Kabanata XIX Ang Mitsa

Lumabas si Plácido Penitente sa klase na umaapaw sa apdo ang puso at may madidilim na luha sa mga mata. Talagang karapat-dapat siya sa kanyang pangalan kapag hindi siya ginagalit nang labis, ngunit sa sandaling mainis siya, isa siyang tunay na rumaragasang agos, isang mabangis na hayop na mapipigilan lamang sa pagkamatay o sa pagpatay. Ang napakaraming paghamak, ang napakaraming tusok ng aspile na araw-araw ay nagpanginig sa kanyang puso at naipon doon upang matulog na parang mga ulupong na nakahimlay sa pagkaidlip, ay bumabangon ngayon at nagkakagulo, umuungal sa poot. Umaalingawngaw sa kanyang mga tainga ang mga sipol kasabay ng mga mapanuyang pangungusap ng propesor, ang mga pangungusap sa lengua de tienda [halong Kastila at Tagalog na gamit sa tindahan], at para bang naririnig niya ang mga hagupit ng latigo at mga halakhak. Libu-libong balak na paghihiganti ang sumisibol sa kanyang utak, nagkakandaapakan at agad na naglalaho na parang mga larawan sa panaginip. Ang kanyang pagmamahal sa sarili, na may katigasan ng isang taong wala nang pag-asa, ay sumisigaw sa kanya na dapat siyang kumilos.

Plácido: Plácido Penitente,—sabi ng tinig,—ipakita mo sa lahat ng kabataang iyan na may dangal ka, na anak ka ng isang lalawigang matapang at mapagmaginoo, kung saan ang insulto ay hinuhugasan ng dugo. Batangueño ka, Plácido Penitente! Maghiganti ka, Plácido Penitente!

At umuungal ang binata, nagngangalit ang kanyang mga ngipin, at nababangga niya ang lahat ng tao sa kalye, sa Puente de España, na para bang naghahanap ng away. Sa huling lugar na ito ay nakita niya ang isang karwaheng sinasakyan ng Bise Rektor na si Padre Sibyla, kasama si Don Custodio, at nakadama siya ng matinding pagnanasang dakmain ang relihiyoso at ihagis ito sa tubig.

Nagpatuloy siya sa Escolta at natukso siyang makipagsampalan sa dalawang Agustino na nakaupo sa pintuan ng basar ni Quiroga, tumatawa at nagbibiruan kasama ng iba pang mga prayle na marahil ay nasa kaloob-looban ng tindahan at abala sa isang masayang kuwentuhan; naririnig ang kanilang masasayang tinig at malalakas na halakhak. Medyo malayo pa, dalawang kadete ang nakaharang sa bangketa habang nakikipagkuwentuhan sa isang kawani ng isang bodega na nakakamisadentro lamang. Tinungo sila ni Plácido Penitente upang makaraan, at ang mga kadete, na nakakita sa madilim na balak ng binata at nasa mabuting kalooban, ay maingat na umiwas. Nasa ilalim si Plácido nang mga sandaling iyon ng bisa ng hamok [biglang pagkahibang na nauuwi sa pananakit] na binabanggit ng mga dalubhasa sa kulturang Malay.

Si Plácido, habang papalapit sa kanyang bahay—ang bahay ng isang platero na pinangangaserahan niya—ay sinisikap na ayusin ang kanyang mga kaisipan at binubuo ang isang plano. Uuwi siya sa kanyang bayan at maghihiganti upang patunayan sa mga prayle na hindi maaaring insultuhin nang walang parusa ang isang binata, ni pagtawanan siya. Balak niyang sumulat agad ng isang liham sa kanyang ina, kay Kabesang Andang, upang ipaalam ang nangyari at sabihing sarado na sa kanya ang mga silid-aralan magpakailanman; na bagaman may Ateneo ng mga Heswita kung saan maaari niyang ipagpatuloy ang taong iyon, malamang na hindi siya pagkalooban ng mga Dominikano ng paglipat, at kahit makuha pa niya ito, sa susunod na kurso ay kailangan pa rin niyang bumalik sa Unibersidad.

