilya, medyo duling, nakaitim, ay ang mahistradong si A, matalik na kaibigan ng asawa ng koronel na si B; isang araw, kung hindi dahil sa akin, nagsuntukan na sana ang dalawa... adyos! Tingnan mo, ayan at dumarating mismo ang koronel; magsusuntukan kaya sila?

Napigil ang hininga ng baguhan, ngunit magiliw na nagkamay ang koronel at ang mahistrado; ang militar, isang matandang binata, ay nangungumusta sa kalusugan ng pamilya, at iba pa.

Tadeo: Ah! salamat sa Diyos!—nakahinga nang maluwag si Tadeo;—ako ang naging dahilan kung bakit sila nagkaibigan.

Bagong Dating: Paano kung hilingin ninyo sa kanila na papasukin tayo?—tanong ng baguhan nang may kaunting pagkamahiyain.

Tadeo: Naku, kaibigan! Hindi ako kailanman humihingi ng pabor!—marilag na sabi ni Tadeo;—nagbibigay ako ng pabor, pero walang hinihinging kapalit.

Kinagat ng baguhan ang kanyang mga labi, lalo siyang lumiit at naglagay ng magalang na agwat sa pagitan niya at ng kanyang kababayan.

Nagpatuloy si Tadeo:

Tadeo: Iyan ang musikerong si H... iyan, ang abogadong si J, na bumigkas bilang sariling kanya ng isang talumpating nakalimbag sa lahat ng aklat, at binati at hinangaan siya ng mga nakikinig... Ang manggagamot na si K, iyang bumababa sa isang hansom cab [karwaheng Ingles na may dalawang gulong], espesyalista sa mga sakit ng mga bata, kaya Herodes ang tawag sa kanya... Iyan ang bangkerong si L, na ang alam lamang pag-usapan ay ang kanyang kayamanan at ang kanyang almoranas... ang makatang si M, na laging tungkol sa mga bituin at sa kabilang buhay ang paksa... Ayan ang magandang asawa ni N, na madalas abutan ni Padre Q tuwing dinadalaw nito ang asawang lalaki na wala sa bahay... ang Hudyong mangangalakal na si P, na dumating na may sanlibong piso at ngayon ay milyonaryo na... Iyang may mahabang balbas ay ang manggagamot na si R, na yumaman sa paglikha ng maysakit sa halip na sa pagpapagaling...

Bagong Dating: Paglikha ng maysakit?

Tadeo: Oo, kaibigan, sa pagsusuri sa mga quinto [mga kabataang napili sa palabunutan upang magsundalo]... pansinin mo! Ang kagalang-galang na ginoong iyang eleganteng nakadamit ay hindi manggagamot, ngunit isang homeopata sui generis [natatangi sa kanyang uri]: sa lahat ng bagay ay ang similia similibus [ang katulad sa katulad] ang kanyang pinaniniwalaan... Ang batang kapitan ng kabalyeriya na kasama niya ay ang kanyang paboritong alagad... Iyang nakasuot ng mapusyaw na damit at nakatagilid ang sombrero ay ang kawaning si S, na ang prinsipyo ay huwag kailanman maging magalang, at nagagalit nang husto kapag nakakita ng sombrero sa ulo ng iba; sinasabing ginagawa raw niya ito upang ipabagsak ang mga gumagawa ng sombrero na Aleman... Iyang dumarating kasama ang kanyang pamilya ay ang napakayamang mangangalakal na si C, na may mahigit sandaang libong pisong kita taun-taon... pero ano ang masasabi mo kung sabihin ko sa iyong may utang pa siya sa akin na apat na piso, limang real at labindalawang kuwarta? Pero sino ba ang maniningil sa isang mayamang tulad niya?

Bagong Dating: May utang sa inyo ang ginoong iyan?

Tadeo: Siyempre! isang araw ay hinango ko siya sa isang malaking gipit, Biyernes iyon, ikapito’t kalahati ng umaga, natatandaan ko pa, hindi pa ako nag-aalmusal noon... Ang ginang na iyang sinusundan ng isang matanda ay ang bantog na si Pepay, ang mananayaw... hindi na siya ngayon sumasayaw mula nang ipagbawal ito sa kanya ng isang ginoong napakarelihiyoso at matalik kong kaibigan... Ayan ang babaerong si Z, tiyak na hinahabol niya si Pepay upang pasayawin siyang muli. Mabait siyang bata, matalik kong kaibigan; isa lamang ang kanyang kapintasan: Tsinong mestizo [may halong lahi] siya, pero tinatawag ang sarili na Kastilang peninsular [isinilang sa Espanya]. Sst! Tingnan mo si Ben Zayb, iyang mukhang prayle, na may hawak na lapis at isang rolyo ng papel; iyan ang dakilang manunulat na si Ben Zayb, matalik kong kaibigan; anong talino niya!...

