Kabanata XVI Ang mga Kapighatian ng Isang Tsino

Nang gabi ng Sabado ring iyon, ang Tsinong si Quiroga, na naghahangad na magtatag ng isang konsulado para sa kanyang bansa, ay nagbigay ng isang hapunan sa itaas ng kanyang malaking basar sa kalye ng Escolta. Dinagsa ang kanyang pista: mga prayle, mga kawani, mga militar, mga mangangalakal, lahat ng kanyang suki, kasosyo o tagatangkilik ay naroroon; ang kanyang tindahan ang nagtutustos sa mga kura at kumbento ng lahat ng kailangan, tumatanggap ng mga vale [kasulatan ng pagkakautang] ng lahat ng kawani, at may mga tauhang tapat, masunurin at masipag. Ang mga prayle mismo ay hindi nandidiring magpalipas ng mahahabang oras sa kanyang tindahan, kung minsan ay sa harap ng publiko, kung minsan ay sa mga silid sa loob, sa kaaya-ayang samahan...

Nang gabing iyon, kung gayon, kakaiba ang anyo ng sala. Puno ito ng mga prayle at kawani, nakaupo sa mga silyang Viena at sa maliliit na bangkong yari sa maitim na kahoy na may upuang marmol, na galing pa sa Canton, sa harap ng maliliit na parisukat na mesa, naglalaro ng tresillo [larong baraha ng tatlong manlalaro] o nag-uusap-usap, sa makinang na liwanag ng mga ginintuang lampara o sa malamlam na liwanag ng mga parol na Tsino na makukulay at pinalamutian ng mahahabang borlas na seda. Sa mga dingding ay nagsasama-sama sa isang nakalulungkot na halu-halo ang mga tahimik at maasul na tanawing ipininta sa Canton at sa Hong Kong, at ang matitingkad na larawang kromo ng mga odalisca [babae sa harem ng sultan], mga babaeng halos hubad, mga litograpiya ng mga Kristong mukhang babae, ng kamatayan ng banal at ng kamatayan ng makasalanan, na gawa ng mga bahay-kalakal ng mga Hudyo sa Alemanya upang ipagbili sa mga bansang Katoliko. Hindi rin nawawala roon ang mga larawang Tsino sa pulang papel na naglalarawan ng isang lalaking nakaupo, kagalang-galang ang anyo at payapa at nakangiti ang mukha, at sa likod niya ay nakatayo ang kanyang alipin, pangit, nakapangingilabot, mala-demonyo, nagbabanta, armado ng isang sibat na may malapad at matalim na talim; ang mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], tinatawag siya ng ilan na Mahoma at ng iba na Santiago, hindi natin alam kung bakit; hindi rin malinaw na maipaliwanag ng mga Tsino ang tanyag na dalawahang ito. Ang putok ng mga bote ng champagne [bumubulang alak], ang pagbabanggaan ng mga kopa, ang tawanan, ang usok ng tabako at ang isang tanging amoy ng bahay ng Tsino, halo ng insenso, opyo at mga minatamis na prutas, ang bumubuo sa kabuuan.

Nakadamit na parang isang mandarin, may gorang may asul na borlas, palakad-lakad ang Tsinong si Quiroga mula sa isang silid patungo sa iba, matigas at tuwid ang tindig, at hindi nakaliligtaang magpukol dito at doon ng mapagbantay na tingin na para bang tinitiyak na walang nangangamkam ng anuman. At sa kabila ng likas na kawalang-tiwalang ito, nakikipagkamay siya sa bawat isa, binabati ang ilan nang may pino at mapagpakumbabang ngiti, ang iba nang may anyong tagapagtanggol, at ang ilan nang may tiyak na pang-uuyam, na para bang sinasabi:

Quiroga: Alam ko na! hindi ako ang ipinunta ninyo rito kundi ang aking hapunan.

