Kabanata VI Tungkol sa nakatutuwa at malawakang pagsusuri na ginawa ng kura at ng barbero sa aklatan ng ating mapanlikhang hidalgo

na noon ay natutulog pa rin. Hiningi ng kura sa pamangkin ang mga susi ng silid na kinaroroonan ng mga aklat, na siyang mga may-akda ng pinsala, at buong-loob na ibinigay niya ang mga ito. Pumasok silang lahat, kasama ang katiwala, at natagpuan nila ang mahigit isandaang tomo ng malalaking aklat, napakaayos ng pagkakaempaste, at iba pang maliliit; at, nang makita ang mga ito ng katiwala, nagmamadali siyang lumabas muli ng silid, at bumalik agad na may dalang isang mangkok ng banal na tubig at isang pangwisik, at sinabi:

Katiwala: Kunin po ninyo ito, Ginoong Lisensiyado: wisikan po ninyo ang silid na ito, baka narito ang isa sa napakaraming engkantador na nasa mga aklat na ito, at kami ay engkantuhin, bilang ganti sa parusang ibig naming ipataw sa kanila sa pagpapalayas sa kanila sa mundo.

Natawa ang lisensiyado sa kawalang-malay ng katiwala, at inutusan niya ang barbero na iabot sa kanya ang mga aklat na iyon nang isa-isa, upang makita kung tungkol saan ang mga ito, sapagkat maaaring may matagpuan silang ilan na hindi karapat-dapat sa parusang apoy.

Pamangkin: Hindi po,—sabi ng pamangkin,—walang dahilan upang patawarin ang alinman, sapagkat silang lahat ang may sala; mas mabuti pang ihagis sila sa bintana pababa sa patyo, at gumawa ng isang bunton ng mga ito at sindihan; o kung hindi, dalhin sila sa bakuran, at doon gawin ang siga, at hindi makaaabala ang usok.

Ganoon din ang sinabi ng katiwala: gayon na lamang ang pananabik ng dalawa sa kamatayan ng mga walang-salang iyon; ngunit hindi pumayag ang kura nang hindi man lamang muna binabasa ang mga pamagat. At ang unang iniabot sa kanyang mga kamay ni Maese Nicolás ay ang Los cuatro de Amadís de Gaula [Ang Apat na Aklat ni Amadís de Gaula], at sinabi ng kura:

Kura: Mukhang may hiwaga ito; sapagkat, ayon sa narinig ko, ang aklat na ito ang kauna-unahang aklat ng kabalyeriya na inilimbag sa Espanya, at ang lahat ng iba pa ay dito nagsimula at nagmula; kaya, sa tingin ko, bilang tagapagpalaganap ng aral ng isang napakasamang sekta, dapat natin itong hatulan, nang walang anumang pasubali, na masunog.

Barbero: Hindi, ginoo,—sabi ng barbero,—sapagkat narinig ko rin na ito ang pinakamahusay sa lahat ng aklat na naisulat sa ganitong uri; kaya, bilang nag-iisa sa kanyang sining, dapat itong patawarin.

Kura: Totoo iyan,—sabi ng kura,—at dahil diyan ay pinagkakalooban ito ng buhay sa ngayon. Tingnan natin ang isa pang iyan na katabi nito.

Barbero: Iyan,—sabi ng barbero,—ang Sergas de Esplandián [Mga Gawa ni Esplandián], lehitimong anak ni Amadís de Gaula.

Kura: Aba, sa totoo lang,—sabi ng kura,—hindi makatutulong sa anak ang kabutihan ng ama. Kunin ninyo, Ginang Katiwala: buksan ninyo ang bintanang iyan at ihagis ito sa bakuran, at ito ang maging simula ng bunton ng sigang gagawin.

Ginawa iyon ng katiwala nang buong kasiyahan, at ang mabuting si Esplandián ay lumipad patungo sa bakuran, buong tiyagang naghihintay sa apoy na nagbabanta sa kanya.

Kura: Ituloy!—sabi ng kura.

Barbero: Ang sumusunod,—sabi ng barbero,—ay ang Amadís de Grecia; at pati ang lahat ng nasa panig na ito, sa pagkakaalam ko, ay mula sa iisang angkan ni Amadís.

Kura: Kung gayon ay sa bakuran silang lahat,—sabi ng kura;—sapagkat, masunog ko lamang si Reyna Pintiquiniestra, at ang pastol na si Darinel at ang kanyang mga tulang-pastol, at ang mala-demonyo at magulong pananalita ng may-akda nito, ay susunugin ko kasama nila ang mismong amang nag-anak sa akin, kung lalakad siya sa anyo ng kabalyerong gala.

