Kabanata I Tungkol sa kalagayan at gawain ng bantog na hidalgo na si Don Quijote de la Mancha

Sa isang lugar sa La Mancha, na ayaw kong alalahanin ang pangalan, wala pang gaanong panahon ang nakalilipas ay may nanirahang isang hidalgo [maharlikang mababa ang ranggo] na may sibat sa lalagyan, lumang kalasag na balat, payat na kabayong-gurang at mabilis tumakbong asong-galgo. Isang kaldero ng nilaga na mas maraming baka kaysa tupa, salpicón [hiniwang malamig na karne na may suka at sibuyas] sa halos bawat gabi, duelos y quebrantos [ulam na may itlog at taba ng baboy] tuwing Sabado, lentil tuwing Biyernes, at kung minsan ay isang inakay na kalapati bilang dagdag tuwing Linggo, ang umuubos sa tatlong bahagi ng kanyang ari-arian. Ang natitira ay inubos ng baro na yari sa pinong tela, ng pantalong pelus para sa mga pista kasama ang mga tsinelas na pelus din, at sa mga karaniwang araw ng linggo ay pinararangalan niya ang sarili ng damit na yari sa pinakamainam na telang lana. Nasa kanyang bahay ang isang katiwala na lampas na sa apatnapung taong gulang, at isang pamangkin na hindi pa umaabot sa dalawampu, at isang lalaking utusan sa bukid at sa palengke, na marunong maglagay ng silya sa kabayo at humawak din ng pantabas ng sanga. Humigit-kumulang limampung taong gulang na ang ating hidalgo; matipuno ang pangangatawan, payat ang laman, hapis ang mukha, napakaagang gumising at mahilig sa pangangaso. Sinasabi nilang Quijada o Quesada ang kanyang apelyido, sapagkat may kaunting pagkakaiba rito ang mga may-akdang sumulat tungkol sa kasong ito; bagaman, sa mga makatwirang hinuha, nauunawaang Quejana ang kanyang pangalan. Ngunit maliit ang halaga nito sa ating kuwento; sapat nang hindi lumihis kahit isang punto sa katotohanan ang salaysay tungkol sa kanya.

Dapat nga ngayong malaman na ang nasabing hidalgo, sa mga oras na wala siyang ginagawa, na siyang halos buong taon, ay nagbabasa ng mga aklat ng kabalyeriya nang may ganoong hilig at saya, na halos tuluyan nang nakalimutan niya ang pangangaso, at maging ang pamamahala sa kanyang ari-arian. At umabot sa ganoon ang kanyang pagkausisa at kahibangan dito, na ipinagbili niya ang maraming hanega [sukat ng lupa] ng lupang taniman upang bumili ng mga aklat ng kabalyeriya na mababasa, at kaya iniuwi niya sa bahay ang lahat ng makuha niyang kopya ng mga ito; at sa lahat, wala ni isang kasingganda ng mga isinulat ng bantog na Feliciano de Silva, sapagkat ang linaw ng kanyang tuluyan at ang mga masalimuot niyang pangangatwiran ay tila perlas sa kanya, lalo na kapag nababasa niya ang mga lambing at sulat ng hamon, na sa maraming bahagi ay nakasulat: Ang katwiran ng kawalang-katwiran na ginagawa sa aking katwiran, sa gayong paraan nagpapahina sa aking katwiran, na may katwiran akong dumaing sa inyong kagandahan. At gayon din kapag nababasa niya: ...ang matataas na langit, na mula sa inyong pagka-diyos ay nagpapatibay sa inyo, nang tulad ng diyos, kasama ng mga bituin, at ginagawa kayong karapat-dapat sa karapatang nararapat sa inyong kadakilaan.

