Kabanata LXII Pagpapaliwanag ni Padre Damaso
Buod ng kabanata
Sa bahay ni Kapitan Tiago sa Maynila, nakatingin si María Clara sa mga mamahaling regalo sa kasal ngunit hindi niya ito pinapansin, at binabasa niya sa pahayagan ang balita na nalunod si Ibarra sa lawa. Dumating nang biglaan si Padre Dámaso, ang kanyang ninong, mula sa probinsya upang dumalo sa kasal. Nang makita niyang umiiyak ang dalaga, malumanay niya itong tinanong kung ano ang problema.
Lumuhod si María Clara at hiniling na ipagtanggol nito ang kanyang ama at ipatigil ang kasal. Ikinuwento niya ang huli nilang pag-uusap ni Ibarra, ngunit itinago ang lihim ng kanyang kapanganakan. Sinabi niyang habang buhay si Ibarra ay may pag-asa pa siya, at na ngayong patay na ito ay wala nang dahilan para siya mabuhay. Ipinaliwanag ni Padre Dámaso na gusto lamang niya ang kaligayahan ng dalaga, kaya tinutulan niya ang pag-ibig na ito.
Sinabi ni María Clara na kumbento o kamatayan ang tanging pipiliin niya. Sinubukan siyang pigilan ni Padre Dámaso, na nagsabing mas gusto niyang makita siyang malungkot sa mundo kaysa sa loob ng kumbento. Ngunit nang manatili ang dalaga sa kanyang pasya, pumayag siya na maging madre ito. Umalis ang pari na umiiyak at humihingi sa Diyos na iligtas ang kanyang anak.
Walang saysay na nakatambak sa ibabaw ng isang mesa ang mamahaling mga regalo sa kasal; hindi nakakaakit sa mga mata ni María Clara ni ang mga brilyante sa kanilang mga kahong pelus na asul, ni ang mga burdang piña, ni ang mga piraso ng seda. Nakatingin ang dalaga, nang hindi nakikita o nababasa, sa pahayagang nagbabalita ng pagkamatay ni Ibarra, na nalunod sa lawa.
Biglang naramdaman niya na may dalawang kamay na tumakip sa kanyang mga mata at pumigil sa kanya, at isang masayang tinig, ang kay Padre Dámaso, ang nagsabi:
Fray Dámaso: Sino ako? sino ako?
Tumalon si María Clara mula sa kanyang upuan at tiningnan siya nang may takot.
Fray Dámaso: Tontica [munting tanga, malambing na tawag], natakot ka ba, ha? Hindi mo ako inaasahan, ha? Aba, dumating ako mula sa probinsya para dumalo sa iyong kasal.
At lumapit siya na may ngiti ng kasiyahan, iniabot ang kamay upang mahalikan. Yumuko si María Clara na nanginginig at dinala ito nang may paggalang sa kanyang mga labi.
Fray Dámaso: Ano ang nangyayari sa iyo, María?—tanong ng Pransiskano, nawala ang kanyang masayang ngiti at napuno ng pag-aalala;—malamig ang iyong kamay, namumutla ka... may sakit ka ba, anak?
At hinila siya ni Padre Dámaso palapit sa kanya nang may lambing na hindi aakalaing kaya niya, hinawakan ang parehong kamay ng dalaga at tiningnan siya nang may tanong sa mga mata.
Fray Dámaso: Wala ka na bang tiwala sa iyong ninong?—tanong niya na may bahid ng paninisi;—halika, umupo ka rito at ikuwento mo sa akin ang iyong maliliit na sama ng loob, katulad ng ginagawa mo sa akin noong bata ka pa, kapag gusto mo ng mga kandila para gumawa ng mga manika mula sa waks. Alam mo naman na lagi kitang minahal... hindi kita kailanman pinagalitan...
Hindi na magaspang ang tinig ni Padre Dámaso at nagkaroon na ito ng malalambing na himig. Nagsimulang umiyak si María Clara.
Fray Dámaso: Umiiyak ka, anak ko? Bakit ka umiiyak? Nag-away ba kayo ni Linares?
Tinakpan ni María Clara ang kanyang mga tainga.
María Clara: Huwag ninyo siyang banggitin... ngayon!—sigaw ng dalaga.
Tiningnan siya ni Padre Dámaso nang puno ng pagtataka.
Fray Dámaso: Ayaw mo bang ipagkatiwala sa akin ang iyong mga lihim? Hindi ba’t lagi kong sinisikap na tuparin kahit ang pinakamaliliit mong kapritso?
Itinaas ng dalaga sa kanya ang kanyang mga matang puno ng luha, tinitigan siya nang ilang sandali, at muling umiyak nang mapait.
Fray Dámaso: Huwag kang umiyak nang ganyan, anak ko, dahil ang iyong mga luha ay nakakasakit sa akin! Ikuwento mo sa akin ang iyong mga hinanakit; makikita mo kung gaano ka kamahal ng iyong ninong!
Dahan-dahang lumapit si María Clara sa kanya, lumuhod sa kanyang paanan at itinaas ang kanyang mukha, basang-basa ng luha, at sinabi nang mahina, halos hindi marinig:
María Clara: Mahal pa rin ba ninyo ako?
Fray Dámaso: Anak!
María Clara: Kung ganoon... ipagtanggol ninyo ang aking ama at ipatigil ninyo ang aking kasal!
At ikinuwento ng dalaga ang huli nilang pag-uusap ni Ibarra, itinatago ang lihim ng kanyang kapanganakan.
Halos hindi makapaniwala si Padre Dámaso sa kanyang naririnig.
