Kabanata XV Ginoong Pasta

Pumunta si Isagani sa bahay ng abogado, isa sa mga may pinakapambihirang talino sa Maynila, na sinasangguni ng mga prayle kapag sila ay lubhang nagigipit. Medyo naghintay ang binata dahil marami ang kliyente, ngunit sa wakas ay dumating ang kanyang pagkakataon at pumasok siya sa tanggapan o bufete [opisina ng abogado], gaya ng karaniwang tawag dito sa Pilipinas.

Tinanggap siya ng abogado na may mahinang ubo-ubo, habang palihim na tumitingin sa kanyang mga paa; hindi ito tumayo ni nag-abalang paupuin siya, at nagpatuloy sa pagsusulat. Nagkaroon si Isagani ng pagkakataong pagmasdan at suriin itong mabuti. Tumanda na nang husto ang abogado, puti na ang buhok, at ang pagkakalbo ay kumalat na sa halos buong ibabaw ng ulo. Maasim at mabagsik ang kanyang mukha.

Tahimik ang lahat sa tanggapan; ang tanging naririnig ay ang mga bulungan ng mga tagasulat o mga katulong na nagtatrabaho sa katabing silid: lumalangitngit ang kanilang mga pluma na para bang nakikipag-away sa papel.

Sa wakas ay natapos ng abogado ang kanyang isinusulat, binitawan ang pluma, itinaas ang ulo, at nang makilala ang binata, nagliwanag ang kanyang mukha at magiliw na iniabot ang kamay.

Ginoong Pasta: Kumusta, binata! Ngunit maupo kayo, ipagpaumanhin ninyo... hindi ko alam na kayo pala. At ang inyong tiyo?

Lumakas ang loob ni Isagani at inakala niyang magiging maayos ang kanyang pakay. Isinalaysay niya nang maikli ang nangyayari, habang matamang pinag-aaralan ang epekto ng kanyang mga salita. Sa simula ay nakinig si Ginoong Pasta nang walang kibo, at bagaman alam niya ang mga pagkilos ng mga estudyante, nagkunwari siyang walang alam, na para bang ipinakikitang wala siyang kinalaman sa mga kalokohang iyon ng kabataan; ngunit nang mahinuha niya kung ano ang ibig hingin sa kanya at marinig na ang usapan ay tungkol sa Bise Rektor, mga prayle, Kapitan Heneral, panukala, atbp., unti-unting dumilim ang kanyang mukha at sa wakas ay napabulalas:

Ginoong Pasta: Ito ang bayan ng mga panukala! Ngunit magpatuloy kayo, magpatuloy kayo.

Hindi pinanghinaan ng loob si Isagani; nagsalita siya tungkol sa lutas na ibibigay sa usapin, at nagtapos sa pagpapahayag ng tiwala ng kabataan na siya, si Ginoong Pasta, ay mamamagitan para sa kanila sakaling sumangguni sa kanya si Don Custodio, gaya ng inaasahan. Hindi nangahas si Isagani na sabihing magpapayo siya, dahil sa ngiwing ginagawa ng abogado.

Ngunit may pasya na si Ginoong Pasta, at iyon ay ang huwag makialam sa anumang paraan sa usaping iyon, bilang sumasangguni man o sinasangguni. Alam niya ang nangyari sa Los Baños; alam niyang may dalawang pangkat, at hindi si Padre Irene ang tanging tagapagtanggol sa panig ng mga estudyante, ni hindi siya ang nagmungkahing ipasa ang kasulatan ng usapin sa Comisión de Instrucción Primaria [lupon ng pagtuturong primarya], kundi ang kabaligtaran. Si Padre Irene, si Padre Fernández, ang kondesa, isang mangangalakal na nakikinita na ang pagbebenta ng mga materyales para sa bagong Akademya, at ang mataas na kawaning walang tigil sa pagbanggit ng mga kautusan ng hari sa ibabaw ng mga kautusan ng hari, ay magtatagumpay na sana, nang si Padre Sibyla, sa hangaring makakuha ng panahon, ay ipinaalala ang Comisión Superior [mataas na lupon ng pagtuturong primarya]. Sariwa ang lahat ng ito sa alaala ng dakilang abogado, kaya nang matapos magsalita si Isagani, ipinasya niyang lituhin ito sa mga pag-iwas, gusutin ang usapin, at ibaling ang usapan sa ibang larangan.