Plácido: Sinasabi nilang hindi tayo marunong maghiganti!—sabi niya;—hayaang sumabog ang kidlat at makikita natin!

Ngunit hindi inaasahan ni Plácido ang naghihintay sa kanya sa bahay ng platero.

Kararating lamang ni Kabesang Andang mula sa Batangas upang mamili, dalawin ang kanyang anak at dalhan ito ng pera, tapang usa at mga panyong sutla.

Matapos ang mga unang batian, ang kaawa-awang babae, na sa simula pa lamang ay napansin na ang madilim na tingin ng kanyang anak, ay hindi na nakapagpigil at nagsimula sa kanyang mga tanong. Sa mga unang paliwanag, inakala ni Kabesang Andang na pakulo lamang ang mga iyon, napangiti siya at pinayapa ang kanyang anak, ipinaaalala ang mga sakripisyo, ang mga pagtitiis, at iba pa, at nagsalita tungkol sa anak ni Kapitana Simona na, dahil pumasok sa Seminaryo, ay umaastang obispo sa bayan: itinuturing na ni Kapitana Simona ang sarili na Ina ng Diyos; siyempre, ang anak niya ay magiging isa pang Hesukristo!

Kabesang Andang: Kapag naging pari ang anak,—sabi ni Kabesang Andang,—hindi na tayo babayaran ng ina sa utang niya sa atin... sino pa ang makasisingil sa kanya?

Ngunit nang makita niyang seryoso si Plácido at mabasa niya sa mga mata nito ang unos na umuungal sa kalooban nito, naunawaan niya na, sa kasamaang palad, purong katotohanan ang isinasalaysay nito. Ilang sandali siyang hindi nakapagsalita, at pagkatapos ay nauwi siya sa walang tigil na pananaghoy.

Kabesang Andang: Ay!—sabi niya;—at ako pa naman na nangako sa iyong ama na aalagaan kita, pag-aaralin at gagawing abogado! Ipinagkait ko sa sarili ko ang lahat para makapag-aral ka! Sa halip na pumunta sa pangginggi [isang larong baraha] na kalahating piso ang taya, sa kalahating real [baryang pilak] lamang ako pumupunta, tinitiis ang masamang amoy at ang maruruming baraha! Tingnan mo ang mga kamisa kong may sulsi! Sa halip na bumili ng bago, ginagastos ko ang pera sa mga misa at mga handog kay San Sebastian, kahit hindi ako gaanong naniniwala sa bisa niya, dahil dali-daling magmisa ang kura, at ang santo ay bagung-bago pa at hindi pa marunong gumawa ng himala, at hindi yari sa batikulin [kahoy na madaling iukit] kundi sa laniti [uri ng kahoy na mas mababa ang turing]... Ay! Ano ang sasabihin sa akin ng ama mo kapag namatay ako at nagkita kami?

At nananaghoy at umiiyak ang kaawa-awang babae; lalong dumidilim ang mukha ni Plácido at kumakawala sa kanyang dibdib ang mga impit na buntong-hininga.

Plácido: Ano ang mapapala ko sa pagiging abogado?—sagot niya.

Kabesang Andang: Ano ang mangyayari sa iyo?—patuloy ng ina, habang pinagdaraop ang mga kamay:—tatawagin ka nilang pilibistiero [maling bigkas ng filibustero, rebelde laban sa Espanya] at bibitayin ka! Sinasabi ko na sa iyo na magtiyaga ka, na magpakumbaba ka! Hindi ko sinasabing humalik ka sa kamay ng mga kura; alam kong maselan ang pang-amoy mo, gaya ng iyong ama na hindi makakain ng keso ng Europa... pero kailangan nating magtiis, manahimik, umoo sa lahat... Ano ang magagawa natin? Nasa mga prayle ang lahat; kapag ayaw nila, walang sinumang magiging abogado o doktor... Magtiyaga ka, anak ko, magtiyaga ka!