Sa mga pangangatwirang ito ay nawawala ang bait ng kaawa-awang kabalyero, at nagpupuyat siya upang unawain ang mga iyon at limiin ang kahulugan, na hindi makukuha ni mauunawaan ni Aristóteles mismo, kung nabuhay itong muli para lamang doon. Hindi siya gaanong sang-ayon sa mga sugat na ibinibigay at tinatanggap ni Don Belianís, sapagkat naiisip niyang gaano man kahusay ang mga dalubhasang gumamot sa kanya, hindi pa rin maiiwasang puno ng peklat at bakas ang kanyang mukha at buong katawan. Ngunit, sa kabila ng lahat, pinupuri niya sa may-akda nito ang pagtatapos ng aklat sa pangako ng isang walang katapusang pakikipagsapalaran, at maraming ulit na nagkaroon siya ng pagnanais na kunin ang pluma at tapusin iyon nang buong-buo ayon sa pangako roon; at walang alinlangang gagawin niya iyon, at magtatagumpay pa, kung hindi lamang siya pinigilan ng ibang mas malalaki at tuloy-tuloy na mga isipin. Maraming ulit siyang nakipagtalo sa kura ng kanyang nayon—isang taong marunong, nagtapos sa Sigüenza—kung sino ang naging mas mahusay na kabalyero: si Palmerín de Inglaterra o si Amadís de Gaula; ngunit sinabi ni Maese Nicolás, ang barbero ng nayon ding iyon, na walang makalalapit sa Kabalyero ng Febo, at kung may maihahambing man dito ay si Don Galaor, kapatid ni Amadís de Gaula, sapagkat napakaangkop ng ugali nito sa lahat; hindi ito maselang kabalyero, ni kasing-iyakin ng kapatid, at sa katapangan ay hindi ito nahuhuli.

Sa madaling salita, labis siyang nahumaling sa kanyang pagbabasa, kaya’t ang mga gabi niya ay lumilipas sa pagbabasa mula liwanag hanggang liwanag, at ang mga araw mula malabo hanggang malabo; at gayon, dahil sa kaunting tulog at labis na pagbabasa, natuyo ang kanyang utak, kaya’t tuluyan niyang nawala ang bait. Napuno ang kanyang guniguni ng lahat ng nababasa niya sa mga aklat, maging ng mga engkantasyon, away, labanan, hamon, sugat, lambing, pag-ibig, bagyo, at mga imposibleng kahibangan; at nanuot nang gayon sa kanyang isip na totoo ang buong salansan ng mga bantog na pinapangarap na imbensiyong binabasa niya, kaya para sa kanya ay walang ibang kasaysayang mas tiyak sa mundo. Sinasabi niyang si Ruy Díaz, ang Cid, ay napakahusay na kabalyero, ngunit hindi ito maihahambing sa Kabalyero ng Nag-aapoy na Espada, na sa isang hataw lamang ay nahati sa gitna ang dalawang mabangis at napakalaking higante. Higit na gusto niya si Bernardo del Carpio, sapagkat sa Roncesvalles ay napatay nito si Roldán na engkantado, gamit ang katusuhan ni Hércules nang sakalin nito si Anteo, ang anak ng Lupa, sa pagitan ng kanyang mga bisig. Marami siyang masasabing mabuti tungkol sa higanteng si Morgante, sapagkat, bagaman kabilang sa lahing higante, na pawang mayabang at walang galang, siya lamang ang mabait at magalang. Ngunit higit sa lahat, gusto niya si Reinaldos de Montalbán, lalo na kapag nakikita niya itong lumalabas sa kanyang kastilyo at nandarambong ng sinumang makasalubong, at nang sa ibayong-dagat ay ninakaw nito ang idolo ni Mahoma na pawang ginto, ayon sa kuwento nito. Ibibigay niya ang katiwala niya, at pati ang kanyang pamangkin bilang dagdag, kapalit ng pagkakataong sipain nang todo ang taksil na si Galalón.

