Kabanata LXIII Bisperas ng Pasko

Sa itaas, sa gilid ng bundok, malapit sa isang batis, nakatago sa pagitan ng mga puno ang isang kubo, na itinayo sa mga troso. Sa ibabaw ng bubong nitong kugon¹, umaakyat ang mga sanga ng kalabasa, puno ng mga prutas at bulaklak; pinalamutian ang simpleng tahanan ng mga sungay ng usa, mga bungo ng baboy-ramo, ang iba ay may mahahabang pangil. Doon nakatira ang isang pamilyang Tagalog, na abala sa pangangaso at pagputol ng kahoy.

Sa lilim ng isang puno, gumagawa ng walis ang lolo mula sa mga tingting ng palma, habang ang isang dalaga ay naglalagay sa isang buslo ng mga itlog ng manok, mga limon, at mga gulay. Dalawang bata, isang lalaki at isang babae, ay naglalaro sa tabi ng isa pang bata, maputla, malungkot, may malalaking mata at malalim na tingin, na nakaupo sa isang natumbang troso. Sa kanyang payat na mukha makikilala natin ang anak ni Sisa, si Basilio, ang kapatid ni Crispín.

Batang Babae: Kapag gumaling na ang iyong paa,—sabi ng batang babae,—maglalaro tayo ng piko-piko [larong habulan ng mga bata] na may taguan, ako ang magiging ina.

Batang Lalaki: Aakyat ka kasama namin sa tuktok ng bundok,—dagdag ng batang lalaki,—iinom ka ng dugo ng usa na may katas ng limon at tataba ka, at saka ituturo ko sa iyo kung paano tumalon mula sa bato patungo sa bato, sa ibabaw ng batis.

Ngumiti si Basilio nang malungkot, tiningnan ang sugat sa kanyang paa, at pagkatapos ay itinuon ang tingin sa araw na nagniningning nang maliwanag.

Lolo: Ipagbili mo itong mga walis,—sabi ng lolo sa dalaga,—at bumili ka ng kahit ano para sa iyong mga kapatid dahil ngayon ay Pasko.

Batang Lalaki: Mga paputok, gusto ko ng mga paputok!—sigaw ng batang lalaki.

Batang Babae: Ako, isang ulo para sa aking manika!—sigaw ng batang babae, hinila ang tapis ng kanyang kapatid.

Lolo: At ikaw, ano ang gusto mo?—tanong ng lolo kay Basilio.

Bumangon si Basilio nang may kahirapan at lumapit sa matanda.

Basilio: Ginoo;—sabi niya,—higit na pala sa isang buwan akong may sakit?

Lolo: Mula nang matagpuan ka naming walang malay at puno ng sugat, dalawang buwan na ang lumipas; akala namin mamamatay ka na...

Basilio: Gantihan nawa kayo ng Diyos; kami’y napakahirap!—sagot ni Basilio;—ngunit dahil ngayon ay Pasko, gusto kong umuwi sa bayan para makita ang aking ina at kapatid. Siguradong hinahanap nila ako.

Lolo: Ngunit, anak, hindi ka pa magaling at malayo ang iyong bayan; hindi ka makararating bago maghatinggabi.

Basilio: Hindi bale, ginoo! Ang aking ina at kapatid ay tiyak na malungkot; bawat taon ay magkasama kaming nagdiriwang ng kapistahang ito... noong nakaraang taon, pinagsaluhan naming tatlo ang isang isda... Siguradong umiiyak na si Inay sa paghahanap sa akin.

Lolo: Hindi ka makararating nang buhay sa bayan, bata! Ngayong gabi ay may manok at tapa ng baboy-ramo tayo. Hahanapin ka ng aking mga anak kapag dumating sila mula sa bukid...

Basilio: Marami kayong anak, at kami lang dalawa ang anak ng aking ina; baka akala niya patay na ako. Gusto kong bigyan siya ng kasiyahan ngayong gabi, isang pamasko... isang anak.

Naramdaman ng matanda ang pagluha ng kanyang mga mata, inilagay ang kamay sa ulo ng bata at sinabi nang may damdamin:

Lolo: Parang matanda ka na! Sige, umalis ka, hanapin mo ang iyong ina, ibigay mo ang pamasko... mula sa Diyos, gaya ng sabi mo; kung alam ko lang ang pangalan ng iyong bayan, pupunta sana ako doon noong ikaw ay may sakit. Sige, anak ko, nawa’y samahan ka ng Diyos at ng Panginoong Hesus. Sasamahan ka ng aking apo na si Lucía hanggang sa susunod na bayan.