Plácido: Matagal na po akong nagtitiyaga, inay; ilang buwan na po akong nagtitiis!

Nagpatuloy si Kabesang Andang sa kanyang mga pananaghoy. Hindi niya hinihiling na pumanig ito sa mga prayle; siya man ay hindi rin; alam na alam niya na sa bawat isang mabuti ay may sampung masama na kumukuha ng pera ng mahihirap at nagpapatapon sa mayayaman. Ngunit kailangang manahimik, magtiis at magpasensiya; wala nang ibang lunas. At binabanggit niya ang ganito at ganoong ginoo na, dahil nagpakita ng pagtitiyaga at pagpapakumbaba, kahit sa kaibuturan ng puso ay kinamumuhian ang kanyang mga amo, mula sa pagiging utusan ng mga prayle ay naging promotor fiscal [tagausig ng pamahalaan]; at ang ganito at ganoong tao na ngayon ay mayaman at nakagagawa ng mga kalupitan, nakatitiyak na may mga padrinong magtatanggol sa kanya laban sa batas, ay dati’y isang hamak na sakristan lamang, mapagpakumbaba at masunurin, na nakapag-asawa ng isang magandang dalaga at sa anak nila ay naging padrino ang kura...

Ipinagpatuloy ni Kabesang Andang ang kanyang litanya ng mga Pilipinong mapagpakumbaba at matiisin, gaya ng tawag niya, at babanggitin na sana ang iba pang napatapon at inuusig dahil hindi sila ganoon, nang si Plácido, sa isang walang-kuwentang dahilan, ay umalis ng bahay at naglakad-lakad nang walang patutunguhan sa mga kalye.

Nilibot niya ang Sibakong, Tondo, San Nicolas, Santo Cristo, wala sa sarili at masama ang loob, nang hindi pinapansin ang araw o ang oras, at nang makaramdam lamang siya ng gutom at mapansing wala siyang pera dahil naibigay na niya ang lahat sa mga pista at mga ambagan, saka siya umuwi. Inaasahan niyang hindi na niya madaratnan ang kanyang ina, dahil nakaugalian nito, tuwing lumuluwas sa Maynila, na pumunta sa oras na iyon sa isang kalapit na bahay kung saan naglalaro ng pangginggi. Ngunit hinihintay siya ni Kabesang Andang upang ipaalam ang kanyang balak: hihingi siya ng tulong sa procurador [tagapamahala ng mga ari-arian ng orden] ng mga Agustino upang muling makuha ng kanyang anak ang loob ng mga Dominikano. Pinutol ni Plácido ang kanyang sinasabi sa isang kumpas.

Plácido: Mas mabuti pang itapon ko ang sarili ko sa dagat,—sabi niya;—mas mabuti pang maging tulisan ako kaysa bumalik sa Unibersidad.

At dahil nagsimula na naman ang kanyang ina sa sermon tungkol sa pagtitiyaga at pagpapakumbaba, si Plácido, nang hindi man lamang kumakain, ay muling lumabas at nagtungo sa mga pantalan kung saan dumadaong ang mga bapor.