Sa katunayan, ganap nang nawala ang kanyang bait, kaya’t napunta siya sa pinakapambihirang kaisipang kailanman ay dumapo sa isang baliw sa mundo; at ito’y na itinuring niyang angkop at kinakailangan, kapwa para sa ikatataas ng kanyang karangalan at para sa paglilingkod sa kanyang bayan, na maging kabalyerong gala, at maglakbay sa buong mundo dala ang kanyang mga sandata at kabayo upang humanap ng mga pakikipagsapalaran at magsanay sa lahat ng nabasa niyang ginagawa ng mga kabalyerong gala, na winawasak ang lahat ng uri ng kaapihan at inilalagay ang sarili sa mga sandali at panganib kung saan, sa pagtatapos niya ng mga ito, ay magkakamit siya ng walang hanggang pangalan at katanyagan. Iniisip na ng kaawa-awang lalaki na nakoronahan na siya, dahil sa tapang ng kanyang bisig, kahit man lang ng imperyo ng Trapisonda; at kaya, sa mga napakasayang kaisipang ito, dala ng kakaibang saya na nadarama niya sa mga ito, nagmadali siyang isagawa ang ninanais niya.

At ang una niyang ginawa ay linisin ang ilang sandatang pag-aari ng kanyang mga bisabuelo, na, kinain ng kalawang at puno ng amag, ay nakalagay at nakalimutan sa isang sulok sa loob ng mahahabang siglo. Nilinis niya ang mga iyon at inayos nang buong husay, ngunit nakita niyang may isang malaking kakulangan: wala silang kaskong buo, kundi payak na morrión [kaskong walang harang sa mukha]; ngunit dito ay sumaklolo ang kanyang katalinuhan, sapagkat gumawa siya mula sa karton ng parang kalahating kasko na, kapag isinukbit sa morrión, ay nagmumukhang buong kasko. Totoo na upang subukin kung matibay ito at kayang tumagal sa panganib ng isang taga, kinuha niya ang kanyang espada at dalawang beses itong hinampas, at sa unang hampas ay nasira agad ang ginawa niya sa loob ng isang linggo; at hindi niya nagustuhan ang dali ng pagkakawasak nito, at upang makasiguro laban sa panganib na ito, muli niya itong ginawa, nilagyan ng mga barang bakal sa loob, kaya’t nasiyahan siya sa tibay nito; at, nang hindi na nagnais ng bagong pagsubok, itinuring at tinanggap niya itong kasko ng pinakamainam na uri, buo ang takip.

Pagkatapos ay pinuntahan niya ang kanyang kabayo, at bagaman mas marami itong cuarto [bitak sa kuko; maliliit na barya rin] kaysa isang real [baryang pilak] at mas marami ang kapintasan kaysa sa kabayo ni Gonela, na tantum pellis et ossa fuit [balat at buto lamang ito], para sa kanya ay hindi ito kapantay ng Bucéfalo ni Alejandro ni ng Babieca ng Cid. Apat na araw ang lumipas sa pag-iisip kung anong pangalan ang ibibigay dito; sapagkat, ayon sa sinabi niya sa sarili, hindi makatwirang ang kabayo ng isang kabalyerong gayon kabantog, at gayon kahusay sa sarili, ay walang pangalang kilala; kaya’t pinagsikapan niyang ibagay iyon upang ipahayag kung ano ito noong hindi pa ito kabayo ng kabalyerong gala, at kung ano na ito ngayon; sapagkat lubos na makatwiran na, kapag nagbago ng katayuan ang kanyang panginoon, magbago rin ito ng pangalan, at magkaroon ng pangalang bantog at dumadagundong, gaya ng nararapat sa bagong orden at sa bagong gawaing ipinahayag na niya. At kaya, matapos ang maraming pangalang binuo niya, binura, inalis, dinagdagan, sinira at muling ginawa sa kanyang alaala at guniguni, sa wakas ay tinawag niya itong Rocinante: pangalang, sa tingin niya, mataas, maganda ang tunog, at nagsasaad ng kung ano ito noong ito’y rocín [kabayong pantrabaho], bago ang kung ano ito ngayon, na siyang nauuna at una sa lahat ng rocín sa mundo.