Ginoong Pasta: Oo!—sabi niya, nakausli ang mga labi at kinakamot ang kanyang kalbo;—walang sinumang makahihigit sa akin sa pag-ibig sa bayan at sa mga hangaring makabago, ngunit... hindi ko maaaring isangkot ang aking sarili... hindi ko alam kung batid ninyo ang aking kalagayan, isang napakaselang kalagayan... marami akong interes... kailangang kumilos ako sa loob ng hangganan ng mahigpit na pag-iingat... isa itong pananagutan...

Ibig ng abogado na tulirohin ang binata sa karangyaan ng mga salita, at nagsimula siyang magsalita tungkol sa mga batas, sa mga dekreto, at sa sobrang dami ng kanyang sinabi, sa halip na masilo ang binata, muntik na niyang masilo ang kanyang sarili sa isang labirinto ng mga pagsipi.

Isagani: Hindi po namin kayo ibig ilagay sa alanganin kailanman,—tugon ni Isagani nang buong hinahon;—iligtas nawa kami ng Diyos sa paggambala kahit kaunti sa mga taong ang buhay ay lubhang kapaki-pakinabang sa iba pang mga Pilipino! Ngunit gaano man kakaunti ang aking kaalaman sa mga batas, mga kautusan ng hari, mga probisyon at mga tadhanang umiiral sa ating bayan, hindi ko po inaakalang may anumang masama sa pagtulong sa matataas na layunin ng pamahalaan, sa pagsisikap na mabigyan ito ng wastong pagpapakahulugan; iisa ang ating hinahabol na layunin at sa mga paraan lamang tayo nagkakaiba.

Napangiti ang abogado; nagpapadala ang binata sa ibang larangan, at doon niya ito lilituhin; nalilito na nga ito.

Ginoong Pasta: Diyan mismo ang buhol, gaya ng karaniwang sinasabi; maliwanag na kapuri-puri ang tumulong sa pamahalaan kapag tinutulungan ito nang may pagpapasakop, sumusunod sa mga tadhana nito, sa tuwid na diwa ng mga batas na kaayon ng tuwid na paniniwala ng mga namamahala, at hindi sumasalungat sa sinauna at pangkalahatang paraan ng pag-iisip ng mga taong may tungkulin sa kapakanang panlahat ng mga indibidwal na bumubuo sa isang lipunan. At kaya nga krimen, kaya nga dapat parusahan, sapagkat nakasasakit sa mataas na prinsipyo ng awtoridad, ang magtangka ng isang hakbang na salungat sa sariling pasimuno nito, kahit ipagpalagay pang mas mabuti iyon kaysa sa hakbang ng pamahalaan, sapagkat ang ganoong gawa ay maaaring makasugat sa prestihiyo, na siyang unang batayang kinasasaligan ng lahat ng gusaling kolonyal.

At ang matandang abogado, tiyak na ang talumpating iyon ay nakapagpatuliro man lamang kay Isagani, ay sumandal nang maginhawa sa kanyang malaking silya, seryosong-seryoso ngunit tumatawa sa loob-loob.

Gayunman, tumugon si Isagani:

Isagani: Akala ko po ay lalong maghahanap ang mga pamahalaan ng mas matitibay na batayan habang lalo silang nanganganib... Ang batayang prestihiyo ang pinakamahina para sa mga pamahalaang kolonyal, sapagkat wala ito sa kanila kundi nasa mabuting kalooban ng mga pinamamahalaan, habang nais pa ng mga ito na kilalanin iyon... Ang batayang katarungan o katwiran ang sa tingin ko ay mas pangmatagalan.