At may katwiran ang Tsinong si Quiroga! Ang matabang ginoong iyon na ngayon ay pumupuri sa kanya at nagsasalita tungkol sa kabutihan ng isang konsulado ng Tsina sa Maynila, na nagpapahiwatig na wala nang iba pang maaaring humawak sa tungkuling iyon kundi si Quiroga, ay si Ginoong Gonzalez, na lumalagda ng Pitilí kapag binabatikos niya sa mga kolum ng mga pahayagan ang pandarayuhan ng mga Tsino. Ang isa pang iyon, na may edad na, na sinusuri nang malapitan ang mga bagay, ang mga lampara, ang mga larawan, atbp., at ngumingiwi at bumubulalas nang may paghamak, ay si Don Timoteo Pelaez, ang ama ni Juanito, isang mangangalakal na tumututol sa kompetensiya ng mga Tsino na sumisira sa kanyang negosyo. At ang isa pa, ang nasa dako pa roon, ang ginoong kayumanggi, payat, matalas ang tingin at maputla ang ngiti, ay ang tanyag na may-akda ng usapin ng mga pisong Mehikano na lubhang nakapinsala sa isang protehido ng Tsinong si Quiroga; kilala sa Maynila bilang matalino ang kawaning iyon! Ang nasa dako pa roon, iyong may mabalasik na tingin at pabayang bigote, ay ang kawaning itinuturing na pinakamarangal dahil may lakas siya ng loob na batikusin ang negosyo ng mga tiket ng loterya, na isinasagawa ni Quiroga at ng isang mataas na ginang ng lipunan ng Maynila. Sa katunayan, kung hindi man kalahati, dalawa sa tatlong bahagi ng mga tiket ang napupunta sa Tsina, at ang iilang naiiwan sa Maynila ay ipinagbibili nang may patong na kalahating real fuerte [baryang pilak]. Kumbinsido ang marangal na ginoo na balang araw ay tatamaan niya ang malaking premyo, at nagngingitngit siya kapag nahaharap sa ganitong mga katiwalian.

Samantala, papatapos na ang hapunan. Mula sa kainan ay umaabot sa sala ang mga piraso ng mga tagay, tawanan, sabatan, halakhakan... Ilang ulit na naririnig ang pangalan ni Quiroga, kahalo ng mga salitang konsul, pagkakapantay-pantay, mga karapatan...

Ang may-handa, na hindi kumakain ng mga pagkaing Europeo, ay nakontento na lamang sa paminsan-minsang pag-inom ng isang kopa kasama ng kanyang mga panauhin, at nangakong maghahapunan kasama ng mga hindi nakaupo sa unang salang ng hapunan.

Nakapaghapunan na si Simoun bago dumating, at nakikipag-usap siya sa sala sa ilang mangangalakal na nagrereklamo sa kalagayan ng negosyo: masama ang lahat, tumitigil ang kalakalan, napakataas ng palitan ng salapi sa Europa; humihingi sila sa alahero ng payo o ipinahihiwatig sa kanya ang ilang ideya sa pag-asang iparating niya ang mga iyon sa Kapitan Heneral. Sa bawat lunas na kanilang inihahain, sumasagot si Simoun ng isang ngiting mapang-uyam at malupit: Hindi! kalokohan! hanggang sa, nang mainis, tanungin siya ng isa kung ano ang kanyang opinyon.

Simoun: Ang opinyon ko?—tanong niya;—pag-aralan ninyo kung bakit umuunlad ang ibang mga bansa at gawin ninyo ang ginagawa nila.

Isang Mangangalakal: At bakit sila umuunlad, Ginoong Simoun?

Nagkibit-balikat si Simoun at hindi sumagot.

Don Timoteo: Ang mga gawain sa puwerto na lubhang nagpapabigat sa kalakalan, at ang puwertong hindi matapos-tapos!—buntong-hininga ni Don Timoteo Pelaez;—isang tela de Guadalupe [mali ng anak sa “tela ni Penelope”: gawaing walang katapusan], gaya ng sabi ng anak ko, hinahabi at kinakalas... ang mga buwis...

Isa pang Mangangalakal: At nagrereklamo pa kayo!—bulalas ng isa pa.—At ngayong kauutos lamang ng Heneral na gibain ang mga bahay na yari sa magagaang materyales! At kayo pa naman na may isang kargamento ng yero!

