Kabanata XX Ang Tagapag-ulat

Totoo ang sinabi ni Padre Irene: ang usapin ng Akademya ng Wikang Kastila, na matagal nang naiharap, ay papalapit na sa isang lunas. Si Don Custodio, ang masipag na si Don Custodio, ang pinakamasipag sa lahat ng tagapag-ulat sa mundo ayon kay Ben Zayb, ang humahawak nito at ginugugol ang mga araw sa pagbasa ng expediente [katipunan ng mga papeles ng usapin], at natutulog nang wala pang napagpapasyahan: bumabangon siya kinabukasan, ganoon din ang ginagawa, natutulog muli, at ganoon nang ganoon. Kay sipag magtrabaho ng kawawang ginoo, ang pinakamasipag sa lahat ng tagapag-ulat sa mundo! Ibig niyang makalusot nang nasisiyahan ang lahat: ang mga prayle, ang mataas na kawani, ang kondesa, si Padre Irene at ang kanyang mga liberal na prinsipyo. Kinonsulta niya si Ginoong Pasta, at iniwan siya ni Ginoong Pasta na tulala at hilo matapos siyang payuhan ng isang milyong bagay na magkakasalungat at imposible; kinonsulta niya si Pepay na mananayaw, at si Pepay na mananayaw, na hindi alam kung tungkol saan iyon, ay umikot nang isang piruweta, humingi sa kanya ng dalawampu’t limang piso upang ipalibing ang isang tiyahin niyang biglang namatay sa ikalimang pagkakataon, o ang ikalimang tiyang namatay sa kanya ayon sa mas mahahabang paliwanag, at hindi pa nakuntento kundi hiniling pang ipahirang niya ang isang pinsan niyang marunong bumasa, sumulat at tumugtog ng biyolin bilang auxiliar de Fomento [katulong na kawani sa kagawaran ng mga gawaing pampubliko]: mga bagay na pawang malayong makapagbigay kay Don Custodio ng isang ideyang makapagliligtas.

Dalawang araw matapos ang mga pangyayari sa perya ng Quiapo, nagtatrabaho si Don Custodio gaya ng dati, pinag-aaralan ang expediente nang hindi natatagpuan ang mapalad na lunas. Ngunit habang naghihikab siya, umuubo, naninigarilyo at iniisip ang mga piruweta at ang mga binti ni Pepay, magsabi tayo ng kaunti tungkol sa dakilang personaheng ito upang maunawaan kung bakit siya iminungkahi ni Padre Sibyla upang tapusin ang napakasalimuot na usaping ito, at kung bakit siya tinanggap ng mga nasa kabilang panig.

Si Don Custodio de Salazar y Sanchez de Monteredondo, alyas Buena Tinta [sa letra, mabuting tinta: mapagkakatiwalaang pinagmulan ng balita], ay kabilang sa uring iyon ng lipunang Maynila na hindi makahakbang nang hindi siya sinasabitan ng mga pahayagan, sa harap at sa likod, ng isang libong taguri, tinatawag siyang walang kapaguran, kilala, masigasig, masipag, malalim, matalino, maalam, mayaman, atbp., atbp., na para bang natatakot silang mapagkamalan siyang ibang taong kapangalan at kaapelyido niya, na tamad at mangmang. Gayunman, walang anumang masamang naidudulot iyon at hindi nababahala ang paunang sensura. Ang Buena Tinta ay nakuha niya sa pakikipagkaibigan kay Ben Zayb, noong ang huli, sa dalawang napakaingay na pagtatalong ipinagpatuloy niya nang ilang buwan at linggo sa mga kolum ng mga pahayagan, kung dapat bang gumamit ng sombrerong hongo [sombrerong bilog ang korona], de copa [mataas na sombrerong pormal] o salakot, at kung ang maramihan ng caracter [titik; katangian] ay dapat bang carácteres at hindi caractéres, ay laging bumabanat, upang patibayin ang kanyang mga katwiran, ng «napag-alaman namin mula sa buena tinta», «alam namin mula sa buena tinta», atbp.; at nalaman pagkatapos, sapagkat nalalaman ang lahat sa Maynila, na ang buena tinta na ito ay walang iba kundi si Don Custodio de Salazar y Sanchez de Monteredondo.