Barbero: Iyan din ang palagay ko,—sabi ng barbero.

Pamangkin: At ako rin po,—dagdag ng pamangkin.

Katiwala: Kung gayon,—sabi ng katiwala,—ibigay na ninyo, at sa bakuran sila!

Iniabot nila ang mga iyon, na marami, at hindi na siya nag-abalang gumamit ng hagdan kundi inihagis niya ang mga ito sa bintana pababa.

Kura: Sino ang bariles na iyan?—sabi ng kura.

Barbero: Ito,—sagot ng barbero,—ay ang Don Olivante de Laura.

Kura: Ang may-akda ng aklat na iyan,—sabi ng kura,—ay siya ring sumulat ng Jardín de flores [Hardin ng mga Bulaklak]; at sa totoo lang, hindi ko matiyak kung alin sa dalawang aklat ang mas totoo, o, sa mas mabuting pagsasabi, ang hindi gaanong sinungaling; ang masasabi ko lamang ay mapupunta ito sa bakuran dahil sa pagiging walang katuturan at mapagmataas.

Barbero: Ang sumusunod dito ay ang Florimorte de Hircania,—sabi ng barbero.

Kura: Narito pala si Ginoong Florimorte?—tugon ng kura.—Kung gayon, sa aking pananampalataya, mapupunta siya agad sa bakuran, sa kabila ng kakaiba niyang pagkasilang at bantog na mga pakikipagsapalaran; sapagkat walang ibang mararating ang tigas at tuyot ng kanyang estilo. Sa bakuran siya at ang isa pang iyan, Ginang Katiwala.

Katiwala: Masusunod po, ginoo ko,—sagot niya; at buong galak niyang isinasagawa ang iniuutos sa kanya.

Barbero: Ito ang El Caballero Platir [Ang Kabalyerong si Platir],—sabi ng barbero.

Kura: Lumang aklat ito,—sabi ng kura,—at wala akong makitang anuman dito na karapat-dapat sa kapatawaran. Samahan nito ang iba nang walang pagtutol.

At gayon nga ang ginawa. Binuksan ang isa pang aklat at nakita nilang ang pamagat nito ay El Caballero de la Cruz [Ang Kabalyero ng Krus].

Kura: Dahil sa napakabanal na pangalang taglay ng aklat na ito, maaari sanang patawarin ang kamangmangan nito; ngunit karaniwan ding sinasabi: “sa likod ng krus ay naroon ang diyablo”; sa apoy ito!

Kumuha ang barbero ng isa pang aklat at sinabi:

Barbero: Ito ang Espejo de caballerías [Salamin ng Kabalyeriya].

Kura: Kilala ko na ang ginoong iyan,—sabi ng kura.—Naririyan si Ginoong Reinaldos de Montalbán kasama ang kanyang mga kaibigan at kasamahan, na higit pang magnanakaw kaysa kay Caco, at ang Labindalawang Kapares, kasama ang makatotohanang mananalaysay na si Turpín; at sa totoo lang, naiisip kong hatulan sila ng habambuhay na pagpapatapon lamang, dahil man lamang may bahagi sila sa likha ng bantog na si Mateo Boyardo, na pinagkunan din ng sinulid sa paghabi ng kanyang tela ng Kristiyanong makatang si Ludovico Ariosto; na kung matagpuan ko rito na nagsasalita sa wikang hindi kanya, ay hindi ko siya igagalang kahit kaunti; ngunit kung nagsasalita siya sa sarili niyang wika, ipapatong ko siya sa ibabaw ng aking ulo.

Barbero: Ngunit mayroon ako nito sa wikang Italyano,—sabi ng barbero,—pero hindi ko ito naiintindihan.