Don Timoteo: Oo,—sagot ni Don Timoteo;—ngunit magkano ang nagastos ko sa kautusang iyan! At saka, hindi isasagawa ang paggiba hanggang sa isang buwan pa, hanggang sa dumating ang Kuwaresma; maaaring dumating ang iba pang mga kargamento... gusto ko sanang gibain agad ang mga iyon, ngunit... At saka, ano naman ang mabibili sa akin ng mga may-ari ng mga bahay na iyon, gayong pawang mahihirap sila, ang isa ay mas mahirap pa kaysa sa iba?

Isang Mangangalakal: Maaari naman ninyong bilhin ang mga bahay-bahay na iyon sa halagang barya lamang...

Isa pang Mangangalakal: At pagkatapos ay ipabawi ang kautusan at ipagbili ang mga iyon sa dobleng halaga... Iyan ang negosyo!

Ngumiti si Simoun ng kanyang malamig na ngiti, at nang makitang papalapit ang Tsinong si Quiroga, iniwan niya ang mga mapagreklamong mangangalakal upang batiin ang magiging konsul. Nang makita siya nito, nawala agad ang nasisiyahang anyo nito, at nagpakita ng mukhang kahawig ng sa mga mangangalakal at halos napayuko.

Lubhang iginagalang ng Tsinong si Quiroga ang alahero, hindi lamang dahil alam niyang napakayaman nito kundi dahil din sa ibinubulong na lihim na pakikipagkasundo nito sa Kapitan Heneral. Sinasabing sinusuportahan ni Simoun ang mga ambisyon ng Tsino at pabor ito sa konsulado, at may isang pahayagang galit sa mga Tsino na tumutukoy rito sa pamamagitan ng maraming paligoy-ligoy, pasaring at tuldok-tuldok, sa tanyag na pagtatalo nito sa isa pang pahayagang kampi sa mga taong may tirintas. Idinaragdag ng mga taong lubhang maingat, sa gitna ng mga kindat at putol-putol na salita, na ang Eminencia Negra [Itim na Kabunyian] ang nagpapayo sa Heneral na gamitin ang mga Tsino upang ibaba ang matigas na dangal ng mga katutubo.

Simoun: Upang mapanatiling sunud-sunuran ang isang bayan,—sinabi raw niya,—wala nang hihigit pa sa paghiya rito at pagbaba rito sa sarili nitong paningin.

Hindi nagtagal at dumating ang isang pagkakataon.

Ang mga gremio [samahan ng mga mamamayan ayon sa lahi] ng mga mestizo [mga taong may halong lahi] at ng mga katutubo ay laging nagbabantayan sa isa’t isa, at ginugugol nila ang kanilang diwang palaban at ang kanilang sigla sa paghihinala at kawalang-tiwala. Isang araw, sa misa, ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan] ng mga katutubo, na nakaupo sa bangkong nasa kanan at napakapayat, ay naisipang ipatong ang isang binti sa kabila, sa isang tindig na nonchalant [walang-bahala], upang magmukhang malaman ang mga hita at maipakita ang kanyang magagandang botines [maiikling botas]; ang sa gremio ng mga mestizo, na nakaupo sa kabilang bangko, palibhasa’y may bukol sa paa at hindi maipatong ang isang binti sa kabila dahil napakataba at malaki ang tiyan, ay umupo nang magkalayong-magkalayo ang mga binti upang maipakita ang kanyang tiyan na nakakulong sa isang tsalekong walang tupi, na pinalamutian ng isang magandang kadenang ginto at brilyante. Nagkaintindihan ang dalawang panig at nagsimula ang labanan: sa sumunod na misa, ang lahat ng mestizo, pati ang pinakapayat, ay may tiyan at magkalayong-magkalayo ang mga binti na parang nakasakay sa kabayo; ang lahat ng katutubo ay nakapatong ang isang binti sa kabila, kahit ang pinakamataba, at may kabesa de barangay [pinuno ng barangay na naniningil ng buwis] pang nagpasirko. Ang mga Tsino, nang makita sila, ay gumaya rin sa kanilang tindig: naupo sila na gaya ng sa kanilang mga tindahan, ang isang binti ay nakatiklop at nakataas at ang isa ay nakabitin at umuugoy. Nagkaroon ng mga protesta, mga sulat, mga expediente [mga kasulatan ng isang usapin], atbp.; nag-armas ang mga kuwadrilyero [mga tanod ng munisipyo], handang magsiklab ng isang digmaang sibil, tuwang-tuwa ang mga kura, naaaliw ang mga Kastila at kumikita ng pera sa kapinsalaan ng lahat, hanggang sa lutasin ng Heneral ang alitan sa pag-uutos na umupo silang lahat na gaya ng mga Tsino, dahil sila ang pinakamalaki ang ibinabayad, bagaman hindi sila ang pinakamaka-Katoliko. At dito na nagipit ang mga mestizo at mga katutubo, na dahil makikitid ang kanilang pantalon ay hindi makagaya sa mga Tsino. At upang lalong maging hayag ang layuning hiyain sila, isinagawa ang hakbang nang may karangyaan at seremonya, at pinaligiran ang simbahan ng isang pangkat ng kabalyeriya, habang sa loob ay pinagpapawisan ang lahat. Umabot ang usapin sa Cortes [parlamento ng Espanya], ngunit inulit lamang na ang mga Tsino, dahil sila ay nagbabayad, ay maaaring magpataw ng kanilang batas kahit sa mga seremonyang panrelihiyon, kahit na pagkatapos ay tumalikod sila sa pananampalataya at pagtawanan ang Kristiyanismo. Nasiyahan na ang mga katutubo at ang mga mestizo at natuto silang huwag nang mag-aksaya ng panahon sa ganoong mga kababawan.

