Kabanata XVII Ang Perya sa Quiapo

Maganda ang gabi at napakasigla ng anyo ng plasa. Sinasamantala ang presko ng simoy at ang maningning na buwan ng Enero, pinupuno ng mga tao ang perya upang makakita, makita at maglibang. Ang mga tugtugin ng mga kosmorama at ang mga ilaw ng mga parol ay naghahatid ng sigla at saya sa lahat. Mahahabang hanay ng mga tindahan, makikinang sa palarang ginto at matitingkad na kulay, ang nagtatanghal sa paningin ng mga kumpol ng mga bola, ng mga maskarang tinuhog sa mga mata, mga laruang yari sa lata, mga tren, maliliit na kariton, maliliit na kabayong de-susi, mga karwahe, mga bapor na may maliliit na kaldera, mga pinggang porselanang pang-Liliput, maliliit na belen na yari sa pino, mga manikang banyaga at gawa rito, blonda at masayahin ang mga nauna, seryoso at mapag-isip ang mga huli, na parang maliliit na ginang sa tabi ng mga higanteng batang babae. Ang pagtambol ng maliliit na tambol, ang ingay ng maliliit na trumpetang lata, ang ngongong tugtog ng mga akordiyon at mga organilyo ay naghahalo sa isang konsiyertong pangkarnabal, at sa gitna ng lahat, paroo’t parito ang karamihan, nagtutulakan, nagkakabanggaan, nakaharap ang mukha sa mga tindahan, kaya madalas at lubhang nakatatawa ang mga banggaan. Kinakailangang pigilin ng mga karwahe ang takbo ng mga kabayo; umaalingawngaw bawat sandali ang tabi! tabi! ng mga kutsero; nagkakasalubong ang mga kawani, militar, prayle, estudyante, Tsino, mga dalagitang kasama ang kanilang mga nanay o tiya, nagbabatian, nagkikindatan, nagtatawagan nang may kaunti o labis na sigla.

Nasa ikalimang langit si Padre Camorra sa pagkakita sa napakaraming magagandang dalaga; humihinto siya, lumilingon, itinutulak si Ben Zayb, pumapalatak, nagmumura at nagsasabing: At iyan, at iyan, tagasipsip-tinta? at iyong isa, ano ang masasabi mo? Sa tuwa niya ay ka at mo na ang gamit niya sa kanyang kaibigan at katunggali. Paminsan-minsan ay tinitingnan siya ni Padre Salví, ngunit wala siyang pakialam kay Padre Salví; sa halip, sinasadya niyang mabangga ang mga dalaga upang madampian sila, kinikindatan sila at tinitingnan nang may kapilyuhan.

Padre Camorra: Puñales [isang mura; sa letra, mga punyal]! Kailan kaya ako magiging kura ng Quiapo?—tanong niya sa sarili.

Biglang nagmura si Ben Zayb, napalukso at napahawak sa kanyang braso; sa sukdulan ng kanyang kasabikan ay kinurot siya ni Padre Camorra. Paparating ang isang nakasisilaw na binibini na umaakit sa paghanga ng buong plasa; si Padre Camorra, na halos hindi magkasya sa sarili sa tuwa, ay napagkamalang braso ng dalaga ang braso ni Ben Zayb.

Si Paulita Gomez iyon, ang pinakaelegante sa mga elegante, na sinasamahan ni Isagani; kasunod sa likod si Doña Victorina. Nagniningning sa ganda ang dalaga: humihinto ang lahat, napapapihit ang mga leeg, natitigil ang mga usapan, sinusundan siya ng mga mata, at tumatanggap si Doña Victorina ng magagalang na pagbati.

Suot ni Paulita Gomez ang napakamahal na kamisa at panyong piña na may burda, iba sa isinuot niya nang umagang iyon upang pumunta sa Santo Domingo. Ginagawa ng manipis na habi ng piña ang kanyang magandang ulo na isang ulong tila sa panaginip, at inihahambing siya ng mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] na nakakakita sa kanya sa buwang napalilibutan ng mapuputi at magagaang ulap. Isang saya na yari sa sedang kulay-rosas, na nakatipon sa mayayaman at magagandang tupi sa kanyang munting kamay, ang nagbibigay ng kamahalan sa kanyang tuwid na katawan, na ang mga galaw, na pinagaganda pa ng kumikiling na leeg, ay nagbubunyag ng lahat ng tagumpay ng kapalaluan at ng nasisiyahang pang-aakit. Mukhang nayayamot si Isagani: ginugulo siya ng napakaraming mata, ng napakaraming usiserong nakatitig sa kagandahan ng kanyang minamahal: tila mga pagnanakaw sa kanya ang mga tingin, at lasang pagtataksil sa kanya ang mga ngiti ng dalaga.

Nang matanaw siya ni Juanito, lalo nitong pinalitaw ang kanyang kuba at bumati: sinagot siya ni Paulita nang walang-bahala, tinawag siya ni Doña Victorina. Si Juanito ang kanyang paborito, at mas gusto niya ito kaysa kay Isagani.