Batang Lalaki: Ano? Aalis ka na?—tanong ng batang lalaki.—Doon sa ibaba ay may mga sundalo, maraming magnanakaw. Ayaw mo bang makita ang aking mga paputok? Pum purumpum!

Batang Babae: Ayaw mo bang maglaro ng bulag-bulagan na may taguan?—tanong naman ng batang babae;—nakapagtago ka na ba kahit minsan? Totoo, walang mas masaya kaysa habulin at magtago.

Ngumiti si Basilio; kinuha ang kanyang tungkod at may luha sa mga mata:

Basilio: Babalik ako agad,—sabi niya;—dadalhin ko ang aking kapatid, makikita ninyo siya at maglalaro kayo kasama siya; kasinlaki mo siya.

Batang Babae: Paika-ika rin ba siyang lumakad?—tanong ng batang babae;—kung gayon gagawin natin siyang ina sa piko-piko.

Lolo: Huwag mo kaming kalimutan,—sabi ng matanda;—dalhin mo itong tapa ng baboy-ramo at ibigay mo sa iyong ina.

Sinamahan siya ng mga bata hanggang sa tulay na kawayan, na inilagay sa ibabaw ng maingay na batis.

Pinasandal ni Lucía si Basilio sa kanyang braso at nawala sila sa paningin ng mga bata.

Mabilis na naglakad si Basilio sa kabila ng kanyang binting may benda.

Sumisipol ang hanging hilaga at nangangatog sa lamig ang mga taga-San Diego.

Bisperas ng Pasko na, ngunit malungkot ang bayan. Wala ni isang parol na papel na nakasabit sa mga bintana, walang ingay sa mga bahay na nagpapahiwatig ng kasiyahan gaya ng mga nakaraang taon.

Sa entresuwelo ng bahay ni Kapitan Basilio, nag-uusap sa tabi ng isang rehas sina Kapitan Basilio at Don Filipo (pinagkaibigan sila ng kasawian ng huli), habang sa kabilang rehas naman ay nakatanaw sa kalye sina Sinang, ang kanyang pinsang si Victoria, at ang magandang si Iday.

Ang buwan, na papaliit na, ay nagsisimulang magningning sa abot-tanaw at ginintuang tinatamaan ang mga ulap, puno, at bahay, na naglalabas ng mahahaba at kakaibang mga anino.

Kapitan Basilio: Hindi maliit na kapalaran ang inyo, ang mapawalang-sala sa mga panahong ito!—sabi ni Kapitan Basilio kay Don Filipo; sinunog nila ang inyong mga libro, oo, pero ang iba ay nawalan pa ng higit.

Isang babae ang lumapit sa rehas at tumingin sa loob. Ang kanyang mga mata ay nagniningning, ang kanyang mukha ay payat, ang kanyang buhok ay magulo at nakalugay: binigyan siya ng buwan ng kakaibang anyo.

Don Filipo: Sisa!—sigaw ni Don Filipo na nagulat,—at bumaling kay Kapitan Basilio, habang ang baliw ay lumalayo.

Don Filipo: Hindi ba siya nasa bahay ng isang doktor?—tanong niya;—gumaling na ba siya?

Mapait na ngumiti si Kapitan Basilio.

Kapitan Basilio: Natakot ang doktor na baka siya’y akusahan bilang kaibigan ni Don Crisóstomo at pinaalis siya sa kanyang bahay. Ngayon ay naglalagalag na naman siya, baliw pa rin gaya ng dati, kumakanta, hindi mapanganib at namumuhay sa kagubatan...

Don Filipo: Ano pang mga bagay ang nangyari sa bayan mula nang umalis kami? Alam kong may bago tayong kura at bagong alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]...

Kapitan Basilio: Mga kahindik-hindik na panahon, umuurong ang sangkatauhan!—bulong ni Kapitan Basilio na nag-iisip ng nakaraan.—Makinig kayo: kinabukasan ng inyong pag-alis natagpuan ang sakristan mayor na patay, nakabitin sa kisame ng kanyang bahay. Lubos na nalungkot si Padre Salví sa kanyang pagkamatay at inangkin ang lahat ng kanyang mga papel. Ah! namatay din ang pilosopong si Tasio at inilibing sa sementeryo ng mga Tsino.