Nang mabigyan ng pangalan, at gayon kasiya-siya sa kanya, ang kanyang kabayo, nais niyang bigyan din ang sarili, at sa pag-iisip na ito ay nagtagal pa siya ng walong araw, at sa wakas ay tinawag niya ang sarili na Don Quijote [ang quijote ay bahagi ng baluti na pantakip sa hita]; kaya’t—gaya ng nasabi na—nagkaroon ng dahilan ang mga may-akda ng totoong kasaysayang ito upang sabihing walang duda na Quijada ang kanyang pangalan, at hindi Quesada, gaya ng nais ng iba. Ngunit, naalala niyang ang magiting na Amadís ay hindi lamang nasiyahan sa pagtawag sa sarili na Amadís lamang, kundi idinagdag ang pangalan ng kanyang kaharian at bayan, para sa bantog na Hepila, at tinawag ang sarili na Amadís de Gaula; kaya’t nais din niya, bilang mabuting kabalyero, na idagdag sa kanya ang pangalan ng kanyang bayan at tawagin ang sarili na Don Quijote de la Mancha, na sa gayon, sa palagay niya, ay lubos na naipapahayag ang kanyang angkan at bayan, at pinararangalan ito sa pagkuha ng apelyido mula rito.

Malinis na nga ang kanyang mga sandata, nagawang kasko ang morrión, may pangalan na ang kanyang kabayo, at nakumpirma na ang sarili, inakala niyang wala nang kulang kundi humanap ng isang dama na mamahalin; sapagkat ang kabalyerong gala na walang pag-ibig ay punong walang dahon at bunga, at katawang walang kaluluwa. Sinabi niya sa sarili:

Don Quijote: Kung ako, dahil sa aking mga kasalanan, o sa aking magandang kapalaran, ay makasalubong dito sa kung saan ang isang higante, gaya ng karaniwang nangyayari sa mga kabalyerong gala, at mabuwal ko siya sa isang banggaan, o mahati ko sa gitna ng katawan, o sa wakas ay mapagtagumpayan ko at mapasuko, hindi ba mabuting may pagpapadalhan sa kanya bilang handog, at pumasok siya at lumuhod sa harap ng aking mahal na ginang, at magsabi nang may mapagpakumbaba at sukong tinig: “Ako, ginang, ang higanteng si Caraculiambro, panginoon ng ínsula [pulo] ng Malindrania, na tinalo sa isahang labanan ng kailanman ay hindi napupuri nang nararapat na kabalyerong si Don Quijote de la Mancha, na siyang nag-utos sa akin na humarap sa inyong kamahalan, upang ang inyong kadakilaan ang magtakda tungkol sa akin ayon sa inyong kagustuhan”?

O, kay laking tuwa ng ating mabuting kabalyero nang matapos niya ang talumpating ito, at lalo na nang makatagpo siya ng pagbibigyan ng pangalan bilang kanyang dama! At ito, ayon sa pinaniniwalaan: sa isang lugar malapit sa kanya ay may isang magandang dalagang magsasaka, na minsan niyang minahal, bagaman, sa pagkaunawa, hindi niya ito kailanman nalaman, ni napansin man lang. Aldonza Lorenzo ang kanyang pangalan, at sa kanya inakala niyang nararapat ibigay ang titulong ginang ng kanyang mga isipan; at, sa paghahanap ng pangalang hindi gaanong malayo sa kanya, at tumutungo at papalapit sa pangalan ng isang prinsesa at dakilang ginang, tinawag niya itong Dulcinea del Toboso [mula sa salitang Kastila para sa matamis], sapagkat taga-Toboso ito; pangalang, sa tingin niya, musikal at kakaiba at makahulugan, gaya ng lahat ng iba pang ibinigay niya sa kanya at sa kanyang mga bagay.