Itinaas ng abogado ang kanyang ulo; ano? nangangahas ang binatang iyon na sumagot sa kanya at makipagtalo sa kanya, sa kanya, kay Ginoong Pasta? Hindi pa ba ito natutuliro sa kanyang malalaking salita?

Ginoong Pasta: Binata, kailangang isantabi ang mga ganyang pagninilay, sapagkat mapanganib ang mga iyan,—sabad ng abogado, kasabay ng isang kumpas.—Ang sinasabi ko sa inyo ay kailangang hayaang kumilos ang pamahalaan.

Isagani: Ginawa po ang mga pamahalaan para sa kabutihan ng mga bayan, at upang matupad nang wasto ang kanilang layunin, kailangan nilang sundin ang mga mungkahi ng mga mamamayan, na siyang higit na nakaaalam ng kanilang mga pangangailangan.

Ginoong Pasta: Ang mga bumubuo sa pamahalaan ay mga mamamayan din, at kabilang pa sa pinakamarurunong.

Isagani: Ngunit bilang mga tao, maaari silang magkamali, at hindi nila dapat ipagwalang-bahala ang ibang mga opinyon.

Ginoong Pasta: Kailangang magtiwala sa kanila; sila ang magbibigay ng lahat.

Isagani: May isang kasabihang purong Kastila na nagsasabing el que no llora no mama [ang hindi umiiyak ay hindi nakasususo]. Ang hindi hinihingi ay hindi ibinibigay.

Ginoong Pasta: Kabaligtaran!—sagot ng abogado na tumatawa nang may pang-uuyam;—sa pamahalaan ay eksaktong kabaligtaran ang nangyayari...

Ngunit bigla siyang tumigil na para bang sobra na ang nasabi niya, at ibig niyang itama ang kanyang kawalang-ingat:

Ginoong Pasta: Nagbigay sa atin ang pamahalaan ng mga bagay na hindi natin hiningi, ni hindi natin maaaring hingin... sapagkat ang humingi... ang humingi ay nagpapahiwatig na may kulang ito sa isang bagay at dahil dito ay hindi nito tinutupad ang tungkulin nito... ang magmungkahi rito ng isang paraan, ang subuking gabayan ito, huwag nang sabihing labanan ito, ay pagpapalagay na kaya nitong magkamali, at nasabi ko na sa inyo, ang ganitong mga pagpapalagay ay banta sa pag-iral ng mga pamahalaang kolonyal... Hindi ito alam ng karaniwang tao, at ang mga kabataang padalos-dalos kumilos ay hindi nakaaalam, hindi nakauunawa, ayaw umunawa kung gaano nakasasama ang humingi... kung gaano kasubersibo ang ideyang iyon...

Isagani: Ipagpaumanhin po ninyo,—sabad ni Isagani, na nasaktan sa mga katwirang ginagamit sa kanya ng dalubhasa sa batas;—kapag sa pamamagitan ng mga legal na paraan ay humihingi ang isang bayan ng isang bagay sa pamahalaan, iyon ay dahil itinuturing niya itong mabuti at handang magkaloob ng kabutihan, at ang gawang ito, sa halip na makagalit dito, ay dapat pa ngang ikalugod nito: sa ina humihingi, hindi kailanman sa madrasta. Ang pamahalaan, sa aking walang-karanasang palagay, ay hindi isang nilalang na nakaaalam ng lahat, na nakakikita at nakapanghuhula ng lahat, at kahit pa ganoon nga ito, hindi ito maaaring magdamdam, sapagkat nariyan po ang Simbahan mismo na walang ginagawa kundi humingi nang humingi sa Diyos na nakakikita at nakaaalam ng lahat, at kayo mismo ay humihingi at humihiling ng maraming bagay sa mga hukuman ng pamahalaang iyon din, at ni ang Diyos ni ang mga hukuman ay hindi pa nagdaramdam hanggang ngayon. Nasa budhi ng lahat na ang pamahalaan, bilang isang institusyong pantao, ay nangangailangan ng tulong ng iba, nangangailangang ipakita at ipadama rito ang katotohanan ng mga bagay-bagay. Kayo mismo ay hindi kumbinsido sa katotohanan ng inyong pagtutol; kayo mismo ay nakaaalam na malupit at mapaniil ang pamahalaang, upang ipagmalaki ang lakas at kasarinlan, ay tumatanggi sa lahat dahil sa takot o kawalan ng tiwala, at ang mga bayang sinisiil at inaalipin lamang ang may tungkuling huwag humingi ng anuman kailanman. Ang isang bayang nasusuklam sa kanyang pamahalaan ay hindi dapat humiling dito ng iba pa kundi ang lisanin nito ang kapangyarihan.