Ang tanawin ng isang bapor na nagtataas ng angkla patungong Hong Kong ay nagbigay sa kanya ng isang ideya: pumunta sa Hong Kong, tumakas, yumaman doon upang makidigma laban sa mga prayle. Ang ideya ng Hong Kong ay pumukaw sa kanyang isip ng isang alaala, isang kuwento tungkol sa mga frontal [tabing na palamuti sa harap ng altar], ciriales [matataas na kandelerong dala sa prusisyon] at kandelabrong yari sa purong pilak na iniregalo ng kabanalan ng mga mananampalataya sa isang simbahan; ang mga prayle, ayon sa kuwento ng isang platero, ay nagpagawa sa Hong Kong ng iba pang frontal, ciriales at kandelabrong kamukhang-kamukha ng mga iyon, ngunit yari sa pilak na Ruolz [huwad na pilak, pinahiran lamang], at ipinalit nila sa mga tunay, na ipinatunaw nila at ginawang mga pisong Mehikano. Ito ang kuwentong narinig niya, at bagaman hindi hihigit sa isang kuwento o tsismis, binibigyan ito ng kanyang hinanakit ng anyo ng katotohanan at ipinaaalala sa kanya ang iba pang mga gawang kahawig nito. Ang pagnanais na mamuhay nang malaya at ilang balak na kalahati pa lamang ang nabubuo ang nagtulak sa kanyang pagpasyahan ang ideyang pumunta sa Hong Kong. Kung doon dinadala ng mga korporasyon ang lahat ng kanilang salapi, tiyak na mabuti ang kalakalan doon at makayayaman siya.

Plácido: Gusto kong maging malaya, mamuhay nang malaya!...

Inabot siya ng gabi habang pagala-gala sa San Fernando, at dahil wala siyang matagpuang kaibigang marino, nagpasya siyang umuwi. At dahil maganda ang gabi at nagniningning ang buwan sa langit, na ginagawang isang kamangha-manghang kaharian ng mga diwata ang kaawa-awang lungsod, nagtungo siya sa perya. Doon ay paroo’t parito siya, nililibot ang mga tindahan nang hindi pinapansin ang mga paninda, ang isip ay nasa Hong Kong, upang mamuhay nang malaya, yumaman...

Paalis na sana siya sa perya nang akala niya’y namataan niya ang alaherong si Simoun na nagpapaalam sa isang dayuhan, at kapwa sila nagsasalita ng Ingles. Para kay Plácido, ang anumang wikang sinasalita sa Pilipinas ng mga Europeo na hindi Kastila ay tiyak na Ingles; bukod dito, nahuli ng ating binata ang salitang Hong Kong.

Kung mairerekomenda lamang siya ng alaherong si Simoun sa dayuhang iyon na marahil ay paalis patungong Hong Kong!

Huminto si Plácido. Kilala niya ang alahero dahil nagpunta ito sa kanyang bayan upang magbenta ng mga alahas. Sinamahan niya ito sa isang paglalakbay, at tunay ngang nagpakita si Simoun ng malaking kabaitan sa kanya, ikinukuwento ang buhay sa mga Unibersidad ng mga malayang bansa: anong laking pagkakaiba!

Sinundan ni Plácido ang alahero.

Plácido: Ginoong Simoun, Ginoong Simoun!—sabi niya.

Pasakay na noon ang alahero sa isang karwahe. Nang makilala niya si Plácido, huminto siya.

Plácido: Ibig ko po sanang humingi sa inyo ng isang pabor..., makausap kayo sandali!—sabi niya.

Kumumpas si Simoun nang may pagkainip, na hindi napansin ni Plácido sa kanyang pagkabalisa. Sa ilang salita ay isinalaysay ng binata ang nangyari sa kanya, at ipinahayag ang kanyang hangaring pumunta sa Hong Kong.

Simoun: Para saan?—tanong ni Simoun habang matamang tinititigan si Plácido sa likod ng kanyang asul na salamin.

Hindi sumagot si Plácido. Itinaas noon ni Simoun ang kanyang ulo, ngumiti ng kanyang tahimik at malamig na ngiti, at sinabi kay Plácido:

Simoun: Mabuti! Sumama kayo sa akin. Sa Calzada del Iris!—sabi niya sa kutsero.

