Paunang Salita

Mambabasang walang abala: kahit walang sumpa ay maaari mo akong paniwalaan na nais ko sanang ang aklat na ito, bilang anak ng isip, ay maging pinakamaganda, pinakamakisig at pinakamatalinong maaaring maisip. Ngunit hindi ko nagawang salungatin ang kaayusan ng kalikasan, na doon ay nagsisilang ang bawat bagay ng kawangis nito. Kaya ano pa ang maisisilang ng aking tigang at di-nalinang na isip, kundi ang kasaysayan ng isang anak na tuyot, kulubot, pabagu-bago ang loob at puno ng sari-saring kaisipang hindi pa naisip ninuman, gaya ng isang ipinaglihi sa bilangguan, kung saan nakaluklok ang lahat ng kahirapan at naninirahan ang bawat malungkot na ingay? Ang katahimikan, ang mapayapang lugar, ang ganda ng kabukiran, ang aliwalas ng langit, ang lagaslas ng mga bukal, ang kapanatagan ng kalooban ay malaking tulong upang ang pinakatigang na mga musa ay maging mabunga at mag-alay sa mundo ng mga supling na pupuno rito ng pagkamangha at kasiyahan. Nangyayaring may isang amang may anak na pangit at walang anumang kaaya-aya, at ang pagmamahal niya rito ay nagpipiring sa kanyang mga mata upang hindi niya makita ang mga kapintasan nito; sa halip, itinuturing niya ang mga ito na katalinuhan at kariktan at ikinukuwento sa kanyang mga kaibigan bilang katalasan at pagpapatawa. Ngunit ako, na bagaman mukhang ama ay ama-amahan lamang ni Don Quijote, ay ayaw sumabay sa agos ng kaugalian, ni magsumamo sa iyo, halos nangingilid ang luha, gaya ng ginagawa ng iba, minamahal kong mambabasa, na patawarin mo o palampasin ang mga kapintasang makikita mo sa anak kong ito; sapagkat hindi ka niya kamag-anak ni kaibigan, at may kaluluwa ka sa iyong katawan at sariling kalayaang magpasya gaya ng pinakamagaling, at nasa sarili mong bahay ka, na doon ay ikaw ang panginoon, gaya ng hari sa kanyang mga buwis, at alam mo ang karaniwang sinasabi: na sa ilalim ng aking balabal, ang hari’y aking pinapatay. Ang lahat ng ito ay nagpapalaya sa iyo sa anumang paggalang at pananagutan; kaya maaari mong sabihin tungkol sa kasaysayang ito ang lahat ng maibigan mo, nang walang takot na siraan ka dahil sa masama o gantimpalaan dahil sa mabuting sasabihin mo tungkol dito.

Ang nais ko lamang ay ibigay ito sa iyo nang malinis at hubad, walang palamuti ng paunang salita, ni ng di-mabilang na hanay ng mga nakaugaliang soneto, epigrama at papuring karaniwang inilalagay sa simula ng mga aklat. Sapagkat masasabi ko sa iyo na, bagaman nahirapan ako sa pagsulat nito, wala nang mas mabigat sa akin kaysa paggawa ng paunang salitang ito na binabasa mo. Maraming ulit kong dinampot ang pluma upang isulat ito, at maraming ulit ko itong binitawan, dahil hindi ko alam kung ano ang isusulat ko; at minsan, habang ako’y natitigilan, kaharap ang papel, nakaipit sa tainga ang pluma, nakatukod sa mesa ang siko at nasa pisngi ang kamay, at iniisip kung ano ang sasabihin ko, ay biglang pumasok ang isang kaibigan ko, palabiro at matalino, na nang makita akong malalim ang iniisip ay itinanong sa akin ang dahilan; at, sapagkat hindi ko ito inilihim, sinabi ko sa kanya na iniisip ko ang paunang salitang kailangan kong gawin para sa kasaysayan ni Don Quijote, at na pinahihirapan ako nito nang gayon na ayaw ko na itong gawin, at lalong ayaw ko nang ilathala ang mga kabayanihan ng gayong marangal na kabalyero.

