Kabanata LXI Ang Habulan sa Lawa

Elías: Pakinggan ninyo, ginoo, ang plano na aking pinag-isipan,—sabi ni Elías na nag-iisip habang sila’y papunta sa San Gabriel.—Itatago ko kayo ngayon sa bahay ng isang kaibigan ko sa Mandaluyong; dadalhin ko ang lahat ng inyong pera, na aking nailigtas at itinago sa paanan ng balete, sa misteryosong libingan ng inyong lolo; iiwanan ninyo ang bansa...

Ibarra: Para pumunta sa ibang bansa?—putol ni Ibarra.

Elías: Para mamuhay nang payapa sa mga natitirang araw ng inyong buhay. Mayroon kayong mga kaibigan sa Espanya, kayo’y mayaman, maaari kayong humiling na mapatawad. Sa anumang paraan, ang ibang bansa para sa atin ay isang mas mabuting bayan kaysa sa sarili nating bayan.

Hindi sumagot si Crisóstomo; nag-isip siya nang tahimik.

Dumating sila noon sa Pásig at nagsimulang sumalunga ang bangka sa agos. Sa ibabaw ng tulay ng España ay may isang mangangabayong mabilis na tumatakbo at naririnig ang isang mahaba at matinis na sipol.

Ibarra: Elías,—tugon ni Ibarra;—ang inyong kasawian ay dahil sa aking pamilya; iniligtas ninyo ang aking buhay nang dalawang beses, at utang ko sa inyo hindi lamang ang pasasalamat, kundi pati na rin ang pagsasauli ng inyong kayamanan. Pinapayuhan ninyo akong mamuhay sa ibang bansa, kaya sumama kayo sa akin at mamuhay tayo bilang magkapatid. Dito ay sawimpalad din kayo.

Malungkot na umiling si Elías at sumagot:

Elías: Imposible! Totoo na hindi ko kayang magmahal o maging masaya sa aking bayan, pero maaari akong magdusa at mamatay dito, at marahil para dito: laging may halaga iyon. Ang kasawian nawa ng aking bayan ay maging aking sariling kasawian, at dahil hindi tayo pinagbubuklod ng isang marangal na kaisipan, dahil hindi sabay na tumitibok ang ating mga puso sa isang pangalan, kahit man lang ang iisang kasawian ang magbuklod sa akin at sa aking mga kababayan, kahit man lang makaiyak akong kasama nila sa aming mga hapis, at iisang dusa ang pumiga sa aming mga puso!

Ibarra: Kung gayon, bakit ninyo ako pinapayuhan na umalis?

Elías: Dahil sa ibang lugar maaari kayong maging masaya at ako hindi, dahil hindi kayo ginawa para magdusa, at dahil kamumuhian ninyo ang inyong bayan, kung isang araw ay masadlak kayo sa kasawian dahil dito: at ang kamuhian ang sariling bayan ang pinakamalaking kasawian.

Ibarra: Hindi kayo makatarungan sa akin!—sigaw ni Ibarra na may mapait na paninisi;—nakalimutan ninyong pagkarating na pagkarating ko rito ay sinimulan kong hanapin ang ikabubuti nito...

Elías: Huwag kayong magalit, ginoo, hindi ko kayo sinisisi: sana’y matularan kayo ng lahat! Pero hindi ako humihingi ng imposible, at huwag kayong magalit kung sasabihin ko na nililinlang kayo ng inyong puso. Minahal ninyo ang inyong bayan dahil itinuro ito sa inyo ng inyong ama; minahal ninyo ito dahil dito kayo nagkaroon ng pag-ibig, kayamanan, kabataan, dahil lahat ay ngumiti sa inyo, hindi kayo ginawan ng anumang kawalang-katarungan ng inyong bayan; minahal ninyo ito tulad ng pagmamahal natin sa lahat ng nagpapasaya sa atin. Ngunit sa araw na kayo’y maging mahirap, gutom, inuusig, isinumbong at ipinagbili ng inyong mga kababayan, sa araw na iyon ay itatakwil ninyo ang inyong sarili, ang inyong bayan at lahat.

Ibarra: Sinasaktan ako ng inyong mga salita,—sabi ni Ibarra na may hinanakit.