Nagngingiwi ang matandang abogado, iniiling-iling ang ulo bilang tanda ng di-pagsang-ayon, at hinihimas ng kamay ang kanyang kalbo; pagkatapos, sa tonong may awang mapagtangkilik, ay nagsabi:

Ginoong Pasta: Hm! masasamang doktrina ang mga iyan, masasamang teorya, hm! Halatang bata pa kayo at walang karanasan sa buhay. Tingnan ninyo ang nangyayari sa mga batang walang karanasan na sa Madrid ay humihingi ng napakaraming reporma: pinaratangan silang lahat ng filibusterismo [paghihimagsik laban sa Espanya], marami ang hindi nangangahas na bumalik, at gayunman, ano ba ang hinihingi nila? Mga bagay na banal, luma, at walang malisya dahil kilalang-kilala na ng lahat... Ngunit may mga bagay na hindi ko maipaliwanag sa inyo, napakaselan ng mga iyon... o, sige... inaamin ko sa inyo na may iba pang mga dahilan bukod sa mga nabanggit na nagtutulak sa isang matinong pamahalaan na sistematikong tanggihan ang mga hangarin ng isang bayan... hindi... maaari ring mangyari na makatagpo tayo ng mga pinunong napakahangal at katawa-tawa... ngunit laging may iba pang mga dahilan... kahit pa ang hinihingi ay ang pinakamakatarungan... iba-iba ang kalagayan ng mga pamahalaan...

At nag-aatubili ang matanda, tinitigan si Isagani, at pagkatapos, na parang nakapagpasya, ay kumumpas ng kamay na tila itinataboy ang isang ideya.

Isagani: Hula ko po kung ano ang ibig ninyong sabihin,—patuloy ni Isagani, malungkot na ngumingiti;—ibig ninyong sabihin na ang isang pamahalaang kolonyal, mismong dahil binuo ito sa isang paraang di-ganap at dahil nakasalig ito sa mga premisa...

Ginoong Pasta: Hindi, hindi, hindi iyan, hindi!—masiglang sabad ng matanda, na nagkukunwaring may hinahanap sa kanyang mga papel;—hindi, ang ibig kong sabihin... ngunit nasaan ang aking salamin?

Isagani: Ayan po,—sabi ni Isagani.

Isinuot ni Ginoong Pasta ang salamin, nagkunwaring nagbabasa ng ilang papel, at nang makitang naghihintay ang binata, ay nautal:

Ginoong Pasta: May ibig akong sabihin... ibig kong sabihin, ngunit nakalimutan ko na... kayo, sa inyong kasiglahan, ay sumabad sa akin... maliit na bagay lamang iyon... Kung alam lamang ninyo ang kalagayan ng aking ulo, napakarami kong gagawin!

Naunawaan ni Isagani na pinaaalis na siya.

Isagani: Kung gayon po,—sabi niya habang tumatayo,—kami ay...

Ginoong Pasta: Ah!... makabubuti sa inyo na ipaubaya ang usapin sa mga kamay ng pamahalaan; ito ang lulutas niyon ayon sa kagustuhan nito... Sinasabi ninyong tutol ang Bise Rektor sa pagtuturo ng Kastila. Marahil nga, hindi sa diwa kundi sa anyo. Sinasabing ang Rektor na darating ay may dalang panukalang reporma sa pagtuturo... maghintay muna kayo nang kaunti, bigyan ng panahon ang panahon, mag-aral kayo at malapit na ang mga eksamen, at naku naman! kayo na mahusay nang magsalita ng Kastila at madaling makapagpahayag, bakit pa kayo nakikisangkot sa gulo? Ano ang interes ninyo na ituro ito nang tangi? Tiyak na ganito rin ang palagay ni Padre Florentino! Ikumusta ninyo ako nang marami sa kanya...