Dumating siya sa Maynila nang napakabata pa, may mabuting puwesto na nagbigay-daan sa kanya upang mapangasawa ang isang magandang mestiza [babaeng may halong lahi] na kabilang sa isa sa pinakamayayamang pamilya ng lungsod. Dahil may likas siyang talino, lakas ng loob at labis na tiwala sa sarili, nagamit niya nang husto ang lipunang kinalalagyan niya, at sa pera ng kanyang asawa ay pumasok siya sa mga negosyo, sa mga kontrata sa Pamahalaan at sa Ayuntamiento [pamahalaang lungsod ng Maynila], kaya ginawa siyang konsehal, pagkatapos ay alkalde, kagawad ng Sociedad Económica de Amigos del País [samahang nagtataguyod ng kabuhayan ng bansa], tagapayo ng Administrasyon, pangulo ng Junta Administrativa de Obras Pías [lupong namamahala sa mga pondong pangkawanggawa ng Simbahan], kagawad ng Junta de la Misericordia [lupon ng kawanggawa], tagapayo ng Banco Español Filipino, atbp., atbp., atbp. At huwag isiping ang mga atbp. na ito ay katulad ng karaniwang inilalagay pagkatapos ng mahabang pag-iisa-isa ng mga titulo: si Don Custodio, kahit hindi pa nakakikita kailanman ng isang aklat tungkol sa Kalinisan, ay umabot pang maging pangalawang pangulo ng Junta de Sanidad [lupon ng kalusugan] ng Maynila; totoo rin naman na sa walong bumubuo nito ay iisa lamang ang kailangang doktor, at ang isang iyon ay hindi maaaring siya. Gayundin, naging kagawad siya ng Junta Central de Vacuna [pangunahing lupon ng pagbabakuna], na binubuo ng tatlong doktor at pitong hindi dalubhasa, kabilang sa mga ito ang arsobispo at tatlong provincial [pinuno ng orden sa kapuluan]; naging kasapi siya ng mga kapatiran at mga punong kapatiran, at, gaya ng nakita na natin, kagawad na tagapag-ulat ng Comisión Superior de Instrucción Primaria [mataas na lupon ng pagtuturong primarya] na hindi karaniwang gumagana: mga dahilang pawang higit pa sa sapat upang palibutan siya ng mga pahayagan ng mga pang-uri, maglakbay man siya o bumahing.

Sa kabila ng napakaraming tungkulin, hindi kabilang si Don Custodio sa mga natutulog sa mga pulong at nakukuntento, gaya ng mga mahiyain at tamad na diputado, sa pagboto kasama ng nakararami. Salungat sa maraming hari sa Europa na may titulong hari ng Jerusalem, pinahahalagahan ni Don Custodio ang kanyang tungkulin at pinipiga ito hanggang sa huling patak: kinukunot niya nang husto ang mga kilay, pinalalalim ang boses, inuubo ang mga salita, at madalas ay inuubos niya ang buong pulong sa pagkukuwento, sa paghaharap ng isang proyekto o sa pakikipaglaban sa isang kasamahang kinaiinisan niya. Kahit hindi pa lampas sa apatnapung taon, nagsasalita siya noon ng pagkilos nang maingat, ng paghihintay na mahinog ang mga brevas [unang bunga ng igos], at idinadagdag niya nang pabulong, melones! [mga melon; mga hangal]; ng pag-iisip nang malalim at paglakad nang may mga paang tingga, ng pangangailangang makilala ang bansa, sapagkat ang kalagayan ng Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], sapagkat ang prestihiyo ng pangalang Kastila, sapagkat mga Kastila muna sila, sapagkat ang relihiyon, atbp., atbp. Naaalala pa sa Maynila ang isang talumpati niya noong unang imungkahi ang pag-iilaw sa pamamagitan ng petrolyo kapalit ng lumang ilaw na langis ng niyog: sa pagbabagong iyon, sa halip na makita ang pagkamatay ng industriya ng langis, ang natanaw lamang niya ay ang interes ng isang konsehal—sapagkat malayo ang tanaw ni Don Custodio—at tinutulan niya ito sa lahat ng alingawngaw ng kanyang bibig, na itinuturing ang proyektong labis na wala pa sa panahon at nagbabadya ng malalaking sakuna sa lipunan. Hindi rin pahuhuli sa katanyagan ang pagtutol niya sa isang madamdaming harana na ibig ihandog ng ilan sa isang gobernador sa bisperas ng pag-alis nito: si Don Custodio, na medyo nagdaramdam dahil sa kung anong pagkapahiya na hindi na natin maalala, ay nakapagpahiwatig ng tanong kung ang talang dumarating ay mortal na kaaway ng talang papaalis, kaya natakot ang mga mangangarana at umurong.