—Sapagkat paano ninyong nais na hindi ako maguluhan sa kung ano ang sasabihin ng sinaunang mambabatas na tinatawag na madla, kapag nakita nito na, matapos ang napakaraming taon ng pagkakatulog ko sa katahimikan ng limot, ay lalabas ako ngayon, pasan ang lahat ng aking taon, dala ang isang salaysay na kasintuyo ng dayami, salat sa imbensiyon, kapos sa istilo, dukha sa matatalinong kaisipan at walang anumang karunungan at doktrina; walang mga tala sa gilid ng pahina at walang mga paliwanag sa dulo ng aklat, gaya ng nakikita kong ginagawa sa ibang mga aklat, kahit pa kathang-isip at makamundo, na puno ng mga pangungusap nina Aristóteles, Platón at ng buong pulutong ng mga pilosopo, na nagpapahanga sa mga mambabasa at nagpapaturing sa kanilang mga may-akda na mga taong palabasa, marurunong at matatas magsalita? E paano pa kapag sinisipi nila ang Banal na Kasulatan! Wala nang masasabi kundi na sila’y mga santo Tomas at iba pang pantas ng Simbahan; at dito’y nagpapanatili sila ng kaangkupang kay talino, na sa isang linya ay naglalarawan ng isang mangingibig na wala sa sarili at sa kasunod ay gumagawa ng isang munting sermong Kristiyano, na kay sarap at kay ganda pakinggan o basahin. Kulang sa lahat ng ito ang aking aklat, sapagkat wala akong maitatala sa gilid ng pahina, ni maipapaliwanag sa dulo, at lalong hindi ko alam kung sinong mga may-akda ang sinusundan ko rito upang ilagay sila sa simula, gaya ng ginagawa ng lahat, ayon sa mga titik ng abakada, nagsisimula kay Aristóteles at nagtatapos kay Xenofonte at kay Zoílo o Zeuxis, kahit mapanirang-puri ang isa at pintor ang isa pa. Kulang din ang aking aklat sa mga soneto sa simula, o kahit man lamang mga sonetong ang mga may-akda ay mga duke, markes, konde, obispo, ginang o bantog na makata; bagaman kung hihingi ako ng mga ito sa dalawa o tatlong kaibigang kapwa manunulat, alam kong ibibigay nila sa akin, at ganoon kahusay na hindi mapapantayan ng mga likha ng mga may higit na pangalan sa ating Espanya. Sa madaling sabi, ginoo at kaibigan ko—patuloy ko—, ipinasya kong manatiling nakalibing si Ginoong Don Quijote sa kanyang mga talaan sa La Mancha, hanggang ipagkaloob ng langit ang isang magpapalamuti sa kanya ng lahat ng kulang sa kanya; sapagkat wala akong kakayahang punan ang mga iyon, dahil sa aking kakulangan at kaunting pinag-aralan, at dahil likas akong tamad at batugan sa paghahanap ng mga may-akdang magsasabi ng kaya kong sabihin kahit wala sila. Dito nagmumula ang pagkatigil at pagkalunod sa pag-iisip, kaibigan, na kinatagpuan ninyo sa akin; sapat nang dahilan upang ako’y malagay rito ang narinig ninyo sa akin.

Nang marinig ito ng aking kaibigan, tinampal niya ang sariling noo, humagalpak ng tawa, at sinabi sa akin:

—Diyos ko, kapatid, ngayon lamang ako namulat sa isang pagkakamaling kinasadlakan ko sa buong mahabang panahong pagkakakilala ko sa inyo, na doon ay lagi ko kayong itinuring na matalino at maingat sa lahat ng inyong mga gawa. Ngunit ngayon ay nakikita kong kasinlayo kayo ng langit sa lupa sa pagiging gayon. Paanong posible na ang mga bagay na ganito kaliit ang halaga at kadaling lunasan ay magkaroon ng lakas na patigilin at lamunin ang isang isip na kasinghinog ng sa inyo, at sanay na sanay na lumusot at dumaig sa iba pang higit na malalaking hirap? Sa totoo lang, hindi ito nagmumula sa kakulangan ng kakayahan, kundi sa labis na katamaran at kasalatan sa pag-iisip. Nais ba ninyong makita kung totoo ang sinasabi ko? Kung gayon, makinig kayong mabuti sa akin at makikita ninyo kung paanong, sa isang kisap-mata, lulutasin ko ang lahat ng inyong suliranin at pupunan ang lahat ng kakulangang sinasabi ninyong nagpapatigil at nagpapaduwag sa inyo upang huwag nang ilabas sa liwanag ng mundo ang kasaysayan ng inyong bantog na si Don Quijote, ilaw at salamin ng buong kabalyeriyang gala.