Bagong Dating: Sabihin nga ninyo, at ang maliit na lalaking iyang may puting patilya...

Tadeo: Iyan ang nagtalaga sa kanyang mga anak na babae, iyang tatlong maliliit, bilang auxiliares de Fomento [mga katulong na kawani sa kagawaran ng mga gawaing pampubliko] upang sumuweldo sila sa talaan ng sahod... Napakatalinong ginoo, napakatalino talaga! Gumagawa siya ng kalokohan at ibinibintang ito... sa iba; bumibili siya ng mga kamisadentro at ang kaban ng bayan ang nagbabayad. Matalino siya, napakatalino, napakatalino talaga!...

Napahinto si Tadeo.

Bagong Dating: At ang ginoong iyan na mukhang mabangis at tinitingnan ang lahat mula sa itaas ng kanyang balikat?—tanong ng baguhan, habang itinuturo ang isang lalaking mapagmataas na iginagalaw ang ulo.

Ngunit hindi sumasagot si Tadeo; iniuunat niya ang kanyang leeg upang makita si Paulita Gomez, na dumarating kasama ang isang kaibigan, si Doña Victorina at si Juanito Pelaez. Niregaluhan sila ng huli ng isang palco [pribadong silid-panoorin sa teatro] at lalo siyang nakakuba kaysa kailanman.

Dumarating ang mga karwahe at marami pang karwahe; dumarating ang mga artista, na pumapasok sa ibang pinto, sinusundan ng mga kaibigan at tagahanga.

Nakapasok na si Paulita, at nagpatuloy si Tadeo:

Tadeo: Iyan ang mga pamangkin ng mayamang si Kapitan D, iyang dumarating sakay ng landó [karwaheng may tiklop na bubong]; nakikita mo kung gaano sila kaganda at kalusog? Pero sa loob ng ilang taon ay patay na sila o baliw... Tumututol si Kapitan D na mag-asawa sila, at ang kabaliwan ng tiyuhin ay lumilitaw sa mga pamangkin... Iyan ang binibining si E, ang napakayamang tagapagmana na pinag-aagawan ng mundo at ng mga kumbento... Teka! kilala ko iyan! si Padre Irene, nakabalatkayo, may pekeng bigote! Kilala ko siya sa ilong! At siya pa naman ang labis na tumututol!...

Nakatingin ang baguhan, iskandalisado, at nakita niyang naglaho ang isang maayos ang tabas na levita sa likod ng isang pangkat ng mga ginang.

Tadeo: Ang tatlong Parca!—patuloy ni Tadeo nang makita ang pagdating ng tatlong binibining tuyot, butuhan, nangingitim ang ilalim ng mata, malapad ang bibig at magarbo ngunit walang panlasa ang pananamit.—Ang tawag sa kanila ay...

Bagong Dating: Atropos?...—nauutal na sabi ng baguhan, na nais ipakitang may alam din siya, kahit man lamang sa mitolohiya...

Tadeo: Hindi, kaibigan, ang tawag sa kanila ay ang mga binibining de Balcón [sa letra, ng balkonahe], mapamintas, matatandang dalaga, mga panot... Kinasusuklaman nila ang lahat, ang mga lalaki, ang mga babae, ang mga bata... Pero tingnan mo kung paanong sa tabi ng masama ay inilalagay ng Diyos ang lunas, kaya lang kung minsan ay nahuhuli ito. Sa likod ng mga Parca, ang kilabot ng lungsod, ay dumarating ang tatlong iyan, ang ipinagmamalaki ng kanilang mga kaibigan, na isa ako sa kanila. Ang binatang payat na iyan, nakausli ang mata, medyo kuba, na masiglang kumukumpas dahil hindi siya nakakuha ng tiket, ay ang kemikong si S, may-akda ng maraming pag-aaral at gawaing pang-agham, ang ilan ay ginawaran ng gantimpala at ang lahat ay kapansin-pansin; sinasabi ng mga Kastila tungkol sa kanya na may pag-asa siya, may pag-asa... Ang nagpapakalma sa kanya sa pamamagitan ng kanyang tawang Volteriano ay ang makatang si T, batang matalino, matalik kong kaibigan, at dahil nga matalino siya ay itinapon na niya ang panulat. Ang isa pa, na nagmumungkahing pumasok sila kasama ng mga aktor sa kabilang pinto, ay ang batang manggagamot na si U, na marami nang mahusay na napagaling; sinasabi rin tungkol sa kanya na may pag-asa siya... hindi siya kasing-kuba ni Pelaez, pero mas matalino siya at mas pilyo pa. Sa palagay ko, kahit ang Kamatayan mismo ay binobola niya at nililito.