Isang araw, pinayuhan siyang bumalik sa Espanya upang magpagaling ng isang sakit sa atay, at inilarawan siya ng mga pahayagan na para bang isang Anteo na kailangang tumapak sa madre patria [inang bansa, ang Espanya] upang magkaroon ng panibagong lakas; ngunit ang Anteo ng Maynila ay natagpuan ang sarili sa gitna ng Corte [ang Madrid, luklukan ng korte ng hari], napakaliit at walang halaga. Doon ay hindi siya sinuman at nangungulila siya sa kanyang minamahal na mga pang-uri. Hindi siya nakikihalubilo sa pinakamayayaman, ang kakulangan niya sa pinag-aralan ay hindi nagbibigay sa kanya ng gaanong halaga sa mga sentrong pang-agham at mga akademya, at dahil sa kanyang pagkahuli at sa kanyang pulitikang pangkumbento, lumalabas siyang tulala sa mga samahan, inis, bigo, at walang ibang malinaw na napapala kundi na doon ay maraming nangungutang nang hindi nagbabayad at malakas ang sugal. Nangungulila siya sa masusunuring utusan sa Maynila na nagtitiis sa lahat ng kanyang kagaspangan, at noon ay tila mas mainam sila sa kanya; nang ilagay siya ng taglamig sa pagitan ng isang brasero [lalagyan ng baga na pampainit] at ng pulmonya, napabuntong-hininga siya para sa taglamig ng Maynila na sapat na sa kanya ang isang simpleng bupanda; sa tag-araw ay hinahanap niya ang silla perezosa [mahabang silyang pahingahan] at ang bata na magpapaypay sa kanya; sa madaling salita, sa Madrid ay isa lamang siya sa marami, at sa kabila ng kanyang mga brilyante, minsan ay napagkamalan siyang isang taga-bukid na hindi marunong lumakad sa lungsod, at minsan naman ay isang indiano [Kastilang yumaman sa Amerika at umuwi], pinagtawanan ang kanyang mga pangamba, at walang hiya siyang pinaglaruan ng ilang manghihingi ng pera na dati niyang tinanggihan. Inis sa mga konserbador na hindi gaanong pumapansin sa kanyang mga payo, gayundin sa mga gorrista [mga taong nakikinabang sa bulsa ng iba] na sumisipsip sa kanyang mga bulsa, ipinahayag niyang kasapi siya ng partido liberal, at bumalik sa Pilipinas bago matapos ang taon, kung hindi man magaling na sa atay, ay lubos namang nagulo ang kanyang mga ideya.

Ang labing-isang buwan ng buhay sa Corte, na ginugol sa piling ng mga pulitiko ng kapihan, na halos lahat ay cesante [kawaning tinanggal sa puwesto]; ang iba’t ibang talumpating nasagap dito at doon, ang ganito o ganoong artikulo ng oposisyon, at ang lahat ng buhay pampulitikang iyon na nalalanghap sa hangin, mula sa barberya, sa pagitan ng isang gupit at isa pang gupit ng Fígaro na naglalahad ng kanyang programa, hanggang sa mga piging kung saan natutunaw sa mahuhusay na pangungusap at mga pariralang pampahanga ang iba’t ibang kulay ng mga paniniwalang pampulitika, ang mga pagkakaiba, mga pagtiwalag, mga pagkadismaya, atbp.—ang lahat ng iyon, habang lumalayo siya sa Europa, ay muling nabuhay nang may malakas na katas sa kanyang kalooban, gaya ng binhing naitanim na napipigilang lumaki ng makapal na mga dahon, at sa gayong paraan na, nang dumaong siya sa Maynila, inakalang babaguhin niya ito, at totoo ngang may taglay siyang pinakabanal na mga layunin at pinakadalisay na mga mithiin.