Si Quiroga, sa kanyang bulol na pananalita at sa pinakamapagpakumbabang ngiti, ay nagpapakita ng giliw kay Simoun: malambing ang kanyang tinig, paulit-ulit ang kanyang mga pagyukod, ngunit pinutol siya ng alahero sa pamamagitan ng biglang pagtatanong:

Simoun: Nagustuhan ba ang mga pulseras?

Sa tanong na ito, naglaho na parang panaginip ang buong sigla ni Quiroga; ang malambing na tinig ay naging panaghoy, lalo siyang yumuko, at pinagdaop ang dalawang kamay at itinaas ang mga ito hanggang sa tapat ng kanyang mukha, na siyang anyo ng pagbating Tsino, at dumaing:

Quiroga: Uuh, siño Simoun! mia pelilo, mia luinalo! [Naku, Ginoong Simoun! Lugi ako, sira ako!]

Simoun: Ano, Tsinong Quiroga, lugi at sira? at ganito karaming bote ng champagne at ganito karaming panauhin!

Pumikit si Quiroga at ngumiwi. Jss! Ang nangyari nang hapong iyon, ang pangyayari sa mga pulseras, ay sumira sa kanya. Ngumiti si Simoun: kapag nagrereklamo ang isang mangangalakal na Tsino, iyon ay dahil maayos ang lahat sa kanya; kapag nagkukunwari siyang napakaganda ng takbo ng lahat, iyon ay dahil may nakikinita siyang pagkalugi o tatakas siya pauwi sa kanyang bansa.

Quiroga: Suya no sabe mia pelilo, mia luinalo? Ah, siño Simoun, mia hapay! [Hindi ba ninyo alam na lugi ako, sira ako? Ah, Ginoong Simoun, bagsak ako!]

At ang Tsino, upang lalong maunawaan ang kanyang kalagayan, ay inilalarawan ang salitang hapay sa pamamagitan ng pagkukunwaring bumabagsak nang lupaypay.

Gusto sanang tumawa ni Simoun, ngunit nagpigil siya at sinabing wala siyang alam, wala, talagang wala.

Dinala siya ni Quiroga sa isang silid, maingat na isinara ang pinto, at ipinaliwanag sa kanya ang sanhi ng kanyang kasawian.