Isagani: Ang aking tiyo,—sagot ni Isagani,—ay lagi pong nagbibilin sa akin na isipin ko ang iba gaya ng pag-iisip ko sa aking sarili... hindi po ako naparito para sa aking sarili, naparito ako sa ngalan ng mga nasa mas masamang kalagayan...

Ginoong Pasta: Ano ba naman! Gawin nila ang ginawa ninyo, magsunog sila ng kilay sa pag-aaral at makalbo gaya ng pagkakalbo ko sa pagsasaulo ng buong mga talata... At sa palagay ko, kung marunong kayong magsalita ng Kastila ay dahil pinag-aralan ninyo ito; hindi kayo taga-Maynila ni anak ng mga magulang na Kastila! Kaya pag-aralan nila ang pinag-aralan ninyo at gawin ang ginawa ko... Naging utusan ako ng lahat ng prayle, ipinaghanda ko sila ng tsokolate, at habang hinahalo ito ng aking kanang kamay sa batirol, hawak ng kaliwa ang gramatika; natuto ako at, salamat sa Diyos, hindi ko na kinailangan ng iba pang guro, ni ng iba pang akademya, ni ng pahintulot ng pamahalaan... Maniwala kayo sa akin: ang ibig matuto ay natututo at nagiging marunong!

Isagani: Ngunit ilan po sa mga ibig matuto ang nakararating sa narating ninyo? Isa sa sampung libo, at iyon pa man!

Ginoong Pasta: Psch! At ano pa ang kailangan?—sagot ng matanda na nagkikibit-balikat.—Sobra-sobra na ang mga abogado, marami ang nauuwi sa pagiging tagasulat. Mga doktor? Nag-iinsultuhan sila, nagsisiraan at nagpapatayan sa pag-aagawan sa isang maysakit... Mga bisig, ginoo, mga bisig ang kailangan natin para sa agrikultura!

Naunawaan ni Isagani na nag-aaksaya siya ng panahon, ngunit ibig pa rin niyang tumugon.

Isagani: Walang duda,—sagot niya;—marami pong doktor at abogado, ngunit hindi ko sasabihing sobra na tayo sa kanila, sapagkat may mga bayan tayong wala ni isa sa kanila; ngunit kung marami man sila sa bilang, marahil ay kulang tayo sa kalidad. At yamang hindi mapipigilang mag-aral ang kabataan, at walang ibang propesyong iniaalok sa atin dito, bakit pababayaang masayang ang kanilang panahon at pagsisikap? At kung ang kakulangan ng pagtuturo ay hindi pumipigil sa marami na maging abogado o doktor, kung magkakaroon din tayo ng mga ito sa bandang huli, bakit hindi na lamang magkaroon ng mahuhusay? At gayunman, kahit pa ang ibig lamang ay gawing bayan ng mga magsasaka ang bansa, bayan ng mga trabahador, at itakwil dito ang lahat ng gawaing pangkaisipan, wala po akong nakikitang anumang masama sa pagpapamulat sa mga magsasaka at trabahador ding ito, sa pagbibigay man lamang sa kanila ng edukasyong magpapahintulot sa kanila na paunlarin pagkatapos ang kanilang sarili at ang kanilang mga gawain, at maglalagay sa kanila sa kalagayang maunawaan ang maraming bagay na hindi nila alam sa kasalukuyan.

Ginoong Pasta: Bah, bah, bah!—bulalas ng abogado, gumuguhit ng mga bilog sa hangin ng kanyang kamay na parang itinataboy ang mga ideyang napukaw;—para maging mahusay na mag-aani ay hindi kailangan ng napakaraming retorika. Mga panaginip, mga ilusyon, ideolohiya! O siya! ibig ba ninyong sumunod sa isang payo?