Sa mga unang buwan ng kanyang pagdating, ang laging pinag-uusapan ay ang Corte, ang kanyang mabubuting kaibigan, si ministro Ganito, si dating ministro Ganoon, si diputado C, si manunulat B; walang pangyayaring pampulitika, walang iskandalo sa korte na hindi niya alam hanggang sa pinakamaliliit na detalye, walang taong pampubliko na hindi niya alam ang mga lihim ng pribadong buhay, walang maaaring mangyari na hindi niya nahulaan, at walang repormang maipapasya nang hindi muna hinihingi ang kanyang opinyon; at ang lahat ng ito ay tinitimplahan ng mga pag-atake sa mga konserbador, nang may tunay na galit, ng mga pagtatanggol sa partido liberal, ng isang maikling kuwento rito, ng isang pangungusap doon ng isang dakilang tao, at isinisingit, na parang walang anuman, ang mga alok at puwestong tinanggihan niya upang hindi magkautang ng loob sa mga konserbador. Ganoon kainit ang kanyang sigla sa mga unang araw na iyon kaya ilan sa mga kasama niya sa kuwentuhan sa tindahan ng mga pagkain na dinadalaw niya paminsan-minsan ay sumapi sa partido liberal, at tinawag nilang liberal ang kanilang sarili: si Don Eulogio Badana, retiradong sarhento ng mga carabinero [mga bantay ng buwis at adwana], ang tapat na si Armendía, piloto at mabangis na carlista [tagasunod ng Carlismo, kilusang makaluma sa Espanya], si Don Eusebio Picote, inspektor ng adwana, at si Don Bonifacio Tacon, sapatero at manggagawa ng siya at katad.

Gayunman, ang mga sigla, dahil walang pampagana at walang labanan, ay unti-unting namatay. Hindi niya binabasa ang mga pahayagang dumarating sa kanya mula sa Espanya, sapagkat dumarating ang mga iyon nang bungkos-bungkos at napapahikab siya sa pagtingin pa lamang; ang mga ideyang nasagap niya, na pawang gamit na, ay nangangailangan ng pampalakas, at wala roon ang kanyang mga orador; at bagaman sa mga kasino ng Maynila ay malakas din ang sugal at marami ring nangungutang nang hindi nagbabayad gaya sa mga samahan sa Corte, hindi naman pinahihintulutan doon ang anumang talumpati na magpapalusog sa mga mithiing pampulitika. Ngunit hindi tamad si Don Custodio; higit pa sa pagnanais ang ginagawa niya, kumikilos siya; at sa pagtanaw na sa Pilipinas na niya iiwan ang kanyang mga buto, at sa paghatol na ang bansang iyon ang kanyang sariling larangan, inilaan niya rito ang kanyang mga pag-aalaga at inakala niyang magagawa niya itong liberal sa pag-iisip ng sunod-sunod na mga reporma at proyekto, ang bawat isa ay mas kakatwa kaysa sa nauna. Siya ang nagmungkahi, nang marinig niya sa Madrid ang tungkol sa latag na kahoy ng mga kalye ng Paris, na noon ay hindi pa ginagamit sa Espanya, na gamitin ito sa Maynila, sa paglalatag sa mga kalye ng mga tablang ipinako gaya ng nakikita sa mga bahay; siya ang nakaisip, sa pagdaramdam sa mga aksidente ng mga sasakyang may dalawang gulong, na lagyan ang mga ito ng kahit tatlo man lamang upang maiwasan ang mga iyon; siya rin ang nahumaling, habang nanunungkulan bilang Pangalawang Pangulo ng Junta de Sanidad, sa pagpapausok sa lahat ng bagay, pati na sa mga telegrama na dumarating mula sa mga lugar na may salot; siya rin ang nagmungkahi, sa isang banda dahil naaawa sa mga bilanggong nagtatrabaho sa ilalim ng araw, at sa kabilang banda dahil ibig niyang makatipid ang pamahalaan sa gastos sa kanilang kasuotan, na bihisan sila ng isang simpleng bahag at pagtrabahuhin sila, sa halip na sa araw, sa gabi. Nagtataka siya, nagngingitngit siya na may mga tumututol sa kanyang mga proyekto, ngunit inaaliw niya ang sarili sa pag-iisip na ang taong may halaga ay may mga kaaway, at naghihiganti siya sa pamamagitan ng pag-atake at pagtanggi sa lahat ng proyektong iniharap ng iba, mabuti man o masama.