Yumuko si Elías, nag-isip at sumagot:

Elías: Gusto kong buksan ang inyong mata, ginoo, at iligtas kayo sa isang malungkot na hinaharap. Alalahanin ninyo noong minsang kinausap ko kayo sa bangkang ito at sa liwanag ng buwan ding ito, mga isang buwan na ang nakalipas, humigit-kumulang: noon kayo’y masaya. Ang pakiusap ng mga sawimpalad ay hindi umaabot sa inyo: binale-wala ninyo ang kanilang mga reklamo dahil ito’y mga reklamo ng mga kriminal; mas pinakinggan ninyo ang kanilang mga kaaway at, sa kabila ng aking mga dahilan at pakiusap, pumanig kayo sa kanilang mga mang-aapi, at sa inyo noon nakasalalay kung ako’y magiging kriminal o magpapapatay upang tuparin ang isang banal na pangako. Hindi ito pinahintulutan ng Diyos dahil namatay na ang matandang pinuno ng mga tulisan... Isang buwan ang lumipas at ngayon ay iba na ang inyong iniisip!

Ibarra: Tama kayo, Elías, pero ang tao ay isang hayop ng mga pagkakataon: noon ako’y bulag, naiinis, ano ba ang alam ko? Ngayon ay hinablot ng kasawian ang aking piring; ang kalungkutan at kahirapan ng aking pagkakabilanggo ay nagturo sa akin; ngayon nakikita ko ang nakakatakot na kanser na sumisira sa lipunang ito, na kumakapit sa mga laman nito at humihingi ng marahas na pagtanggal. Binuksan nila ang aking mga mata, ipinakita nila sa akin ang sugat at pinipilit nila akong maging kriminal! At yamang iyon ang kanilang ginusto, magiging filibustero [kaaway ng pamahalaan] ako, ngunit isang tunay na filibustero; tatawagin ko ang lahat ng sawimpalad, lahat ng may pusong tumitibok sa kanilang dibdib, ang mga nagpadala sa inyo sa akin... hindi, hindi ako magiging kriminal, kailanman ay hindi kriminal ang lumalaban para sa kanyang bayan, kabaligtaran pa nga! Tayo, sa loob ng tatlong siglo, ay iniaabot natin sa kanila ang ating kamay, humihingi tayo ng pag-ibig, nananabik tayong tawagin silang ating mga kapatid; paano nila tayo sinasagot? Sa insulto at panunuya, at itinatanggi pa sa atin pati ang pagiging tao. Walang Diyos, walang pag-asa, walang sangkatauhan; walang iba kundi ang karapatan ng lakas!

Balisa si Ibarra; nanginginig ang kanyang buong katawan.

Dumaan sila sa harap ng palasyo ng Heneral at akala nila’y may napansin silang kilos at pagkabalisa sa mga bantay.

Elías: Natuklasan na kaya ang pagtakas?—bulong ni Elías.—Humiga kayo, ginoo, upang matakpan ko kayo ng sakate [damong pakain sa kabayo], dahil dadaan tayo sa tabi ng Polvorista [imbakan ng pulbura], at maaaring magtaka ang bantay kung bakit dalawa tayo.

Ang bangka ay isa sa mga payat at makitid na bangkang tila hindi sinasagwan kundi dumudulas sa ibabaw ng tubig.

Tulad ng inaasahan ni Elías, pinatigil siya ng bantay at tinanong kung saan siya galing.

Elías: Mula sa Maynila, nagdala ng sakate sa mga oidor [hukom ng Real Audiencia] at kura,—sagot niya na ginagaya ang punto ng mga taga-Pandakan.

Lumabas ang isang sarhento at inalam ang nangyayari.

Sarhento: Sulong!—sabi nito;—binabalaan kita na huwag kang tumanggap ng sinuman sa bangka; kakatakas lang ng isang bilanggo. Kung mahuli mo siya at ibigay sa akin, bibigyan kita ng magandang pabuya.

Elías: Sige po, ginoo; ano po ang kanyang mga palatandaan?

Sarhento: Naka-levita [mahabang amerikana] at nagsasalita ng Kastila; kaya mag-ingat!

Lumayo ang bangka. Lumingon si Elías at nakita ang silweta ng bantay, nakatayo sa tabi ng pampang.

Elías: Mawawalan tayo ng ilang minuto,—sabi niya nang mahina;—kailangan nating pumasok sa ilog Beata upang magkunwaring ako’y taga-Peña Francia. Makikita ninyo ang ilog na inawit ni Francisco Baltasar.