Kura: At hindi rin mabuting maintindihan ninyo ito,—sagot ng kura;—at dito ay mapatatawad sana natin ang ginoong kapitan kung hindi na niya ito dinala sa Espanya at ginawang Kastila; sapagkat inalis niya rito ang malaking bahagi ng likas nitong halaga, at ganoon din ang gagawin ng lahat ng magnanais na isalin sa ibang wika ang mga aklat na nasa taludtod: sapagkat, gaano man kaingat at kahusay sila, hindi nila kailanman maaabot ang antas na taglay ng mga ito sa kanilang unang pagsilang. Sinasabi ko, kung gayon, na ang aklat na ito, at ang lahat ng matatagpuang tumatalakay sa mga bagay na ito ng Pransiya, ay itapon at ilagak sa isang tuyong balon, hanggang sa mapag-isipang mabuti kung ano ang gagawin sa mga ito, maliban sa isang Bernardo del Carpio na umiikot diyan at sa isa pang tinatawag na Roncesvalles; sapagkat ang mga ito, pagdating sa aking mga kamay, ay mapupunta sa mga kamay ng katiwala, at mula sa mga iyon ay sa mga kamay ng apoy, nang walang anumang kapatawaran.

Pinagtibay ng barbero ang lahat, at itinuring niya itong mabuti at napakatumpak, sapagkat batid niyang napakabuting Kristiyano ng kura at napakamapagmahal sa katotohanan, kaya hindi ito magsasabi ng iba kahit kapalit ang lahat ng bagay sa mundo. At, pagbukas ng isa pang aklat, nakita niyang iyon ay ang Palmerín de Oliva, at katabi nito ang isa pang tinatawag na Palmerín de Inglaterra; at nang makita ito ng lisensiyado, sinabi niya:

Kura: Ang oliva [punong olibo] na iyan ay sibakin agad at sunugin, hanggang hindi na matira kahit ang abo nito; at ang palmang iyan ng Inglaterra ay ingatan at alagaan bilang bagay na walang kapantay, at gawan ito ng isa pang kahon na tulad ng natagpuan ni Alejandro sa mga samsam kay Dario, na itinalaga niya upang doon itago ang mga akda ng makatang si Homero. Ang aklat na ito, kumpare, ay kapita-pitagan dahil sa dalawang bagay: una, dahil napakahusay nito sa ganang sarili; at ikalawa, dahil sinasabing isinulat ito ng isang matalinong hari ng Portugal. Ang lahat ng pakikipagsapalaran sa kastilyo ng Miraguarda ay napakahusay at may malaking kasiningan; ang mga pananalita, magalang at malinaw, na nag-iingat at gumagalang sa kaangkupan ng nagsasalita nang may malaking kawastuhan at pang-unawa. Kaya sinasabi ko, kung hindi tututol ang inyong mabuting palagay, Ginoong Maese Nicolás, na ito at ang Amadís de Gaula ay makaligtas sa apoy, at ang lahat ng iba pa, nang wala nang pagsisiyasat o pagsusuri, ay mapuksa.

Barbero: Hindi, kumpare,—tugon ng barbero;—sapagkat ang hawak ko rito ay ang bantog na Don Belianís.

Kura: Iyan naman,—tugon ng kura,—kasama ang ikalawa, ikatlo at ikaapat na bahagi, ay nangangailangan ng kaunting ruibarbo upang mapurga ang labis nilang init ng ulo, at kailangang alisin sa kanila ang lahat ng tungkol sa kastilyo ng Katanyagan at iba pang kawalang-kabuluhan na mas mahalaga pa; para rito ay binibigyan sila ng palugit na para sa mga nasa ibayong-dagat, at ayon sa kanilang pagbabago ay kaaawaan sila o parurusahan; at samantala, itago ninyo sila, kumpare, sa inyong bahay, ngunit huwag ninyong ipabasa kaninuman.

Barbero: Masusunod,—sagot ng barbero.

At, dahil ayaw na niyang mapagod pa sa pagbabasa ng mga aklat ng kabalyeriya, inutusan niya ang katiwala na kunin ang lahat ng malalaki at itapon ang mga ito sa bakuran. Hindi iyon sinabi sa isang hangal o bingi, kundi sa isang higit na sabik na sunugin ang mga iyon kaysa maghabi ng tela, gaano man kalaki at kanipis; at, nang dakmain ang halos walo nang sabay, inihagis niya ang mga ito sa bintana. Dahil marami ang kinuha niya nang sabay, nahulog ang isa sa paanan ng barbero, na naibigang tingnan kung kanino iyon, at nakita niyang nakasulat: Historia del famoso caballero Tirante el Blanco [Kasaysayan ng Tanyag na Kabalyerong si Tirante el Blanco].