Padre Camorra: Anong gandang dalaga, anong gandang dalaga!—bulong ni Padre Camorra na tila nahihibang.

Ben Zayb: Tama na, padre, ang tiyan ninyo ang kurutin ninyo at hayaan na ninyo kami!—sabi ni Ben Zayb na masama ang loob.

Padre Camorra: Anong gandang dalaga, anong gandang dalaga!—ulit niya;—at nobyo pa niya ang estudyante ko, iyong sa mga tulakan!

Padre Camorra: Suwerte niya at hindi siya taga-bayan ko!—dagdag pa niya pagkatapos, habang ilang ulit na lumilingon upang sundan ng tingin ang dalaga.

Natukso siyang iwan ang kanyang mga kasama at sundan ang binibini. Sa matinding hirap lamang siya napigilan ni Ben Zayb.

Patuloy sa paglakad si Paulita, at natatanaw ang maganda niyang mukha mula sa tagiliran, ang kanyang maliit na ulong maayos ang pagkakasuklay, na kumikilos nang may likas na pang-aakit.

Itinuloy ng ating mga namamasyal ang kanilang lakad, hindi nang walang mga buntong-hininga ng prayleng artilyero, at narating nila ang isang tindahang napalilibutan ng mga usisero, na madaling nagbigay sa kanila ng kanilang mga puwesto.

Isa iyong tindahan ng maliliit na pigurang kahoy, gawa rito sa bansa, na naglalarawan, sa lahat ng laki at anyo, ng mga uri, lahi at hanapbuhay sa Kapuluan: mga Indio, Kastila, Tsino, mestizo [mga taong may halong lahi], prayle, klerigo, kawani, gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan], estudyante, militar, atbp. Dahil man sa higit na pagkahilig ng mga alagad ng sining sa mga pari, na ang mga tupi ng mga abito ay higit na angkop sa kanilang layuning pansining, o dahil ang mga prayle, na gumaganap ng napakalaking papel sa lipunang Pilipino, ang higit na umaabala sa isip ng manlililok, alinman sa dalawa, ang totoo ay sagana ang kanilang mga pigura, napakahusay ng pagkakagawa, pulidong-pulido, na naglalarawan sa kanila sa pinakadakilang mga sandali ng buhay, kabaligtaran ng ginagawa sa Europa, kung saan sila ipinipinta habang natutulog sa ibabaw ng mga bariles ng alak, naglalaro ng baraha, umuubos ng laman ng mga kopa, nagpapakasaya o hinahaplos ang sariwang mukha ng isang malusog na dalaga. Hindi: iba ang mga prayle sa Pilipinas: elegante, malinis, maayos ang pananamit, maayos ang gupit ng cerquillo [paikot na buhok sa ahit na tuktok ng ulo], maayos at payapa ang mukha, mapagnilay ang tingin, may anyong santo, may kaunting rosas sa mga pisngi, may bastong palasan [uri ng yantok] sa kamay at maliliit na sapatos na makintab na balat sa mga paa, na nakapupukaw ng pagnanais na sambahin sila at ilagay sa ilalim ng mga takip na kristal. Sa halip na mga sagisag ng katakawan at kawalang-pagpipigil ng kanilang mga kapatid sa Europa, ang mga taga-Maynila ay may aklat, krusipiho at palma ng pagkamartir; sa halip na humalik sa mga simpleng babaeng taganayon, ang mga taga-Maynila ay seryosong nagpapahalik ng kamay sa mga bata at sa mga lalaking may edad na, nakayuko at halos nakaluhod; sa halip na punong paminggalan at silid-kainan, na kanilang tanghalan sa Europa, sa Maynila ay may oratoryo sila at mesang aralan; sa halip na prayleng mendikante na nagbabahay-bahay kasama ang kanyang asno at sako upang mamalimos, ang prayle sa Pilipinas ay nagsasabog nang sandakot-sandakot na ginto sa mga dukhang Indio...

Ben Zayb: Tingnan ninyo, narito si Padre Camorra!—sabi ni Ben Zayb, na hindi pa nawawala ang tama ng champagne [bumubulang alak].

At itinuturo niya ang larawan ng isang payat na prayle, mukhang nagninilay, nakaupo sa tabi ng isang mesa, nakapatong ang ulo sa palad at tila sumusulat ng isang sermon. May isang lampara upang ilawan siya.

Ang kabaligtaran ng pagkakahawig ang nagpatawa sa marami.

Si Padre Camorra, na nakalimot na kay Paulita, ay nakahalata sa pasaring at nagtanong naman:

Padre Camorra: At kanino naman kahawig ang isa pang pigurang ito, Ben Zayb?

At humalakhak siya sa kanyang magaspang na tawang-taganayon.