Tahimik si Simoun sa buong biyahe, na para bang lubog sa isang napakahalagang pagninilay. Si Plácido, na naghihintay na kausapin siya, ay hindi nagsasalita ng kahit isang salita at nililibang ang sarili sa pagtingin sa maraming namamasyal na sinasamantala ang liwanag ng buwan. Mga kabataan, magkasintahang ikakasal, mga mangingibig na sinusundan sa likod ng maiingat na ina o tiya; mga pangkat ng mga estudyanteng nakaputi na lalo pang pinapuputi ng buwan; mga sundalong kalahating lasing, nakakarwahe, anim-anim, patungo sa pagdalaw sa isang templong nipa na nakalaan kay Citéres [si Afrodita, diyosa ng pag-ibig]; mga batang naglalaro ng tubigan [larong gaya ng patintero], mga Tsinong nagtitinda ng tubo, at iba pa, ang pumupuno sa daan at nagkakaroon, sa nakasisilaw na liwanag ng buwan, ng mga kamangha-manghang anyo at mga huwarang hugis. Sa isang bahay ay tumutugtog ang orkestra ng mga balse at may makikitang ilang pares na nagsasayaw sa liwanag ng mga kingke at lampara... napakahamak na tanawin iyon sa kanyang tingin kung ihahambing sa nasa mga lansangan! At sa pag-iisip tungkol sa Hong Kong ay itinanong niya sa sarili kung ang mga gabing may buwan sa islang iyon ay kasingpatula, kasingtamis ng lungkot, ng sa Pilipinas, at isang malalim na kalungkutan ang sumakop sa kanyang puso.

Ipinahinto ni Simoun ang karwahe at kapwa sila bumaba. Nang sandaling iyon ay dumaan sa kanilang tabi sina Isagani at Paulita Gomez na nagbubulungan ng matatamis na salita; sa likuran nila ay sina Doña Victorina at Juanito Pelaez, na nagsasalita nang malakas, kumukumpas nang husto at lalong nagiging kuba. Si Pelaez, na wala sa sarili, ay hindi nakita ang dati niyang kaklase.

Plácido: Iyan, iyan ang tunay na maligaya!—bulong ni Plácido habang bumubuntong-hininga at nakatingin sa pangkat na nagiging malamlam na mga anino kung saan malinaw na makikita ang mga bisig ni Juanito na tumataas at bumababa na parang mga pakpak ng isang gilingang-hangin.

Simoun: Para lamang diyan siya may silbi!—bulong naman ni Simoun;—magaling talaga ang kabataan!

Sino ang tinutukoy nina Plácido at Simoun?

Sumenyas si Simoun sa binata, iniwan nila ang calzada [malapad na daan] at pumasok sa isang labirinto ng mga landas at daanan na nabubuo sa pagitan ng ilang bahay; kung minsan ay lumulundag sila sa mga bato upang iwasan ang maliliit na lusak, kung minsan ay yumuyuko upang makaraan sa isang bakod na pangit ang pagkakagawa at lalong pangit ang pagkakaalaga. Ipinagtaka ni Plácido na makita ang mayamang alahero na naglalakad sa ganitong mga lugar na para bang kabisadong-kabisado niya ang mga ito. Sa wakas ay dumating sila sa isang uri ng malawak na lote kung saan may isang kaawa-awang maliit na bahay na nag-iisa, napalilibutan ng mga sagingan at mga punong bunga. Ilang balangkas na kawayan at mga piraso ng tubong kawayan din ang nagpahinala kay Plácido na nasa bahay sila ng isang castillero o manggagawa ng paputok.

Kumatok si Simoun sa bintana. Isang lalaki ang dumungaw.

Isang Lalaki: Ah! ginoo...

At agad siyang bumaba.

Simoun: Nariyan na ba ang pulbura?—tanong ni Simoun.

Isang Lalaki: Nasa mga sako na po; hinihintay ko na lamang ang mga kartutso.

Simoun: At ang mga bomba?

Isang Lalaki: Handa na po.