Ang tatlong pulseras na may brilyante na hiningi niya kay Simoun upang ipakita sa kanyang asawa ay hindi para dito, isang kawawang india [katutubong babae, tawag ng mga Kastila] na nakakulong sa isang silid na parang isang babaeng Tsino, kundi para sa isang maganda at kaakit-akit na ginang, kaibigan ng isang malaking tao, na ang impluwensiya ay kailangan niya para sa isang negosyong maaaring pagtubuan niya nang malinis ng mga anim na libong piso. At dahil walang alam ang Tsino sa panlasa ng mga babae at gusto niyang maging magalang, hiningi niya ang tatlong pinakamagagandang pulseras ng alahero, na nagkakahalaga ng tatlo hanggang apat na libong piso ang bawat isa. Ang Tsino, nagkukunwaring walang-malay, ay nagsabi sa ginang, sa pinakamalambing niyang ngiti, na pumili ito ng pinakanagugustuhan nito, ngunit ang ginang, na mas walang-malay at mas malambing pa, ay nagpahayag na gusto nito ang tatlo at iniuwi ang lahat.

Humalakhak si Simoun.

Quiroga: Ah, siñolía! mia pelilo, mia luinalo! [Ah, ginoo! Lugi ako, sira ako!]—sigaw ng Tsino habang marahang sinasampal ang sarili ng kanyang mapipinong kamay.

Patuloy na tumatawa ang alahero.

Quiroga: Huu! malo genti, sigulo no siñola bilalelo! [Masamang tao, tiyak na hindi tunay na ginang!]—patuloy ng Tsino habang umiiling nang may pagkayamot.—Cosa? No tiene biligüensa, más que mia chino mia siempele genti. Ah, sigulo no siñola bilalelo; sigalela tiene más biligüensa! [Ano? Walang hiya, kahit Tsino ako, tao rin ako. Ah, tiyak na hindi tunay na ginang; mas may hiya pa ang babaeng manggagawa ng tabako!]

Simoun: Naisahan kayo, naisahan kayo!—bulalas ni Simoun habang tinatapik-tapik ang tiyan nito.

Quiroga: Y tolo mundo pile pilestalo y no pagalo, cosa ese? [At lahat ng tao ay humihingi ng pautang at hindi nagbabayad, ano ba iyan?]—at binibilang niya sa kanyang mga daliring armado ng mahahabang kuko,—impelealo, opisiá, tinienti, sulalo [kawani, opisyal, tenyente, sundalo], ah, siño Simoun, mia pelilo, mia hapay! [ah, Ginoong Simoun, lugi ako, bagsak ako!]

Simoun: Tama na, huwag nang masyadong magreklamo,—sabi ni Simoun;—iniligtas ko kayo sa maraming opisyal na humihingi sa inyo ng pera... Pinahiram ko sila upang hindi na nila kayo guluhin, at alam kong hindi nila ako mababayaran...

Quiroga: Pelo, siño Simoun, suya pilesta opisia, mia pilesta mujé, siñola, malinelo, tolo mundo... [Pero, Ginoong Simoun, kayo ay nagpapautang sa mga opisyal, ako ay nagpapautang sa mga babae, mga ginang, mga marinero, lahat ng tao...]

Simoun: Sige na, sige na, masisingil din ninyo ang mga iyon!

Quiroga: Mía cobalalo? Ah, sigulo suya no sabe! Cuando pelilo ne juego nunca pagalo! Mueno suya tiene consu, puele obiligá, mía no tiene... [Ako, makasisingil? Ah, tiyak na hindi ninyo alam! Kapag natalo sa sugal, hindi na kailanman nagbabayad! Mabuti pa kayo, may konsul kayo, maaari kayong mamilit; ako, wala...]

Nag-iisip si Simoun.

Simoun: Makinig kayo, Tsinong Quiroga,—sabi niya na tila wala sa sarili:—ako na ang bahalang maningil sa utang sa inyo ng mga opisyal at marinero; ibigay ninyo sa akin ang kanilang mga resibo.

Muling dumaing si Quiroga: hindi raw siya kailanman binibigyan ng mga ito ng resibo.

Simoun: Kapag dumating sila upang humingi sa inyo ng pera, ipadala ninyo silang lagi sa akin; gusto ko kayong iligtas.

Nagpasalamat si Quiroga nang lubos, ngunit hindi nagtagal ay bumalik siya sa kanyang mga panaghoy, nagsalita tungkol sa mga pulseras at inuulit:

Quiroga: Sigalela tiene más biligüensa!