Kura: Diyos ko!—sabi ng kura, na napasigaw nang malakas.—Narito pala ang Tirante el Blanco! Ibigay ninyo sa akin, kumpare; sapagkat sa palagay ko ay nakatagpo ako rito ng isang kayamanan ng kasiyahan at isang minahan ng libangan. Narito si Don Quirieleisón de Montalbán, magiting na kabalyero, at ang kanyang kapatid na si Tomás de Montalbán, at ang kabalyerong si Fonseca, pati ang labanan ng magiting na si Tirante sa alano [malaking asong pangaso], at ang matatalinong biro ng dalagang si Placerdemivida [Ligaya ng Aking Buhay], pati ang mga pag-ibig at panlilinlang ng balong si Reposada [Mahinahon], at ang Ginang Emperatris, na umiibig kay Hipólito, ang kanyang eskudero. Sinasabi ko sa inyo ang totoo, kumpare, na, dahil sa estilo nito, ito ang pinakamahusay na aklat sa mundo: dito ay kumakain ang mga kabalyero, at natutulog, at namamatay sa kanilang mga higaan, at gumagawa ng testamento bago mamatay, at iba pang bagay na wala sa lahat ng iba pang aklat na ganitong uri. Gayunpaman, sinasabi ko sa inyo na nararapat sa sumulat nito, dahil hindi niya sinadya ang ganoon karaming kahangalan, na ipadala siya sa mga galera habambuhay. Iuwi ninyo ito at basahin, at makikita ninyong totoo ang lahat ng sinabi ko tungkol dito.

Barbero: Gayon nga,—sagot ng barbero;—ngunit, ano ang gagawin natin sa maliliit na aklat na natitira?

Kura: Ang mga ito,—sabi ng kura,—marahil ay hindi tungkol sa kabalyeriya, kundi mga aklat ng tula.

At nang buksan niya ang isa, nakita niyang ito ay ang La Diana [nobelang pastoral] ni Jorge de Montemayor, at sinabi niya, sa paniniwalang ang lahat ng iba pa ay kauri nito:

Kura: Hindi nararapat sunugin ang mga ito, tulad ng iba, sapagkat hindi sila nakagagawa at hindi makagagawa ng pinsalang ginawa ng mga aklat ng kabalyeriya; sapagkat mga aklat sila ng pang-unawa, na hindi nakapipinsala sa iba.

Pamangkin: Ay, ginoo!—sabi ng pamangkin.—Maaari po ninyong ipasunog ang mga iyan, gaya ng iba, sapagkat hindi malayong, kapag gumaling na ang aking tiyo sa sakit ng kabalyeriya, sa pagbasa ng mga ito ay maisipan niyang maging pastol at maglibot sa mga gubat at parang, umaawit at tumutugtog; at, ang mas masama pa, maging makata; na, ayon sa sinasabi, ay sakit na walang lunas at nakahahawa.

Kura: Totoo ang sinasabi ng dalagang ito,—sabi ng kura,—at mabuting alisin sa harap ng ating kaibigan ang ganitong sagabal at tukso. At, yamang nagsimula tayo sa La Diana ni Montemayor, ang palagay ko ay huwag itong sunugin, kundi alisin lamang dito ang lahat ng tungkol sa pantas na si Felicia at sa tubig na engkantado, at halos lahat ng tulang may mahahabang taludtod, at manatili na rito, sa mabuting kapalaran, ang prosa, at ang karangalang maging una sa ganitong mga aklat.

Barbero: Ang sumusunod dito,—sabi ng barbero,—ay ang La Diana na tinatawag na ikalawa, ng Salmantino [taga-Salamanca]; at ito, isa pang may gayunding pangalan, na ang may-akda ay si Gil Polo.

Kura: Kung gayon, ang sa Salmantino,—tugon ng kura,—ay samahan at dagdagan ang bilang ng mga hinatulan sa bakuran, at ang kay Gil Polo ay ingatan na para bang kay Apolo mismo; at magpatuloy kayo, kumpare, at magmadali tayo, sapagkat gumagabi na.

Barbero: Ang aklat na ito,—sabi ng barbero, habang binubuksan ang isa pa,—ay ang Los diez libros de Fortuna de Amor [Ang Sampung Aklat ng Kapalaran ng Pag-ibig], na isinulat ni Antonio de Lofraso, makatang taga-Sardinia.

Kura: Saksi ang mga orden na aking tinanggap,—sabi ng kura,—na mula nang si Apolo ay maging Apolo, at ang mga musa ay mga musa, at ang mga makata ay mga makata, ay wala pang naisulat na aklat na kasing-katawa-tawa at kasing-walang-katuturan niyan, at na, sa sarili nitong landas, ito ang pinakamahusay at pinakanatatangi sa lahat ng nailabas sa liwanag ng mundo sa ganitong uri; at ang hindi pa nakabasa nito ay maaaring ituring na hindi pa siya kailanman nakabasa ng anumang kasiya-siya. Ibigay ninyo sa akin, kumpare, sapagkat higit kong pinahahalagahan ang pagkatagpo rito kaysa kung bigyan ako ng isang sotana ng raja [mamahaling telang lana] ng Florencia.