Ang bayan ay natutulog sa liwanag ng buwan. Tumayo si Crisóstomo upang hangaan ang tila-libingang katahimikan ng kalikasan. Ang ilog ay makitid at ang mga pampang nito ay patag, tinamnan ng sakate.

Itinapon ni Elías ang kanyang karga sa pampang, kumuha ng isang mahabang kawayan at hinugot sa ilalim ng damo ang ilang walang lamang bayong o mga sakong yari sa dahon ng palma. Nagpatuloy sila sa paglalayag.

Elías: Kayo ang may-ari ng inyong kalooban, ginoo, at ng inyong hinaharap,—sabi niya kay Crisóstomo na nanatiling tahimik.—Pero kung papayagan ninyo akong magbigay ng isang puna, sasabihin ko: Pag-isipan ninyo nang mabuti ang inyong gagawin, magpapaalab kayo ng digmaan, dahil may pera kayo, utak, at makakahanap kayo agad ng maraming bisig, dahil sa kasamaang-palad ay marami ang hindi nasisiyahan. Ngunit, sa labang ito na inyong sisimulan, ang mga pinaka-magdurusa ay ang mga walang kalaban-laban at inosente. Ang parehong mga damdamin na isang buwan na ang nakalipas, nag-udyok sa akin na lumapit sa inyo upang humingi ng mga reporma, ay ang mga damdamin din na nag-uudyok sa akin ngayon na sabihin sa inyong pag-isipan ninyo itong mabuti. Ang bansa, ginoo, ay hindi nag-iisip na humiwalay sa inang bansa; ang hinihiling lamang nito ay kaunting kalayaan, katarungan at pag-ibig. Susuportahan kayo ng mga hindi nasisiyahan, mga kriminal, mga desperado, ngunit hindi makikisangkot ang bayan. Nagkakamali kayo kung, dahil madilim ang tingin ninyo sa lahat, inaakala ninyong nawalan na ng pag-asa ang bansa. Ang bansa ay nagdurusa, oo, pero umaasa pa rin, naniniwala, at mag-aalsa lamang kapag nawalan na ito ng pasensya, ibig sabihin, kapag gusto na ito ng mga namumuno, na malayo pa. Ako mismo ay hindi susunod sa inyo; hindi ako kailanman gagamit ng gayong matitinding lunas habang may nakikita pa akong pag-asa sa mga tao.

Ibarra: Kung gayon, aalis akong wala kayo!—sagot ni Crisóstomo na matatag.

Elías: Ito ba ang inyong matibay na pasya?

Ibarra: Matibay at tanging pasya, saksi ang alaala ng aking ama! Hindi ko hahayaang agawin sa akin nang walang kaparusahan ang kapayapaan at kaligayahan, ako na tanging nagnanais ng kabutihan, ako na iginalang ang lahat at nagdusa para sa pag-ibig sa isang mapagkunwaring relihiyon, para sa pag-ibig sa isang bayan. Paano nila ako ginantihan? Ibinabaon ako sa isang kahindik-hindik na piitan at dinudungisan ang aking magiging asawa. Hindi, ang hindi paghihiganti ay isang krimen, ito’y paghikayat sa kanila sa mga bagong kawalan ng katarungan! Hindi, magiging kaduwagan, kahinaan, ang umiyak at magdalamhati kapag may dugo at buhay, kapag sa insulto at hamon ay idinagdag ang panunuya! Tatawagin ko ang mangmang na bayang iyon, ipapakita ko sa kanila ang kanilang karalitaan; na huwag na nilang isipin ang mga kapatid; mga lobo lamang na naglalamunan ang naroroon, at sasabihin ko sa kanila na laban sa pang-aaping ito ay bumabangon at tumututol ang walang hanggang karapatan ng tao upang makamit ang kanyang kalayaan!

Elías: Ang inosenteng bayan ay magdurusa!

Ibarra: Mas mabuti! Maaari ba ninyo akong ihatid hanggang sa bundok?

Elías: Hanggang sa kayo’y ligtas!—sagot ni Elías.

Lumabas muli sila sa Pásig. Nag-uusap sila paminsan-minsan ng mga walang kabuluhang bagay.

Ibarra: Santa Ana!—bulong ni Ibarra;—kilala ba ninyo ang bahay na ito?

Dumaan sila sa harap ng bahay-bakasyunan ng mga Heswita.