Simoun: Carambas [Naku],—sabi ni Simoun habang pasulyap na tinitingnan ang Tsino na para bang pinag-aaralan ito;—kailangan ko pa naman ng pera at akala ko ay mababayaran ninyo ako. Ngunit may paraan ang lahat; ayokong malugi kayo dahil sa ganoon kaliit na bagay. Sige, isang pabor, at gagawin kong pito ang siyam na libong pisong utang ninyo sa akin. Naipapasok ninyo sa adwana ang lahat ng gusto ninyo, mga kahon ng lampara, mga bakal, mga pinggan, tanso, mga pisong Mehikano; kayo ba ang nagtutustos ng mga armas sa mga kumbento?

Tumatango ang Tsino; ngunit kailangan niyang suhulan ang marami.

Quiroga: Mía dale tolo á los Pales! [Ako ay nagbibigay ng lahat sa mga Padre!]

Simoun: Kung gayon, makinig kayo,—dagdag ni Simoun nang pabulong:—kailangan kong maipasok ninyo para sa akin ang ilang kahon ng mga riple na dumating ngayong gabi... gusto kong itago ninyo ang mga iyon sa inyong mga bodega; hindi magkakasya ang lahat sa aking bahay.

Nabahala si Quiroga.

Simoun: Huwag kayong mabahala, wala kayong anumang panganib: unti-unting itatago ang mga riple na iyon sa ilang bahay, at pagkatapos ay magsasagawa ng isang paghahalughog at marami ang ipadadala sa bilangguan... kayo at ako ay maaaring kumita nang malaki sa pagtulong na mapalaya ang mga nadakip. Naiintindihan ba ninyo ako?

Nag-aalangan si Quiroga; takot siya sa mga armas. Sa kanyang mesa ay may isang rebolber na walang bala na hindi niya kailanman hinahawakan nang hindi lumilingon sa ibang direksiyon at pumipikit.

Simoun: Kung hindi ninyo kaya, lalapit ako sa iba, ngunit kung gayon ay kailangan ko ang aking siyam na libong piso upang may ipanlangis sa mga kamay at ipampapikit sa mga mata.

Quiroga: Mueno, mueno! [Sige, sige!]—sabi sa wakas ni Quiroga;—pelo pone pileso mucha genti? manda liquisa, ja? [pero maraming tao ang ipabibilanggo? magpapahalughog, ha?]

Nang bumalik sina Quiroga at Simoun sa sala, naratnan nila roon ang mga nanggaling sa hapunan, masiglang nagtatalo: niluwagan ng champagne ang mga dila at pinasisigla nito ang mga utak. Nag-uusap sila nang may tiyak na kalayaan.

Sa isang pangkat na kinaroroonan ng maraming kawani, ilang ginang at ni Don Custodio, pinag-uusapan ang isang komisyong ipinadala sa India upang gumawa ng ilang pag-aaral tungkol sa sapatos ng mga sundalo.

Matandang Ginang: At sino-sino ang bumubuo nito?—tanong ng isang matandang ginang.

Isang Tinig: Isang koronel, dalawang opisyal at ang pamangkin ng Kanyang Ekselensiya.

Isang Kawani: Apat?—tanong ng isang kawani:—aba, anong komisyon iyan! at paano kung mahati ang mga opinyon? Mga dalubhasa man lamang ba sila?

Isa pang Kawani: Iyan din ang tanong ko,—dagdag ng isa pa:—sabi ko, dapat ay may kasamang isang sibilyan, isang walang mga pagkiling ng militar... isang sapatero halimbawa...

Nag-aangkat ng Sapatos: Iyan nga,—tugon ng isang nag-aangkat ng sapatos;—ngunit dahil hindi naman maaaring magpadala ng isang Indio o ng isang taga-Macao, at ang nag-iisang sapaterong peninsular [Kastilang isinilang sa Espanya] ay humingi ng ganoon kalaking bayad-araw...

Matandang Ginang: Ngunit para saan ba nila pag-aaralan ang sapatos?—tanong ng isang matandang ginang;—hindi naman siguro para sa mga artilyerong peninsular! Ang mga Indio ay maaaring magpatuloy na nakayapak, gaya ng sa kanilang mga bayan.