Simoun: Mabuti, maestro... Ngayon ding gabi ay umalis kayo at kausapin ang tenyente at ang kabo... at agad ninyong ipagpatuloy ang inyong lakad; sa Lamayan ay may matatagpuan kayong isang lalaki sa isang bangka; sasabihin ninyong «Kabesa» at sasagot siya ng «Tales». Kailangang narito siya bukas. Walang panahong dapat sayangin!

At binigyan niya ito ng ilang baryang ginto.

Isang Lalaki: Bakit po, ginoo?—tanong ng lalaki sa napakahusay na Kastila;—may bago po ba?

Simoun: Oo, gagawin na ito sa loob ng darating na linggo.

Isang Lalaki: Sa darating na linggo!—ulit ng di-kilalang lalaki habang napapaurong:—hindi pa handa ang mga karatig-pook; umaasa silang babawiin ng Heneral ang dekreto... akala ko po’y ipinagpaliban ito hanggang sa pagsisimula ng Kuwaresma!

Umiling si Simoun.

Simoun: Hindi na natin kakailanganin ang mga karatig-pook,—sabi niya;—sapat na sa atin ang mga tauhan ni Kabesang Tales, ang mga dating carabinero [mga bantay ng buwis at adwana] at isang rehimyento. Kapag ipinagpaliban pa, baka patay na si María Clara! Umalis na kayo agad!

Naglaho ang lalaki.

Nasaksihan ni Plácido ang maikling pag-uusap na ito at narinig niya ang lahat; nang akala niya’y may naunawaan siya, nagtindigan ang kanyang mga buhok at tumingin siya kay Simoun nang may mga matang sindak na sindak. Nakangiti si Simoun.

Simoun: Nagtataka ba kayo,—sabi niya nang may malamig na ngiti,—na ang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] na iyan na napakasama ng pananamit ay mahusay magsalita ng Kastila? Isa siyang guro na nagpumilit magturo ng Kastila sa mga bata at hindi tumigil hanggang sa mawalan siya ng hanapbuhay at ipatapon bilang manggugulo ng kaayusang pampubliko at dahil naging kaibigan siya ng kaawa-awang si Ibarra. Hinango ko siya sa pagkakatapon, kung saan nagtatabas siya ng mga puno ng niyog, at ginawa ko siyang manggagawa ng paputok.

Bumalik sila sa calzada at naglakad patungong Trozo. Sa harap ng isang maliit na bahay na tabla, masaya at malinis ang anyo, may isang Kastilang nakasandal sa isang saklay, nagpapahangin sa liwanag ng buwan. Lumapit si Simoun sa kanya; nang makita siya ng Kastila, sinikap nitong tumayo habang pinipigil ang isang daing.

Simoun: Humanda kayo!—sabi sa kanya ni Simoun.

Kastilang Nakasaklay: Lagi akong handa!

Simoun: Sa darating na linggo!

Kastilang Nakasaklay: Ganoon kaaga?

Simoun: Sa unang putok ng kanyon!

At lumayo siya, sinusundan ni Plácido na nagsisimula nang magtanong sa sarili kung hindi ba siya nananaginip.

Simoun: Nagtataka ba kayo,—tanong sa kanya ni Simoun,—na makakita ng isang Kastilang napakabata pa at napakalubhang pinahirapan ng mga sakit? Dalawang taon na ang nakalipas ay kasinglakas ninyo siya, ngunit nagawa ng kanyang mga kaaway na ipadala siya sa Balábak upang magtrabaho sa isang kompanyang pandisiplina, at ngayon ay ganyan na siya, may rayuma at malarya na naghahatid sa kanya sa libingan. Ang kaawa-awa ay nakapag-asawa ng isang napakagandang babae...

At dahil may dumaang isang walang lamang karwahe, pinara ito ni Simoun at nagpahatid sila ni Plácido sa kanyang bahay sa kalye ng Escolta. Nang sandaling iyon ay tumutugtog ang mga orasan ng mga simbahan ng alas-diyes y medya.