Isa iyong matandang babaeng bulag ang isang mata, gulo-gulo ang buhok, nakaupo sa sahig, gaya ng mga diyus-diyosan ng India, at namamalantsa ng mga damit. Napakahusay ng pagkakagaya sa kasangkapan: yari ito sa tanso, ang mga baga ay gawa sa palarang ginto, at ang mga ikot ng usok ay sa tig-iisang himulmol ng maruming bulak na pinilipit.

Padre Camorra: E, Ben Zayb, hindi ba matalino ang umisip nito?—tanong ni Padre Camorra habang tumatawa.

Ben Zayb: E, hindi ko makuha ang biro!—sabi ng mamamahayag.

Padre Camorra: Pero, puñales! hindi ba ninyo nakikita ang pamagat, la prensa filipina [ang pamamahayag sa Pilipinas]? Ang kasangkapang iyang ipinamamalantsa ng matanda, dito ay tinatawag na prensa!

Nagtawanan ang lahat, at maging si Ben Zayb ay tumawa nang buong sigla.

Dalawang sundalo ng guwardiya sibil, na ang karatula ay civiles [mga sibil], ang nakatayo sa likuran ng isang lalaking nakagapos ng matitibay na lubid at may takip na sombrero ang mukha: el País del Abaká [ang Bayan ng Abaka] ang pamagat nito, at tila babarilin na siya.

Marami sa ating mga panauhin ang hindi nasiyahan sa eksibisyon. Nagsalita sila tungkol sa mga tuntunin ng sining, naghanap ng mga proporsiyon; sabi ng isa, walang pitong ulo ang ganoong pigura, na kulang ang mukha ng isang ilong, tatlo lamang ang mayroon ito, bagay na nagpaisip nang kaunti kay Padre Camorra, na hindi maunawaan kung paanong ang isang pigura, upang maging maayos, ay dapat magkaroon ng apat na ilong at pitong ulo; sabi naman ng iba, masyado raw maskulado ang mga ito, gayong hindi raw maaaring maging ganoon ang mga Indio; kung paglililok ba iyon o karpinteriya lamang, atbp.; nakisawsaw ang bawat isa ng kanyang puna, at si Padre Camorra, upang hindi mapag-iwanan, ay nangahas humingi ng hindi bababa sa tatlumpung binti para sa bawat manika. Bakit, kung humihingi ng mga ilong ang iba, hindi siya hihingi ng mga hita? At doon mismo sila nagtalo kung may hilig o wala ang Indio sa paglililok, kung nararapat bang itaguyod ang naturang sining, at nagsimula ang isang pangkalahatang pagtatalo na pinutol ni Don Custodio sa pagsasabing may hilig ang mga Indio ngunit dapat silang mag-ukol lamang sa paggawa ng mga santo.

Ben Zayb: Masasabi ng sinuman,—sagot ni Ben Zayb, na punung-puno ng biro nang gabing iyon,—na si Quiroga ang Tsinong iyan, pero kung titingnang mabuti ay kahawig siya ni Padre Irene.

Ben Zayb: At ano naman ang masasabi ninyo sa indio-inglés [katutubo ng India na sakop ng Inglatera] na iyan? Kahawig siya ni Simoun!

Umalingawngaw ang mga bagong halakhak. Kinuskos ni Padre Irene ang kanyang ilong.

Ilang Tinig: Totoo nga!—Totoo nga!—Siya na siya!

Isang Tinig: Pero nasaan si Simoun? Si Simoun ang bumili niyan!

Naglaho si Simoun; walang nakakita sa kanya.

Padre Camorra: Puñales!—sabi ni Padre Camorra;—napakakuripot ng Amerikano! Natatakot siyang ipabayad natin sa kanya ang pagpasok nating lahat sa silid-palabas ni Mr. Leeds.

Ben Zayb: Naku, hindi!—sagot ni Ben Zayb;—ang kinatatakutan niya ay madawit siya. Marahil ay naramdaman na niya ang panunuksong naghihintay sa kaibigan niyang si Mr. Leeds, kaya siya umiiwas.

At nang hindi bumibili kahit ng pinakamaliit na manika, ipinagpatuloy nila ang kanilang lakad upang makita ang tanyag na espinghe.

Nag-alok si Ben Zayb na siya ang aayos ng usapin; hindi raw maaaring hiyain ng Amerikano ang isang mamamahayag na kayang gumanti sa pamamagitan ng isang artikulong naninira.

Ben Zayb: Makikita ninyo na usapin lamang ng mga salamin ang lahat,—sabi niya,—sapagkat tingnan ninyo...

At muli siyang sumuong sa isang mahabang paliwanag, at dahil walang salamin sa harap niya na maaaring sumira sa kanyang teorya, isiningit niya ang lahat ng posibleng kalokohan, hanggang sa siya mismo ay hindi na alam kung ano ang sinasabi niya.

Ben Zayb: Enfin [sa madaling salita], makikita rin ninyo na usapin lamang ng optika ang lahat.