Dahil ipinagmamalaki niyang liberal siya, kapag tinatanong kung ano ang palagay niya sa mga Indio, ang karaniwan niyang sagot, na para bang gumagawa ng malaking pabor, ay na sila ay may kakayahan sa mga gawaing mekanikal at mga sining na panggagaya (ang ibig niyang sabihin ay musika, pagpipinta at paglililok), at idinadagdag niya ang kanyang lumang pahabol na upang makilala sila ay kailangang mabilang ang marami, maraming taon ng paninirahan sa bansa. Gayunman, kapag nabalitaan niyang may isang nangingibabaw sa isang bagay na hindi gawaing mekanikal o sining na panggagaya, sa kimika, medisina o pilosopiya halimbawa, sinasabi niya: Psh! may pag-asaaa... hindi siya tanga! at nakatitiyak siyang maraming dugong Kastila ang dumadaloy sa mga ugat ng Indio na iyon; at kung hindi niya ito matagpuan sa kabila ng lahat ng kanyang mabuting kalooban, naghahanap siya ng pinagmulang Hapones: nagsisimula noon ang uso ng pag-uukol sa mga Hapones at sa mga Arabe ng anumang kabutihang maaaring taglay ng mga Pilipino. Para kay Don Custodio, ang kundiman, ang balitaw [awit at sayaw ng pag-iibigan], ang kumintang [sinaunang awit ng mga Tagalog] ay mga musikang Arabe, gaya ng alpabeto ng mga sinaunang Pilipino, at nakatitiyak siya roon kahit hindi niya alam ang Arabe at hindi pa niya nakikita ang alpabetong iyon.

Don Custodio: Arabe, at ang pinakadalisay na Arabe!—sabi niya kay Ben Zayb sa tonong hindi tumatanggap ng tutol;—kung hindi man, Tsino.

At idinadagdag niya nang may makahulugang kindat:

Don Custodio: Walang maaaring maging, walang dapat maging orihinal na gawa ng mga Indio, naiintindihan ba ninyo? Mahal na mahal ko sila, pero hindi sila dapat purihin sa anuman, dahil lumalakas ang loob nila at nagiging mga sawimpalad sila.

Sa ibang pagkakataon ay sinasabi niya:

Don Custodio: Mahal na mahal ko ang mga Indio, hanggang sa pagkahibang; itinalaga ko ang sarili kong ama at tagapagtanggol nila, ngunit kailangang nasa lugar ang bawat bagay. Ang ilan ay isinilang upang mag-utos at ang iba ay upang maglingkod; malinaw na ang katotohanang ito ay hindi maaaring sabihin nang malakas, ngunit isinasagawa ito nang hindi na kailangan ng maraming salita. At tingnan ninyo, nasa maliliit na bagay ang laro. Kapag gusto ninyong supilin ang isang bayan, kumbinsihin ninyo itong supil na ito: sa unang araw ay tatawa ito, sa ikalawa ay tututol, sa ikatlo ay mag-aalinlangan, at sa ikaapat ay kumbinsido na. Upang manatiling masunurin ang Pilipino, kailangang ulit-ulitin sa kanya araw-araw na masunurin siya at kumbinsihin siyang wala siyang kakayahan. Ano pa ba ang mapapala niya sa paniniwala sa ibang bagay, kung magiging sawimpalad lamang siya? Maniwala kayo sa akin, isang gawa ng kawanggawa ang panatilihin ang bawat nilalang sa kalagayang kinalalagyan niya; naroon ang kaayusan, ang pagkakaisa. Iyan ang agham ng pamamahala.