María Clara: Habang siya ay nabubuhay,—patuloy ng dalaga,—balak kong lumaban, umaasa ako, nagtitiwala ako. Gusto kong mabuhay para makarinig ng balita tungkol sa kanya... pero ngayong pinatay na nila siya, ngayon ay wala nang dahilan para ako ay mabuhay at magdusa.
Sinabi niya ito nang dahan-dahan, mahina, kalmado, walang luha.
Fray Dámaso: Pero, tonta [tanga], hindi ba’t mas mabuti si Linares nang libong beses kaysa sa?...
María Clara: Habang siya ay nabubuhay, maaari akong magpakasal... balak kong tumakas pagkatapos... ang gusto lang ng aking ama ay ang maging kamag-anak nila! Ngayon na siya ay patay na, wala nang ibang tatawag sa akin na kanyang asawa... Habang siya ay nabubuhay, maaari kong dungisan ang aking sarili, may natitira pa akong aliw na malamang siya ay nabubuhay at marahil ay iniisip niya ako; ngayon na siya ay patay na... kumbento o libingan.
Ang tinig ng dalaga ay may ganitong katatagan, na nawala ang masayang anyo ni Padre Dámaso at napaisip nang malalim.
Fray Dámaso: Ganoon mo ba siya kamahal?—tanong niya na nauutal.
Hindi sumagot si María Clara. Iniyuko ni Fray Dámaso ang kanyang ulo sa kanyang dibdib at nanatiling tahimik.
Fray Dámaso: Anak ko!—bulalas niya sa tinig na puno ng hapdi;—patawarin mo ako na nagdulot sa iyo ng kalungkutan nang hindi ko alam. Iniisip ko ang iyong kinabukasan, gusto ko ang iyong kaligayahan. Paano ko papayagan na magpakasal ka sa isang taga-rito, para makita kang malungkot na asawa at kawawang ina? Hindi ko maalis sa iyong isipan ang iyong pag-ibig, at tinutulan ko ito nang buong lakas, inabuso ko ang lahat, para sa iyo, para lamang sa iyo. Kung naging asawa mo siya, iiyak ka pagkatapos, dahil sa kalagayan ng iyong asawa, na nakalantad sa lahat ng pang-aabuso na walang paraan ng pagtatanggol; bilang ina, iiyak ka para sa kapalaran ng iyong mga anak: kung sila ay iyong pag-aralin, ihahanda mo sila sa isang malungkot na kinabukasan; magiging kaaway sila ng Relihiyon, at makikita mo silang binitay o ipinatapon; kung iiwan mo silang mangmang, makikita mo silang inaapi at inaalipusta! Hindi ko iyon mapapayagan! Kaya naghahanap ako para sa iyo ng isang asawa na magpapasaya sa iyo bilang ina ng mga anak na mag-uutos at hindi susunod, na magpaparusa at hindi magdurusa... Alam ko na ang iyong kaibigan mula pagkabata ay mabuti, minahal ko siya gaya ng pagmamahal ko sa kanyang ama, pero kinamuhian ko sila mula nang makita ko na magdudulot sila ng iyong kalungkutan, dahil mahal kita, sinasamba kita, minamahal kita katulad ng pagmamahal sa isang anak; wala akong ibang pagmamahal kundi ang sa iyo; nakita kitang lumaki; walang oras na lumilipas na hindi kita iniisip; pinapangarap kita; ikaw ang aking tanging kaligayahan...
At si Padre Dámaso ay umiyak katulad ng isang bata.
María Clara: Kung ganoon, kung mahal ninyo ako, huwag ninyo akong gawing habambuhay na kawawa; hindi na siya buhay, gusto kong maging madre.
Fray Dámaso: Maging madre, maging madre!—ulit niya.—Hindi mo alam, anak ko, ang buhay, ang misteryo na nakatago sa likod ng mga pader ng kumbento, hindi mo alam! Sanlibong ulit na mas gusto kong makita kang malungkot sa mundo kaysa sa loob ng kumbento... Dito ang iyong mga reklamo ay maaaring marinig; doon tanging mga pader ang iyong kasama... Maganda ka; napakaganda, at hindi ka isinilang para doon, para maging asawa ni Kristo. Maniwala ka sa akin, anak ko, ang panahon ang bumubura sa lahat; sa kalaunan ay makakalimot ka, magmamahal ka, at mamahalin mo ang iyong asawa... si Linares.
María Clara: O kumbento o... kamatayan!—ulit ni María Clara.
Fray Dámaso: Kumbento, kumbento o kamatayan!—sigaw ni Padre Dámaso.—María, matanda na ako, hindi na kita kayang bantayan nang matagal pa, ikaw at ang iyong katahimikan... Pumili ka ng iba, maghanap ka ng ibang pag-ibig, ibang binata, kahit sino, lahat maliban sa kumbento.
María Clara: Kumbento o kamatayan!
Fray Dámaso: Diyos ko, Diyos ko!—sigaw ng pari, tinatakpan ang kanyang ulo ng mga kamay;—pinarurusahan mo ako, sige; pero bantayan mo ang aking anak...
At bumaling sa dalaga:
Fray Dámaso: Gusto mo bang maging madre? magiging madre ka; ayokong mamatay ka.
Hinawakan ni María Clara ang parehong kamay niya, pinisil, hinalikan habang nakaluhod.
María Clara: Ninong, ninong ko!—paulit-ulit niyang sabi.
Pagkatapos ay lumabas si Fray Dámaso na malungkot, nakayuko at nagbubuntong-hininga.
Fray Dámaso: Diyos, Diyos, ikaw ay umiiral dahil nagpaparusa ka! Pero sa akin ka maghiganti at huwag mong saktan ang walang-sala, iligtas mo ang aking anak.