Don Filipo: Kawawang Don Anastasio!—buntong-hininga ni Don Filipo;—at ang kanyang mga libro?

Kapitan Basilio: Sinunog ng mga madasalin, na sa tingin nila ay magpapasaya sa Diyos. Wala akong nailigtas, kahit ang mga libro ni Cicerón... walang ginawa ang gobernadorcillo para pigilan ito.

Pareho silang nanahimik.

Sa sandaling iyon ay narinig ang malungkot at mapanglaw na awit ng baliw.

Iday: Alam mo ba kung kailan ikakasal si María Clara?—tanong ni Iday kay Sinang.

Sinang: Hindi ko alam,—sagot nito:—nakakuha ako ng sulat mula sa kanya, pero hindi ko binuksan dahil natatakot akong malaman. Kawawang Crisóstomo!

Victoria: Sabi nila kung hindi dahil kay Linares, bibitayin si Kapitan Tiago; ano ang gagawin ni María Clara?—puna ni Victoria.

Isang batang lalaki ang dumaang paika-ika; tumatakbo siya patungo sa plaza, kung saan nagmumula ang awit ni Sisa. Si Basilio iyon. Natagpuan ng bata ang kanyang bahay, walang laman at wasak; pagkatapos ng maraming tanong, nalaman lang niya na ang kanyang ina ay baliw at naglalagalag sa bayan: wala ni isang salita tungkol kay Crispín.

Nilunok ni Basilio ang kanyang mga luha, pinigil ang sakit at walang pahinga na hinanap ang kanyang ina. Dumating siya sa bayan, nagtanong tungkol sa kanya at isang awit ang tumama sa kanyang mga tainga. Pinigil ng kaawa-awang bata ang panginginig ng kanyang mga binti at nais tumakbo upang sumugod sa mga bisig ng kanyang ina.

Iniwan ng baliw ang plaza at lumapit sa harap ng bahay ng bagong alférez. Ngayon tulad ng dati ay may bantay sa pintuan, at isang ulo ng babae ang sumilip sa bintana, ngunit hindi ito ang Medusa, kundi isang dalaga: hindi magkasingkahulugan ang alférez at ang kaawa-awa.

Nagsimulang kumanta si Sisa sa harap ng bahay, nakatingin sa buwan, na maringal na naglalayag sa asul na kalangitan sa pagitan ng mga ulap na ginto. Nakikita siya ni Basilio at hindi maglakas-loob na lumapit, marahil ay naghihintay na umalis siya sa lugar; naglalakad siya nang pabalik-balik, ngunit iniiwasan ang paglapit sa kuwartel.

Ang dalaga na nasa bintana ay nakikinig nang mabuti sa awit ng baliw, at inutusan ang bantay na paakyatin siya.

Nang makita ni Sisa na papalapit ang sundalo at marinig ang kanyang boses, puno ng takot, tumakbo siya, at alam ng Diyos kung paano tumakbo ang isang baliw. Sinundan siya ni Basilio, at natatakot na mawala siya, tumakbo siya at nakalimutan ang sakit sa kanyang mga paa.

Katulong: Tingnan ninyo kung paano hinahabol ng batang iyon ang baliw!—galit na sigaw ng isang katulong na nasa kalye.

At nang makita niyang patuloy pa rin itong humahabol, dumampot siya ng bato at ibinato sa bata, sabay sabi:

Katulong: Ayan sa iyo! Sayang at nakatali ang aso!

Naramdaman ni Basilio ang isang hampas sa kanyang ulo, ngunit patuloy siyang tumakbo na hindi pinansin. Tumahol ang mga aso sa kanya, nag-ingay ang mga gansa, may mga bintanang nagbukas upang magbigay daan sa isang usisero; nagsara ang iba dahil natatakot sa isa pang gabi ng kaguluhan.

Dumating sila sa labas ng bayan. Nagsimulang bumagal ang takbo ni Sisa; malayo na ang agwat sa pagitan niya at ng kanyang tagasunod.

Basilio: Inay!—sigaw niya nang makita niya ito.

Ang baliw, nang marinig ang boses, ay nagsimulang tumakbo muli.

Basilio: Inay, ako ito!—sigaw ng batang wala nang pag-asa.

Hindi naririnig ng baliw, patuloy na humahabol nang humihingal ang anak. Lumampas na sila sa mga taniman at malapit na sila sa kagubatan.