Itinabi niya ito nang may napakalaking kasiyahan, at nagpatuloy ang barbero, na nagsasabi:

Barbero: Ang mga sumusunod ay ang El Pastor de Iberia [Ang Pastol ng Iberia], Ninfas de Henares [Mga Diwata ng Henares] at Desengaños de celos [Mga Pagkamulat sa Panibugho].

Kura: Kung gayon ay wala nang ibang gagawin,—sabi ng kura,—kundi isuko sila sa sekular na bisig ng katiwala; at huwag nang itanong sa akin kung bakit, sapagkat hindi na iyon matatapos.

Barbero: Ang sumusunod ay ang El Pastor de Fílida [Ang Pastol ni Fílida].

Kura: Hindi pastol iyan,—sabi ng kura,—kundi isang napakatalinong taong-palasyo; ingatan ito bilang mamahaling hiyas.

Barbero: Ang malaking ito na kasunod,—sabi ng barbero,—ay pinamagatang Tesoro de varias poesías [Kayamanan ng Iba’t Ibang Tula].

Kura: Kung hindi sana ganoon karami ang mga ito,—sabi ng kura,—lalo sana silang napahalagahan; kailangang gamasin at linisin ang aklat na ito sa ilang kababaang nasa gitna ng mga kadakilaan nito. Ingatan ito, sapagkat kaibigan ko ang may-akda nito, at bilang paggalang sa iba pa niyang mas magiting at matayog na akdang naisulat.

Barbero: Ito,—patuloy ng barbero,—ang El Cancionero de López Maldonado [Ang Aklat ng mga Awit ni López Maldonado].

Kura: Ang may-akda rin ng aklat na iyan,—tugon ng kura,—ay matalik kong kaibigan, at ang kanyang mga tula sa sarili niyang bibig ay nakapagpapamangha sa nakaririnig; at ganoon katamis ang tinig na ipinang-aawit niya sa mga ito, na nakabibighani. Medyo mahaba siya sa mga tulang-pastol, ngunit kailanman ay hindi naging sobra ang mabuti: ingatan ito kasama ng mga pinili. Ngunit, anong aklat iyang katabi nito?

Barbero: Ang La Galatea, ni Miguel de Cervantes,—sabi ng barbero.

Kura: Maraming taon nang matalik kong kaibigan ang Cervantes na iyan, at alam kong mas bihasa siya sa mga kasawian kaysa sa mga taludtod. May kaunting mahusay na paglikha ang kanyang aklat; may iminumungkahi, ngunit walang tinatapos: kailangang hintayin ang ikalawang bahaging ipinangangako niya; baka sa pagtutuwid ay makamtan nito nang lubos ang awang ipinagkakait dito ngayon; at, habang hinihintay iyon, ikulong ninyo ito sa inyong tirahan, kumpare.

Barbero: Masusunod,—sagot ng barbero.—At narito ang tatlo, magkakasama: ang La Araucana ni Don Alonso de Ercilla; ang La Austríada ni Juan Rufo, konsehal ng Córdoba; at ang El Monserrato ni Cristóbal de Virués, makatang taga-Valencia.

Kura: Ang tatlong aklat na iyan,—sabi ng kura,—ang pinakamahuhusay na naisulat sa tulang epiko sa wikang Kastila, at maaaring makipagtagisan sa pinakatanyag ng Italya: ingatan ang mga ito bilang pinakamayayamang hiyas ng tula na taglay ng Espanya.

Napagod ang kura sa pagtingin pa ng mga aklat; kaya, nang walang pagtatangi, ninais niyang sunugin na ang lahat ng iba pa; ngunit may nabuksan na ang barbero, na ang pangalan ay Las lágrimas de Angélica [Ang mga Luha ni Angélica].

Kura: Iluluha ko sana ang mga iyon,—sabi ng kura nang marinig ang pangalan,—kung ang ganyang aklat ay ipinasunog ko; sapagkat ang may-akda nito ay isa sa mga bantog na makata ng mundo, hindi lamang ng Espanya, at napakahusay niya sa pagsasalin ng ilang kuwento ni Ovidio.