At tumayo siya, at magiliw na ipinatong ang kamay sa balikat ng binata, at nagpatuloy:

Ginoong Pasta: Bibigyan ko kayo ng isa, at napakahusay, sapagkat nakikita kong matalino kayo at hindi masasayang ang payo. Mag-aaral kayo ng Medisina, hindi ba? Kung gayon, magkasya kayo sa pag-aaral kung paano maglagay ng tapal at magkabit ng linta, at huwag na huwag ninyong subuking pabutihin o pasamain ang kapalaran ng inyong kapwa. Kapag nakatapos na kayo bilang lisensiyado, pakasal kayo sa isang dalagang mayaman at relihiyosa, sikapin ninyong manggamot at maningil nang mahusay; layuan ninyo ang lahat ng bagay na may kinalaman sa pangkalahatang kalagayan ng bansa; magsimba kayo, mangumpisal at tumanggap ng komunyon kapag ginagawa ito ng iba, at makikita ninyo na pagkatapos ay pasasalamatan ninyo ako, at makikita ko iyon kung buhay pa ako. Tandaan ninyo palagi na ang pagkakawanggawang wastong nauunawaan ay nagsisimula sa sarili; walang dapat hanapin ang tao sa lupa kundi ang pinakamalaking kabuuan ng sariling kaligayahan, gaya ng sabi ni Bentham; kapag pinasok ninyo ang mga quijotismos [mga pangarap na gaya ng kay Don Quijote], hindi kayo magkakaroon ng propesyon, hindi kayo makapag-aasawa, hindi kayo magiging anuman. Tatalikuran kayo ng lahat, at ang inyong mga kababayan mismo ang unang tatawa sa inyong kamusmusan. Maniwala kayo sa akin, maaalala ninyo ako at sasabihin ninyong tama ako kapag may uban na kayo gaya ko, mga ubang tulad ng mga ito!

At hinawakan ng matandang abogado ang kanyang kakaunting puting buhok, malungkot na ngumingiti at iniiling ang ulo.

Isagani: Kapag may uban na po ako gaya ng sa inyo, ginoo,—sagot ni Isagani na kasinglungkot niya,—at lingunin ko ang aking nakaraan at makita kong para sa aking sarili lamang ako nagtrabaho, nang hindi ginagawa ang abot ng aking makakaya at nararapat para sa bayang nagbigay sa akin ng lahat, para sa mga mamamayang tumutulong sa akin upang mabuhay, kung gayon, ginoo, ang bawat uban ay magiging isang tinik sa akin, at sa halip na ipagmalaki ko ang mga iyon, ikahihiya ko!

At pagkasabi nito, yumukod siya nang malalim at lumabas.

Nanatiling di-gumagalaw ang abogado sa kanyang kinaroroonan, nakatitig na tila natulala. Narinig niya ang mga yabag na unti-unting lumalayo, at muli siyang naupo habang bumubulong:

Ginoong Pasta: Kawawang binata! Minsan din ay dumaan sa aking isip ang ganyang mga kaisipan! Ano pa ba ang hahangarin ng lahat kundi ang masabi: ginawa ko ito para sa aking bayan, inialay ko ang aking buhay sa kabutihan ng iba...? Koronang laurel na babad sa pait ng sabila, mga tuyong dahong tumatakip sa mga tinik at uod! Hindi iyan ang buhay, hindi iyan nagpapakain, ni nagbibigay ng karangalan; halos sa sarsa lamang nagagamit ang laurel... ni hindi nagbibigay ng kapanatagan... ni nagpapanalo ng mga kaso, kabaligtaran pa nga! Ang bawat bansa ay may kanya-kanyang moralidad, gaya ng kanyang klima at mga sakit, na iba sa klima at mga sakit ng ibang mga bansa!

At pagkatapos ay idinagdag niya:

Ginoong Pasta: Kawawang binata!... Kung lahat ay mag-iisip at kikilos na gaya niya, hindi ko sinasabing hindi... Kawawang binata! Kawawang Florentino!