Balong Ginang: Tama nga, at lalong makatitipid ang kaban!—dagdag ng isa pang ginang, isang balo na hindi kontento sa kanyang pensiyon.

Kaibigan ng mga Opisyal: Ngunit, tingnan ninyo,—tugon ng isa pa sa mga naroroon, kaibigan ng mga opisyal ng komisyon.—Totoong maraming Indio ang nakayapak sa kanilang mga bayan, ngunit hindi lahat, at hindi pareho ang paglakad nang ayon sa sariling kagustuhan at ang paglakad habang nasa serbisyo: hindi mapipili ang oras, ni ang daan, ni makapagpapahinga kung kailan gusto. Isipin ninyo, ginang, na sa init ng araw sa katanghalian, ang lupa ay nakapagluluto ng tinapay. At lumakad kayo sa buhanginan, sa mabatong daan, araw sa itaas at apoy sa ibaba, at mga bala sa harapan...

Balong Ginang: Usapin lamang iyan ng pagkasanay!

Kaibigan ng mga Opisyal: Gaya ng asnong nasanay na hindi kumain! Sa kasalukuyang kampanya, ang malaking bahagi ng ating mga nasawi at nasugatan ay dahil sa mga sugat sa talampakan... Iyong sa asno, ginang, ang sinasabi ko, iyong sa asno!

Balong Ginang: Ngunit, iho,—tugon ng ginang,—isipin ninyo ang ganoon karaming perang masasayang sa suwelas. Sapat iyon upang bigyan ng pensiyon ang maraming ulila at balo para mapanatili ang prestihiyo. At huwag kayong ngumiti, hindi ako ang tinutukoy ko, na may pensiyon naman bagaman maliit, napakaliit para sa mga paglilingkod ng aking asawa, kundi ang iba na nagtitiis ng isang kaawa-awang buhay: hindi makatarungan na pagkatapos ng ganoon karaming pakiusap para makapunta rito at pagkatapos tumawid sa dagat, ay dito lamang sila mamamatay sa gutom... Maaaring totoo ang sinasabi ninyo tungkol sa mga sundalo, ngunit ang totoo ay mahigit tatlong taon na ako sa bansang ito at wala pa akong nakitang kahit isang pilay.

Katabing Ginang: Diyan ay sang-ayon ako sa ginang,—sabi ng katabi niya;—bakit pa sila bibigyan ng sapatos kung isinilang naman silang wala niyon?

Isang Tinig: At bakit pa ang kamisa?

Isa pang Tinig: At bakit pa ang pantalon?

Kaibigan ng mga Opisyal: Isipin ninyo kung gaano kalaki ang matitipid natin sa isang hukbong hubo’t hubad!—pagtatapos ng nagtatanggol sa mga sundalo.

Sa isa pang pangkat ay lalong mainit ang pagtatalo. Nagsasalita at nagtatalumpati si Ben Zayb, at gaya ng dati ay pinuputol siya ni Padre Camorra sa bawat sandali. Ang mamamahayag na mukhang prayle, sa kabila ng buong paggalang niya sa mga taong nakaabito, ay laging kaaway ni Padre Camorra, na itinuturing niyang isang kalahating prayle na napakasimple; sa gayon ay nagpapanggap siyang malaya at pinabubulaanan niya ang mga paratang ng mga tumatawag sa kanyang Fray Ibañez. Gusto naman ni Padre Camorra ang kanyang katunggali: ito lamang ang sumeseryoso sa tinatawag niyang kanyang mga pangangatwiran.

Ang pinag-uusapan ay ang magnetismo, ang espiritismo, ang mahika, atbp., at lumilipad sa hangin ang mga salita na parang mga kutsilyo at bola ng mga malabarista: sila ang naghahagis at sila rin ang sumasalo.

Nang taong iyon ay lubhang nakatatawag ng pansin sa perya ng Quiapo ang isang ulo, na mali ang tawag na espinghe, na itinatanghal ni Mr. Leeds, isang Amerikano. Malalaking anunsiyo ang tumatakip sa mga dingding ng mga bahay, mahiwaga at mapanglaw, na pumupukaw sa pag-uusisa. Hindi pa ito nakikita ni Ben Zayb, ni Padre Camorra, ni Padre Irene, ni Padre Salví; si Juanito Pelaez lamang ang nakapunta upang panoorin ito isang gabi, at ikinukuwento niya sa pangkat ang kanyang paghanga.