Pagkaraan ng dalawang oras, umalis si Plácido sa bahay ng alahero, at seryoso at malalim ang iniisip na naglakad sa Escolta, na halos wala nang tao bagaman masigla pa rin ang mga kapihan. Paminsan-minsan ay may karwaheng mabilis na dumaraan, na lumilikha ng ingay na pang-impiyerno sa gasgas nang latag na bato ng kalye.

Si Simoun, mula sa isang silid ng kanyang bahay na nakaharap sa Pasig, ay nakatanaw sa napapaderang lungsod, na natatanaw sa mga nakabukas na bintana, kasama ang mga bubong nitong yero na pinakikinang ng buwan at ang mga tore nitong nakaguhit nang malungkot, mabigat, mapanglaw, sa gitna ng payapang himpapawid ng gabi. Hinubad ni Simoun ang kanyang asul na salamin; ang kanyang mapuputing buhok, na parang kuwadrong pilak, ay pumapalibot sa kanyang matigas at kulay-tansong mukha, na malamlam na tinatanglawan ng isang lampara na ang liwanag ay nagbabantang mamatay dahil nauubusan ng petrolyo. Si Simoun, na mukhang abala sa isang kaisipan, ay hindi napapansin na unti-unting naghihingalo ang lampara at dumarating ang dilim.

Simoun: Sa loob ng ilang araw,—bulong niya,—kapag nagliyab na sa apat na sulok ang isinumpang lungsod na iyan, kanlungan ng mapagmataas na kawalang-kuwenta at ng walang-diyos na pagsasamantala sa mangmang at sa kaawa-awa; kapag sumiklab ang kaguluhan sa mga karatig-pook at ibuhos sa mga sindak na lansangan ang aking mga mapaghiganting pulutong, na isinilang ng kasakiman at ng mga kamalian, saka ko bubuksan ang mga pader ng iyong bilangguan, hahanguin kita sa mga kuko ng panatisismo, at, puting kalapati, ikaw ang magiging Fénix na muling isisilang mula sa nagbabagang abo...! Isang himagsikang binalak ng mga tao sa dilim ang naglayo sa akin sa iyong tabi; isa pang himagsikan ang magbabalik sa akin sa iyong mga bisig, bubuhay muli sa akin, at ang buwang iyan, bago sumapit sa rurok ng kanyang ningning, ay tatanglawan ang Pilipinas, malinis na sa kanyang nakaririmarim na basura!

Biglang tumahimik si Simoun na parang naputol. Isang tinig ang nagtatanong sa kaloob-looban ng kanyang budhi kung siya, si Simoun, ay hindi rin bahagi ng basura ng isinumpang lungsod, marahil ang pinakanakalalasong lebadura nito. At gaya ng mga patay na muling mabubuhay sa tunog ng nakatakdang trumpeta, libu-libong madugong multo, mga desperadong anino ng mga lalaking pinaslang, mga babaeng nilapastangan, mga amang inagaw sa kanilang mga pamilya, mga bisyong pinasigla at pinalago, mga kabutihang nilibak, ang bumabangon ngayon sa alingawngaw ng mahiwagang tanong. Sa unang pagkakataon sa kanyang buhay-kriminal, mula nang sa Habana, sa pamamagitan ng bisyo at ng suhol, ay ninais niyang gumawa ng isang kasangkapan upang isagawa ang kanyang mga plano, isang taong walang pananampalataya, walang pagmamahal sa bayan at walang budhi, sa unang pagkakataon sa buhay na iyon ay may naghimagsik sa kanyang kalooban at tumutol sa kanyang mga gawa. Ipinikit ni Simoun ang kanyang mga mata at nanatiling hindi gumagalaw nang ilang sandali; pagkatapos ay hinaplos niya ng kamay ang kanyang noo, tumangging tumingin sa kanyang budhi, at natakot. Hindi, ayaw niyang suriin ang sarili; wala siyang lakas ng loob na lingunin ang kanyang nakaraan... Mawalan ng lakas ng loob mismo sa sandaling papalapit na ang oras ng pagkilos, mawalan ng paninindigan, ng pananalig sa sarili! At dahil ang mga multo ng mga kaawa-awang ang kapalaran ay kanyang naimpluwensiyahan ay patuloy na lumulutang sa harap ng kanyang mga mata na para bang lumalabas sila mula sa makinang na ibabaw ng ilog at sumasalakay sa silid, sumisigaw sa kanya at iniaabot sa kanya ang kanilang mga kamay; dahil ang mga panunumbat at mga panaghoy ay tila pumupuno sa hangin, at naririnig ang mga pagbabanta at mga tinig ng paghihiganti, inilayo niya ang kanyang tingin sa bintana at marahil sa unang pagkakataon ay nagsimula siyang manginig.