Si Don Custodio, sa pagtukoy sa kanyang pulitika, ay hindi na nakukuntento sa salitang sining. At sa pagsasabi ng pamamahala ay iniuunat niya ang kamay, ibinababa ito sa taas ng isang taong nakaluhod at nakayuko.

Tungkol naman sa mga paniniwalang panrelihiyon, ipinagmamalaki niyang Katoliko siya, Katolikong-Katoliko; ah! ang Katolikong Espanya, ang lupain ng Kabanal-banalang Maria... maaari at dapat maging Katoliko ang isang liberal doon kung saan ang mga makaluma ay nagpapanggap na mga diyos o mga santo man lamang, gaya ng isang mulato [may dugong puti at Aprikano] na itinuturing na puti sa Kafreria. Gayunman, kumakain siya ng karne sa panahon ng Kuwaresma maliban sa Biyernes Santo, hindi kailanman nangungumpisal, hindi naniniwala sa mga himala ni sa pagkadi-nagkakamali ng Papa, at kapag nagsisimba ay sa misa ng alas-diyes siya pumupunta o sa pinakamaikli, ang misa ng mga sundalo. Bagaman sa Madrid ay nagsalita siya nang masama tungkol sa mga orden ng relihiyon upang hindi lumihis sa himig ng kapaligirang kinabubuhayan niya, itinuturing ang mga ito na mga labi ng nakaraang panahon, isinusumpa ang Inkisisyon at nagkukuwento ng ganito o ganoong kuwentong bastos o nakatatawa kung saan sumasayaw ang mga abito, o, mas mabuting sabihin, ang mga prayleng walang abito, gayunman, sa pagsasalita tungkol sa Pilipinas, na dapat pamahalaan sa pamamagitan ng mga natatanging batas, umuubo siya, nagpupukol ng makahulugang tingin, at muling iniuunat ang kamay sa mahiwagang taas na iyon:

Don Custodio: Kailangan ang mga prayle; isa silang kinakailangang kasamaan,—sabi niya.

At nagagalit siya kapag may isang Indio na nangangahas mag-alinlangan sa mga himala o hindi naniniwala sa Papa. Kulang pa ang lahat ng pahirap ng Inkisisyon upang parusahan ang gayong kapangahasan.

Kapag tinutulan siya na ang pangingibabaw o ang pamumuhay sa kapinsalaan ng kamangmangan ay may ibang pangalang medyo masagwang pakinggan, at pinarurusahan ito ng mga batas kapag iisa lamang ang may sala, lumulusot siya sa pamamagitan ng pagbanggit sa ibang mga kolonya.

Don Custodio: Tayo,—sabi niya sa kanyang boses na pang-seremonya,—ay makapagsasalita nang buong pagmamalaki! Hindi tayo tulad ng mga Ingles at mga Olandes na, upang panatilihing sunud-sunuran ang mga bayan, ay gumagamit ng latigo... may iba tayong mga paraang mas malumanay, mas tiyak; ang mabuting impluwensiya ng mga prayle ay higit na mabisa kaysa sa latigong Ingles...

Sumikat ang pangungusap niyang ito, at nang matagal na panahon ay paulit-ulit itong binabago-bago ni Ben Zayb, at kasama niya ang buong Maynila; ipinagdiwang ito ng nag-iisip na Maynila; umabot ang pangungusap hanggang sa Corte, binanggit ito sa Parlamento bilang pangungusap ng isang liberal na matagal nang naninirahan sa kolonya, atbp., atbp., atbp.; at ang mga prayle, na napaparangalan sa paghahambing at nakikitang tumitibay ang kanilang prestihiyo, ay nagpadala sa kanya ng ilang arroba [sukat ng timbang, mga 11.5 kilo] ng tsokolate, isang regalong isinauli ng hindi nasusuhulang si Don Custodio, na ang kabutihan ay agad na inihambing ni Ben Zayb sa kay Epaminondas. At gayunman, ang makabagong Epaminondas ay gumagamit ng yantok sa kanyang mga sandali ng galit, at ipinapayo pa ito!