Si Ben Zayb, bilang mamamahayag, ay naghahanap ng likas na paliwanag; si Padre Camorra ay nagsasalita tungkol sa diyablo; ngumingiti si Padre Irene, nananatiling seryoso si Padre Salví.

Ben Zayb: Pero, padre, hindi na dumarating ang diyablo; kaya na nating ipahamak ang ating mga sarili...

Padre Camorra: Hindi iyan maipaliliwanag sa ibang paraan...

Ben Zayb: Kung ang agham...

Padre Camorra: Ayan na naman ang agham! puñales [isang mura; sa letra, mga punyal]!

Ben Zayb: Pero, pakinggan ninyo ako, patutunayan ko sa inyo. Usapin lamang ang lahat ng optika. Hindi ko pa nakikita ang ulo ni hindi ko alam kung paano nila ito itinatanghal. Ang ginoong ito—itinuturo si Juanito Pelaez—ay nagsasabi sa ating hindi ito kahawig ng mga nagsasalitang ulo na karaniwang ipinakikita—sige na! Ngunit iisa ang prinsipyo; usapin lamang ang lahat ng optika; sandali lang, maglalagay ng isang salamin nang ganito, isang salamin sa likod, at ang larawan ay naaaninag... ibig kong sabihin, ito ay purong problema ng pisika.

At kinuha niya sa mga dingding ang ilang salamin, pinagsama-sama ang mga ito, ikiniling, at nang hindi niya makuha ang epekto, nagtapos siya:

Ben Zayb: Gaya ng sinasabi ko, walang iba kundi usapin ng optika.

Padre Camorra: Ngunit anong mga salamin ang sinasabi ninyo, gayong sinasabi ni Juanito na ang ulo ay nasa loob ng isang kahong nakapatong sa isang mesa... Espiritismo ang nakikita ko riyan, sapagkat laging gumagamit ng mesa ang mga espiritista, at sa palagay ko, si Padre Salví, bilang gobernador eclesiástico [namamahala sa arsobispado habang wala ang arsobispo], ay dapat magbawal sa palabas.

Tahimik si Padre Salví; hindi siya nagsasabi ng oo ni hindi.

Simoun: Upang malaman kung mga diyablo o mga salamin ang nasa loob,—tugon ni Simoun,—ang pinakamabuti ay pumunta kayo upang panoorin ang tanyag na espinghe!

Mukhang mabuti ang mungkahi at tinanggap ito, ngunit nagpakita ng tiyak na pag-ayaw si Padre Salví at si Don Custodio. Sila, pupunta sa isang perya, makikipagsiksikan sa publiko at manonood ng mga espinghe at nagsasalitang ulo! Ano ang sasabihin ng mga Indio? Maaari silang ipagkamaling mga tao, na may parehong mga simbuyo at kahinaan gaya ng iba. Kaya si Ben Zayb, sa kanyang talino ng mamamahayag, ay nangakong pakikiusapan si Mr. Leeds na huwag papasukin ang publiko habang sila ay nasa loob: sapat nang karangalan ang ibibigay nila rito sa pagdalaw upang hindi ito tumanggi, at hindi pa nga sila dapat singilin ng bayad sa pagpasok. At upang pagtakpan ang kahilingang ito, sinabi ni Ben Zayb:

Ben Zayb: Sapagkat, isipin ninyo! kung matuklasan ko ang daya ng salamin sa harap ng publiko ng mga Indio! Maaagawan ko ng tinapay ang kawawang Amerikano!

Si Ben Zayb ay isang taong lubhang maingat sa konsensiya.

Mga labindalawa ang bumaba, kabilang ang ating mga kakilalang sina Don Custodio, Padre Salví, Padre Camorra, Padre Irene, Ben Zayb at Juanito Pelaez. Iniwan sila ng kanilang mga karwahe sa bukana ng plasa ng Quiapo.