Nakita ni Basilio ang kanyang ina na pumasok sa kagubatan at pumasok din siya. Ang mga halaman, mga palumpong, matinik na tambo at mga nakausling ugat ng mga puno ay humahadlang sa kanilang takbo. Sinusundan ng anak ang silweta ng kanyang ina, na paminsan-minsan ay naiilawan ng mga sinag ng buwan, na tumatagos sa mga puwang at mga sanga. Ito ang mahiwagang kagubatan ng pamilya ni Ibarra.

Maraming beses na nadapa si Basilio, ngunit bumangon siya, hindi niya nararamdaman ang sakit; ang buong kaluluwa niya ay nakatuon sa kanyang mga mata, na sumusunod sa mahal na anyo.

Tinawid nila ang batis na mahinang humuhuni; ang mga tinik ng mga kawayan, na nahulog sa putik sa gilid, ay bumaon sa kanyang nakayapak na mga paa: hindi tumigil si Basilio upang alisin ang mga ito.

Sa kanyang malaking gulat, nakita niyang pumasok ang kanyang ina sa kakapalan at pumasok sa pintuan ng kahoy, na nagsasara sa libingan ng matandang Kastila sa paanan ng balete.

Sinubukan ni Basilio na gawin ang parehong bagay ngunit natagpuan niyang sarado ang pintuan. Ipinagtanggol ng baliw ang pasukan gamit ang kanyang mga buto’t balat na mga braso at magulong ulo, na pinananatiling sarado ang pintuan gamit ang lahat ng kanyang lakas.

Basilio: Inay, ako ito, ako ito, ako si Basilio, ang inyong anak!—sigaw ng pagod na pagod na bata, at napabagsak siya.

Ngunit hindi bumigay ang baliw; itinukod niya ang kanyang mga paa sa lupa at matindi ang kanyang paglaban.

Pinukpok ni Basilio ang pintuan gamit ang kanyang kamao, gamit ang kanyang ulo, basang-basa sa dugo, umiyak, ngunit walang nangyari. Bumangon siya nang may kahirapan, tiningnan ang pader, iniisip na akyatin ito, ngunit walang nakita. Pinalibot niya ito at nakita ang isang sanga ng nakapangingilabot na balete na nagtatagpo sa sanga ng isa pang puno. Umakyat siya: ang kanyang pagmamahal sa ina ay gumagawa ng milagro, at mula sa sanga patungo sa sanga ay lumipat siya sa balete, at nakita ang kanyang ina na patuloy na pinipigilan ang pintuan gamit ang kanyang ulo.

Ang ingay na ginawa niya sa mga sanga ay nakatawag ng pansin ni Sisa; lumingon siya at nais tumakbo, ngunit ang anak, na bumagsak mula sa puno, ay niyakap siya at binigyan ng mga halik, at pagkatapos ay nawalan ng malay.

Nakita ni Sisa ang kanyang noo na basang-basa sa dugo; yumuko siya sa kanya, tila lalabas ang kanyang mga mata; tiningnan niya ang kanyang mukha, at ang mga maputlang anyo na iyon ay yumanig sa mga natutulog na selula ng kanyang utak, parang isang kislap ang sumiklab sa kanyang isipan, nakilala niya ang kanyang anak at, sumigaw, bumagsak siya sa walang malay na bata, niyayakap at hinahalikan siya.

Nanatiling hindi gumagalaw ang mag-ina...

Nang bumalik si Basilio sa kanyang ulirat, nakita niya ang kanyang ina na walang malay. Tinawag niya siya, binigyan ng mga pinakamatamis na pangalan at, nang makita niyang hindi siya humihinga o nagigising, bumangon siya, pumunta sa batis upang kumuha ng kaunting tubig sa isang balumbon ng dahon ng saging at winisikan ang maputlang mukha ng kanyang ina. Ngunit hindi gumalaw ang baliw, nanatiling nakapikit ang kanyang mga mata.

Tiningnan siya ni Basilio nang may takot; inilapit ang kanyang tainga sa puso ng kanyang ina, ngunit malamig ang payat at tuyot na dibdib at hindi tumitibok ang puso: inilapit ang kanyang mga labi sa kanyang mga labi at hindi nakaramdam ng anumang hininga. Ang kaawa-awang bata ay niyakap ang bangkay at umiyak nang buong pait.

Nagniningning ang buwan sa kalangitan nang maringal, ang simoy ng hangin ay naglalagalag na tila nagbubuntong-hininga at sa ilalim ng damo ay umaawit ang mga kuliglig.