Bagong Dating: At ang kayumangging ginoong iyan na may bigoteng parang balahibo ng baboy?

Tadeo: Ah! iyan ang mangangalakal na si F, na pinepeke ang lahat, pati ang kanyang katibayan ng binyag; ibig niyang maging mestizo na Kastila sa anumang paraan at gumagawa siya ng magigiting na pagsisikap upang makalimutan ang sarili niyang wika.

Bagong Dating: Pero napakaputi ng kanyang mga anak na babae...

Tadeo: Oo, at iyan nga ang dahilan kung bakit tumaas ang presyo ng bigas, gayong wala naman silang kinakain kundi tinapay!

Hindi maunawaan ng baguhan ang kaugnayan ng presyo ng bigas sa kaputian ng mga dalagang iyon.

Tadeo: Ayan ang nobyo, ang binatang iyang payat, kayumanggi, mabagal maglakad, na sumusunod sa kanila at bumabati nang may anyong mapagtangkilik sa tatlong magkakaibigang tumatawa sa kanya... martir siya ng kanyang mga paniniwala, ng kanyang katatagan sa paninindigan.

Napuno ng paghanga at paggalang ang baguhan sa binata.

Tadeo: Mukha siyang tanga, pero tanga nga siya,—patuloy ni Tadeo;—ipinanganak siya sa San Pedro Makati at marami siyang ipinagkakait sa sarili; halos hindi siya naliligo ni tumitikim ng baboy dahil, ayon sa kanya, hindi ito kinakain ng mga Kastila, at sa ganoon ding dahilan ay hindi siya kumakain ng kanin, patis ni bagoong, kahit mamatay siya sa gutom at maglaway siya... Lahat ng nanggagaling sa Europa, bulok man o de-lata, ay lasang langit sa kanya, at noong isang buwan ay iniligtas siya ni Basilio sa isang matinding gastritis: kumain siya ng isang garapon ng mustasa upang patunayang Europeo siya!

Nang sandaling iyon ay nagsimulang tumugtog ang orkestra ng isang balse.

Tadeo: Nakikita mo ang ginoong iyan? ang sakitin na iyang palingon-lingon at naghahanap ng bumabati sa kanya? Iyan ang bantog na gobernador ng Pangasinan, isang mabuting taong nawawalan ng gana sa pagkain kapag may isang Indio na hindi bumati sa kanya... Muntik na siyang mamatay kung hindi niya inilabas ang kautusan tungkol sa mga pagbati na pinagkakautangan niya ng kanyang katanyagan. Kawawang ginoo! tatlong araw pa lamang mula nang dumating siya mula sa lalawigan, at kay laki ng kanyang ipinayat! Oh! narito ang dakilang tao, ang bantog, imulat mo ang iyong mga mata!

Bagong Dating: Sino? Iyang nakakunot ang kilay?

Tadeo: Oo, iyan si Don Custodio, ang liberal na si Don Custodio; nakakunot ang kilay niya dahil pinagninilayan niya ang isang mahalagang proyekto... kung maisasakatuparan lamang ang mga ideyang nasa kanyang ulo, iba sana ang lahat! Ah! narito na si Makaraig, ang kasama mo sa bahay!

Sa katunayan, dumarating si Makaraig kasama sina Pecson, Sandoval at Isagani. Nang makita sila ni Tadeo ay lumapit siya at bumati sa kanila.

Makaraig: Hindi ba kayo papasok?—tanong sa kanya ni Makaraig.

Tadeo: Hindi kami nakakuha ng tiket...

Makaraig: Siyanga pala, may palco kami,—sagot ni Makaraig;—hindi makararating si Basilio... sumama kayo sa amin.

Hindi na kinailangang ulitin kay Tadeo ang paanyaya. Ang baguhan, sa takot na makaabala, at sa pagkamahiyaing likas sa bawat Indio na taga-lalawigan, ay nagdahilan, at wala nang paraan para mapapayag siyang pumasok.