Nang mga araw na iyon, ang mga kumbento, sa takot na magbigay siya ng pasyang pabor sa kahilingan ng mga estudyante, ay inuulit ang kanilang mga regalo, at nang hapong nakikita natin siya ay mas balisa siya kaysa kailanman, sapagkat nalalagay sa panganib ang kanyang katanyagan bilang masipag. Mahigit labinlimang araw nang nasa kanyang kamay ang expediente, at nang umagang iyon ay tinanong siya ng mataas na kawani, matapos purihin ang kanyang sigasig, tungkol sa kanyang pasya. Sumagot si Don Custodio nang may mahiwagang kaseryosohan, na nagpapahiwatig na tapos na niya ito: ngumiti ang mataas na kawani, at ang ngiting iyon ay bumabagabag at humahabol sa kanya ngayon.

Gaya ng sinasabi natin, naghihikab siya nang naghihikab. Sa isa sa mga galaw na iyon, sa sandaling idinidilat niya ang mga mata at isinasara ang bibig, napatingin siya sa mahabang hanay ng mga pulang talaksan na maayos na nakahanay sa kahanga-hangang estante ng kamagong: sa likod ng bawat isa ay mababasa sa malalaking titik: MGA PROYEKTO.

Nalimutan niya sandali ang kanyang mga suliranin at ang mga piruweta ni Pepay, upang isiping ang lahat ng nilalaman ng mga baitang na iyon ay nanggaling sa kanyang mabungang ulo sa mga sandali ng inspirasyon! Kay raming orihinal na ideya, kay raming dakilang kaisipan, kay raming paraan ng pagliligtas sa kahirapan ng Pilipinas! Tiyak na sa kanya ang kawalang-kamatayan at ang pasasalamat ng bansa!

Gaya ng isang matandang mapagporma na nakatuklas ng isang inaamag na bungkos ng mga liham ng pag-ibig, tumayo si Don Custodio at lumapit sa estante. Ang unang talaksan, makapal, namamaga, umaapaw, ay may pamagat na «MGA PROYEKTO na binabalak pa».

Don Custodio: Hindi!—bulong niya;—may mahuhusay na bagay, ngunit kakailanganin ang isang taon upang basahin muli ang mga ito.

Ang ikalawa, na medyo makapal din, ay may pamagat na «MGA PROYEKTO na pinag-aaralan».

Don Custodio: Hindi, hindi rin!

Pagkatapos ay ang «MGA PROYEKTO na pinahihinog...» «MGA PROYEKTO na naiharap na...» «MGA PROYEKTO na tinanggihan...» «MGA PROYEKTO na inaprubahan...» «MGA PROYEKTO na sinuspinde...» Kaunti lamang ang laman ng mga huling talaksang ito, ngunit lalong kaunti ang pinakahuli, ang sa «MGA PROYEKTO na isinasagawa».

Kumunot ang ilong ni Don Custodio: ano kaya ang laman nito? Nalimutan na niya kung ano ang maaaring nasa loob. Isang dahon ng naninilaw na papel ang nakausli sa pagitan ng dalawang pabalat, na para bang inilalabas sa kanya ng talaksan ang dila nito.

Hinugot niya ito mula sa aparador at binuksan: iyon ang tanyag na proyekto ng Escuela de Artes y Oficios [paaralan ng sining at mga hanapbuhay].

Don Custodio: Diyantre!—bulalas niya;—pero ang mga Padreng Agustino na ang humawak niyon...

Bigla niyang tinapik ang kanyang noo, itinaas ang mga kilay, at isang anyo ng tagumpay ang gumuhit sa kanyang mukha.

Don Custodio: Hawak ko na pala ang lunas, c--!—bulalas niya, habang nagbibitaw ng isang mura na hindi ang eureka [natuklasan ko na!] ngunit nagsisimula kung saan ito nagtatapos;—tapos na ang aking pasya.

At inuulit nang lima o anim na ulit ang kanyang natatanging eureka na humahagupit sa hangin na parang masasayang hagupit ng latigo, nagniningning sa tuwa, nagtungo siya sa kanyang mesa at nagsimulang magsulat nang mabilisan sa mga pilyego.