—Sabihin ninyo—sagot ko sa kanya, nang marinig ang kanyang sinabi—: sa anong paraan ninyo balak punan ang hungkag ng aking pangamba at gawing malinaw ang kaguluhan ng aking pagkalito?

Dito’y sinabi niya:

—Ang una ninyong ikinababahala, ang mga soneto, epigrama o papuring kulang sa inyo para sa simula, at na dapat ay mula sa mga taong kagalang-galang at may titulo, ay malulunasan kung kayo mismo ang magpapakahirap na gumawa ng mga ito, at pagkatapos ay mabibinyagan ninyo at mapapangalanan ayon sa gusto ninyo, ipinaaangkin ang mga ito kay Preste Juan ng mga Indias o sa Emperador ng Trapisonda, na ayon sa nalalaman ko ay may balitang naging bantog na mga makata; at kung hindi man sila naging gayon, at may ilang mapagmarunong at gradwado na kumagat at bumulong sa inyong likuran tungkol sa katotohanang ito, huwag ninyong pansinin kahit dalawang kusing; sapagkat kahit mapatunayan nila ang kasinungalingan, hindi naman nila puputulin ang kamay na ipinansulat ninyo.

Tungkol naman sa pagsipi sa mga gilid ng pahina ng mga aklat at may-akdang pinagkunan ninyo ng mga pangungusap at kasabihang ilalagay ninyo sa inyong kasaysayan, wala nang iba pang gagawin kundi isingit, nang angkop na angkop, ang ilang pangungusap o pariralang Latin na kabisado ninyo, o kahit man lamang hindi kayo mahihirapang hanapin; gaya ng paglalagay, kapag ang usapin ay kalayaan at pagkabihag, ng:

Non bene pro toto libertas venditur auro. [Hindi mabuting ipagbili ang kalayaan kahit kapalit ng lahat ng ginto.]

At pagkatapos, sa gilid ng pahina, banggitin si Horacio, o kung sinuman ang nagsabi nito. Kung ang pag-uusapan ninyo ay ang kapangyarihan ng kamatayan, idulog agad ang:

Pallida mors aequo pulsat pede pauperum tabernas, Regumque turres. [Ang maputlang kamatayan ay kumakatok nang walang pinipili sa mga dampa ng dukha at sa mga tore ng mga hari.]

Kung ang tungkol naman ay ang pakikipagkaibigan at pag-ibig na iniuutos ng Diyos na iukol sa kaaway, pumasok agad kayo sa Banal na Kasulatan, na magagawa ninyo nang may kaunting sipag, at sabihin ang mga salita, man lamang, ng Diyos mismo: Ego autem dico vobis: diligite inimicos vestros [Ngunit sinasabi ko sa inyo: ibigin ninyo ang inyong mga kaaway]. Kung ang tungkol ay masasamang isipin, idulog ninyo ang Ebanghelyo: De corde exeunt cogitationes malae [Sa puso nagmumula ang masasamang isipin]. Kung tungkol naman sa pagiging pabagu-bago ng mga kaibigan, nariyan si Catón, na magbibigay sa inyo ng kanyang tulang may dalawang taludtod:

Donec eris felix, multos numerabis amicos, tempora si fuerint nubila, solus eris. [Habang ikaw ay mapalad, marami kang mabibilang na kaibigan; kapag dumilim ang panahon, mag-isa ka na.]

At dahil sa mga munting Latin na ito at sa iba pang kagaya nito, ituturing kayong kahit man lamang isang dalubhasa sa gramatika, na hindi maliit na karangalan at pakinabang sa panahong ito.