Simoun: Hindi, may sakit siguro ako, hindi siguro mabuti ang pakiramdam ko,—bulong niya;—marami ang namumuhi sa akin, ang mga nagbibintang sa akin ng kanilang kasawian, ngunit...

At nang maramdamang nag-aapoy ang kanyang noo, tumayo siya at lumapit sa bintana upang langhapin ang malamig na simoy ng gabi. Sa kanyang paanan ay hinihila ng Pasig ang agos nitong pilak, at sa ibabaw nito ay tamad na kumikislap ang mga bula, umiikot, sumusulong at umuurong ayon sa takbo ng maliliit na alimpuyo. Nakatayo ang lungsod sa kabilang pampang, at ang maiitim nitong pader ay mukhang nagbabadya ng kapahamakan, mahiwaga, nawawalan ng kahamakan sa liwanag ng buwan na nagpapaganda at nagpapadakila sa lahat. Ngunit muling nanginig si Simoun; tila nakita niya sa kanyang harapan ang mahigpit na mukha ng kanyang ama, na namatay sa bilangguan ngunit namatay dahil sa paggawa ng mabuti, at ang mukha ng isa pang lalaking lalo pang mahigpit, ng isang lalaking nagbigay ng kanyang buhay para sa kanya dahil naniniwala itong pagsisikapan niya ang pagbabagong-buhay ng kanyang bayan.

Simoun: Hindi, hindi ako maaaring umurong,—bulalas niya habang pinupunasan ang pawis sa kanyang noo;—sumulong na ang gawain at ang tagumpay nito ang magbibigay-katwiran sa akin... Kung kumilos ako na gaya ninyo, nasawi na sana ako... Walang idealismo, walang mapanlinlang na teorya! Apoy at bakal sa kanser, parusa sa bisyo, at saka basagin ang kasangkapan kung masama ito! Hindi, pinag-isipan kong mabuti, ngunit ngayon ay nilalagnat ako... umuuga ang aking katwiran... natural lamang... kung gumawa man ako ng masama ay upang makagawa ng mabuti, at ang layunin ang nagliligtas sa paraan... Ang gagawin ko ay huwag ilantad ang sarili ko sa panganib...

At, gulong-gulo ang utak, nahiga siya at sinubukang makatulog.

Kinaumagahan, nakinig si Plácido nang masunurin at may ngiti sa labi sa sermon ng kanyang ina. Nang banggitin nito ang kanyang balak na kunin ang tulong ng procurador ng mga Agustino, hindi siya tumutol ni sumalungat; bagkus ay inialok pa niya ang sarili na siya na ang gagawa nito upang hindi na maabala ang kanyang ina, na pinakiusapan niyang bumalik na sa lalawigan sa lalong madaling panahon, kung maaari ay sa araw ding iyon. Tinanong siya ni Kabesang Andang kung bakit.

Plácido: Dahil po... dahil po kapag nalaman ng procurador na narito kayo, hindi niya ito gagawin hangga’t hindi muna kayo nagpapadala sa kanya ng regalo at ilang misa.