Ang gabi ng liwanag at kasiyahan para sa maraming bata, na sa mapagmahal na kandungan ng pamilya ay ipinagdiriwang ang kapistahan ng pinakamatamis na alaala, ang kapistahan na gumugunita sa unang tingin ng pag-ibig na ipinadala ng langit sa lupa; ang gabing iyon kung saan ang lahat ng pamilyang Kristiyano ay kumakain, umiinom, sumasayaw, kumakanta, tumatawa, naglalaro, nagmamahalan, naghahalikan... ang gabing iyon, na sa mga malamig na bansa ay mahiwaga para sa kabataan sa kanilang tradisyonal na puno ng pino, puno ng mga ilaw, mga manika, mga kendi at mga palamuti, na tinitingnang nasisilaw ng mga bilog na mata kung saan sumasalamin ang kawalang-malay, ang gabing iyon ay hindi nag-aalok kay Basilio kundi pagkaulila. Sino ang nakakaalam? Marahil sa tahanan ng tahimik na Padre Salví ay naglalaro rin ang mga bata, marahil ay kumakanta:

Ang bata ay umiyak at humikbi nang matindi, at nang itinaas niya ang kanyang ulo, nakita niya ang isang lalaki sa kanyang harapan na tahimik na nagmamasid sa kanya. Ang hindi kilalang lalaki ay nagtanong sa mababang tinig:

Di-kilalang Lalaki: Ikaw ba ang anak?

Tumango ang bata.

Di-kilalang Lalaki: Ano ang balak mong gawin?

Basilio: Ililibing ko siya!

Di-kilalang Lalaki: Sa sementeryo?

Basilio: Wala akong pera, at bukod pa roon, hindi papayag ang kura.

Di-kilalang Lalaki: Kung gayon...?

Basilio: Kung nais ninyo akong tulungan...

Di-kilalang Lalaki: Mahinang-mahina na ako,—sagot ng hindi kilalang lalaki na dahan-dahang bumagsak sa lupa, nakatukod ang dalawang kamay;—nasugatan ako... dalawang araw na akong hindi kumakain o natutulog... Wala bang dumating ngayong gabi?

Nanatiling nag-iisip ang lalaki, pinagmamasdan ang kawili-wiling mukha ng bata.

Di-kilalang Lalaki: Makinig ka!—patuloy niya sa mas mahinang tinig;—mamamatay na rin ako bago sumapit ang araw... Dalawampung hakbang mula rito, sa kabilang pampang ng batis, may maraming nakatambak na kahoy; dalhin mo iyon, gumawa ka ng isang malaking siga, ilagay mo ang aming mga bangkay sa ibabaw, takpan mo at sindihan ng apoy, maraming apoy hanggang sa maging abo kami...

Nakikinig si Basilio.

Di-kilalang Lalaki: Pagkatapos, kung walang ibang darating... maghukay ka rito, makakakita ka ng maraming ginto... at lahat ay magiging iyo. Mag-aral ka!

Ang boses ng hindi kilalang lalaki ay lalong nagiging hindi maintindihan.

Di-kilalang Lalaki: Pumunta ka na at kunin ang kahoy... gusto kitang tulungan.

Umalis si Basilio. Ang hindi kilalang lalaki ay tumingin patungong Silangan at bumulong na parang nagdarasal:

Di-kilalang Lalaki: Mamamatay ako nang hindi nakikita ang bukang-liwayway na sumisikat sa aking bayan!... kayong makakakita nito, batiin ninyo ito... huwag ninyong kalimutan ang mga bumagsak sa gabi!

Itinaas niya ang kanyang mga mata sa langit, gumalaw ang kanyang mga labi na tila bumubulong ng isang panalangin, pagkatapos ibinaba niya ang kanyang ulo at dahan-dahang bumagsak sa lupa...

Makalipas ang dalawang oras, si Hermana Rufa ay nasa batalan [bukas na hugasan sa likod ng bahay] ng kanyang bahay, naghihilamos gaya ng nakagawian tuwing umaga bago pumunta sa misa. Ang maka-Diyos na babae ay tumingin sa kalapit na kagubatan at nakita ang isang makapal na haligi ng usok na tumataas; kumunot ang kanyang noo at, puno ng banal na galit, sumigaw:

Rufa: Sino kaya ang ereheng gumagawa ng kaingin sa araw ng pista? Kaya dumarating ang maraming kapahamakan! Subukan mong pumunta sa Purgatoryo at tingnan natin kung mahahango kita roon, hayop!