Tungkol naman sa paglalagay ng mga paliwanag sa dulo ng aklat, tiyak na magagawa ninyo ito sa ganitong paraan: kung may babanggitin kayong higante sa inyong aklat, gawin ninyong siya ang higanteng si Golías, at sa pamamagitan lamang nito, na halos wala kayong gagastusin, may malaki na kayong paliwanag, sapagkat maisusulat ninyo: Ang higanteng si Golías, o Goliat, ay isang Filisteo na pinatay ng pastol na si David sa isang malakas na pukol ng bato sa lambak ng Terebinto, ayon sa salaysay sa Aklat ng mga Hari, sa kabanatang matatagpuan ninyong kinasusulatan nito. Pagkatapos, upang ipakilala ang inyong sarili bilang taong marunong sa humanidades at sa paglalarawan ng daigdig, gawin ninyong mabanggit sa inyong kasaysayan ang ilog Tajo, at agad kayong magkakaroon ng isa pang bantog na paliwanag, kapag isinulat ninyo: Ang ilog Tajo ay ipinangalan sa isang hari ng mga Espanya; nagmumula ito sa ganoong lugar at namamatay sa dagat-karagatan, hinahalikan ang mga pader ng bantog na lungsod ng Lisboa; at may paniniwalang ginto ang buhangin nito, atbp. Kung ang pag-uusapan ninyo ay mga magnanakaw, isasalaysay ko sa inyo ang kasaysayan ni Caco, na saulo ko; kung mga babaeng nagbibili ng aliw, nariyan ang obispo ng Mondoñedo, na magpapahiram sa inyo kina Lamia, Laida at Flora, na ang paliwanag tungkol sa kanila ay magbibigay sa inyo ng malaking karangalan; kung tungkol sa malulupit, ibibigay sa inyo ni Ovidio si Medea; kung tungkol sa mga engkantador at mangkukulam, nasa kay Homero si Calipso, at nasa kay Virgilio si Circe; kung tungkol sa magigiting na kapitan, si Julio César mismo ang magpapahiram sa inyo ng kanyang sarili sa kanyang mga Komentaryo, at bibigyan kayo ni Plutarco ng isang libong Alejandro. Kung tungkol sa pag-ibig, sa dalawang onsang alam ninyo sa wikang Toscano, matatagpuan ninyo si León Hebreo, na pupuno sa lahat ng inyong hinahanap. At kung ayaw ninyong maglakbay sa ibang lupain, nasa inyong bahay ang aklat ni Fonseca, Tungkol sa Pag-ibig ng Diyos, na naglalaman ng lahat ng maaaring naisin ninyo at ng pinakamatalinong tao tungkol sa bagay na iyon. Sa madaling sabi, wala na kayong gagawin kundi pagsikapang banggitin ang mga pangalang ito, o salingin sa inyong kasaysayan ang mga kasaysayang sinabi ko rito, at ipaubaya ninyo sa akin ang paglalagay ng mga paliwanag at mga tala sa gilid; sapagkat isinusumpa ko sa inyo na pupunuin ko ang mga gilid ng pahina at uubusin ang apat na pilyego sa dulo ng aklat.

Dumako naman tayo ngayon sa pagbanggit ng mga may-akda na mayroon ang ibang mga aklat at wala sa inyo. Napakadali ng lunas dito, sapagkat wala kayong ibang gagawin kundi maghanap ng aklat na bumabanggit sa lahat ng iyon, mula A hanggang Z, gaya ng sinabi ninyo. At ang abakadang iyon mismo ang ilalagay ninyo sa inyong aklat; sapagkat kahit malinaw na makita ang kasinungalingan, dahil sa kaunting pangangailangan ninyong gamitin sila, walang anuman iyon; at baka may isang napakasimpleng tao na maniniwalang ginamit ninyo silang lahat sa inyong simple at payak na kasaysayan; at kung wala man itong ibang silbi, kahit papaano ay magsisilbi ang mahabang listahang iyon ng mga may-akda upang biglang bigyan ng awtoridad ang aklat. Bukod pa rito, walang sinumang mag-aabalang alamin kung sinundan ninyo sila o hindi, yamang wala naman siyang mapapala roon. Lalo na’t, kung tama ang pagkaunawa ko, ang aklat ninyong ito ay hindi nangangailangan ng alinman sa mga bagay na sinasabi ninyong kulang dito, sapagkat ang kabuuan nito ay isang pagtuligsa sa mga aklat ng kabalyeriya, na kailanman ay hindi naalala ni Aristóteles, ni walang sinabi tungkol dito si San Basilio, ni hindi umabot dito si Cicerón; ni hindi saklaw ng kanilang mga kathang kahibangan ang kawastuhan ng katotohanan, ni ang mga obserbasyon ng astrolohiya; ni hindi mahalaga sa kanila ang mga sukat ng heometriya, ni ang pagpapabulaan sa mga argumentong ginagamit ng retorika; ni hindi kailangang mangaral ito kaninuman, na pinaghahalo ang makatao at ang makalangit, na isang uri ng paghahalong hindi dapat isuot ng sinumang isip na Kristiyano. Ang tanging dapat nitong gamitin ay ang paggaya sa lahat ng isusulat; na kung mas ganap ang paggaya, lalong magiging mahusay ang maisusulat. At yamang ang kasulatan ninyong ito ay walang ibang layunin kundi wasakin ang awtoridad at pagtanggap na tinatamasa ng mga aklat ng kabalyeriya sa mundo at sa madla, hindi na kailangang mamalimos kayo ng mga pangungusap ng mga pilosopo, mga payo ng Banal na Kasulatan, mga kuwento ng mga makata, mga talumpati ng mga retoriko, mga himala ng mga santo; kundi sikapin lamang na sa payak na paraan, sa pamamagitan ng mga salitang makahulugan, marangal at mahusay ang pagkakaayos, lumabas ang inyong pananalita at mga pangungusap nang matunog at masaya; ipinipinta, hangga’t makakaya ninyo at posible, ang inyong hangarin, ipinauunawa ang inyong mga kaisipan nang hindi ginugulo at pinalalabo ang mga ito. Sikapin din ninyo na, sa pagbasa ng inyong kasaysayan, mapatawa ang malungkutin, lalong tumawa ang masayahin, hindi mainis ang simple, humanga sa imbensiyon ang matalino, hindi ito hamakin ng seryoso, at hindi magkulang ng papuri ang maingat. Sa kabuuan, itutok ninyo ang inyong mithi sa pagbuwag sa gusaling mahina ang pundasyon ng mga aklat ng kabalyeriyang ito, na kinasusuklaman ng marami at pinupuri ng lalong higit na marami; sapagkat kung makamit ninyo ito, hindi kaunti ang inyong makakamit.

Tahimik na tahimik akong nakinig sa sinasabi ng aking kaibigan, at gayon tumimo sa akin ang kanyang mga katwiran na, nang hindi na pinagtalunan, ay sinang-ayunan ko ang mga ito bilang mabuti, at mula sa mga ito mismo ay ninais kong gawin ang paunang salitang ito; na dito ay makikita mo, mabait na mambabasa, ang talino ng aking kaibigan, ang suwerte ko sa pagkatagpo ng gayong tagapayo sa panahong labis na kailangan, at ang ginhawa mo sa pagkatagpo ng kasaysayan ng bantog na si Don Quijote de la Mancha nang gayon katapat at walang paliguy-ligoy, na ayon sa paniniwala ng lahat ng naninirahan sa distrito ng Campo de Montiel ay siyang pinakamalinis na mangingibig at pinakamatapang na kabalyerong nakita sa mga paligid na iyon sa loob ng maraming taon. Hindi ko nais palakihin sa iyo ang paglilingkod na ginagawa ko sa pagpapakilala sa iyo ng gayong marangal at kagalang-galang na kabalyero, ngunit nais kong pasalamatan mo ako sa pagkakilalang magkakaroon ka sa bantog na si Sancho Panza, ang kanyang eskudero, na sa palagay ko ay ibinibigay ko sa iyo ang kabuuan ng lahat ng katangian ng mga eskuderong nakakalat sa pulutong ng mga walang-kabuluhang aklat ng kabalyeriya.

At dahil dito, pagkalooban ka nawa ng Diyos ng kalusugan, at ako’y huwag Niyang limutin. Paalam.