Elías: Diyan ako nagpalipas ng maraming masaya at maligayang araw!—buntong-hininga ni Elías.—Noong panahon ko, pumupunta kami bawat buwan... noon ako’y tulad ng iba: mayaman, may pamilya, nangangarap at nakikita ang isang hinaharap. Sa mga araw na iyon nakikita ko ang aking kapatid na babae sa kalapit na kolehiyo; nireregaluhan niya ako ng isang gawang-kamay niya... sinasamahan siya ng isang kaibigan, isang magandang dalaga. Lahat ay lumipas na tulad ng isang panaginip.

Nanatili silang tahimik hanggang makarating sa Malapad-na-bato¹. Ang mga minsan nang naglayag sa Pásig sa gabi, sa isa sa mga mahiwagang gabi na iniaalok ng Pilipinas, kapag ang buwan ay nagbubuhos ng malungkot na tula mula sa malinaw na bughaw: kapag itinatago ng mga anino ang karalitaan ng mga tao at pinapawi ng katahimikan ang hamak na mga tunog ng kanilang tinig; kapag ang Kalikasan lamang ang nagsasalita, sila ang makauunawa sa pinagninilayan ng dalawang binata.

Sa Malapad-na-bato, inaantok ang carabinero [bantay ng buwis at adwana], at, nang makita niyang walang laman ang bangka at walang anumang samsam na makukuha, ayon sa makalumang kaugalian ng kanilang hanay at ng himpilang iyon, pinadaan niya sila nang walang abala.

Ang guwardiya sibil ng Pásig ay hindi rin naghinala ng anuman, at hindi sila ginulo.

Nagsisimula nang magbukang-liwayway nang makarating sila sa lawa, panatag at tahimik tulad ng isang higanteng salamin. Namumutla na ang buwan at ang Silangan ay nagkukulay rosas. Sa may kalayuan ay natanaw nila ang isang kulay-abong masa na dahan-dahang lumalapit.

Elías: Dumarating na ang falúa [bangkang pampatrolya ng guwardiya sibil],—bulong ni Elías;—humiga kayo at tatakpan ko kayo ng mga sakong ito.

Lalong lumilinaw at naaaninag ang hugis ng sasakyan.

Elías: Pumupuwesto ito sa pagitan natin at ng pampang,—pansin ni Elías na nag-aalala.

At dahan-dahan niyang binago ang direksyon ng kanyang bangka, sumasagwan papunta sa Binangonan. Sa kanyang malaking pagkagulat, napansin niyang nagbago rin ng direksyon ang falúa, habang may isang tinig na tumatawag sa kanya.

Huminto si Elías at nag-isip. Ang pampang ay malayo pa at malapit na silang abutin ng mga baril ng falúa. Naisip niyang bumalik sa Pásig: mas mabilis ang kanyang bangka kaysa sa falúa. Ngunit, kamalasan! may isa pang bangkang dumarating mula sa Pásig, at kitang kumikislap ang mga capacete [sombrerong bakal ng sundalo] at bayoneta ng mga guwardiya sibil.

Elías: Nahuli na tayo!—bulong niya na namumutla.

Tiningnan niya ang kanyang malalakas na bisig at, sa tanging pasyang natitira, nagsimula siyang sumagwan nang buong lakas papunta sa Isla ng Talim. Samantala, sumisikat na ang araw.

Mabilis na dumudulas ang bangka; nakita ni Elías sa falúa, na lumiliko, ang ilang taong nakatayo at sumesenyas sa kanya.

Elías: Marunong ba kayong magpatakbo ng bangka?—tanong niya kay Ibarra.

Ibarra: Oo; bakit?

Elías: Dahil wala na tayong kaligtasan kung hindi ako tatalon sa tubig at ililigaw ko sila. Hahabulin nila ako, magaling akong lumangoy at sumisid... ilalayo ko sila sa inyo, at pagkatapos ay subukan ninyong iligtas ang inyong sarili.

Ibarra: Hindi; manatili kayo at ipaglaban natin ang ating mga buhay!

Elías: Walang silbi, wala tayong armas, at sa kanilang mga baril ay papatayin nila tayo na parang maliliit na ibon.

Sa sandaling iyon ay narinig ang isang chiss sa tubig tulad ng pagbagsak ng isang mainit na katawan, kasunod agad ng isang putok.

Elías: Nakikita ninyo?—sabi ni Elías na inilalagay ang sagwan sa bangka.—Magkikita tayo sa Bisperas ng Pasko sa libingan ng inyong lolo. Iligtas ninyo ang inyong sarili!

Ibarra: At kayo?

Elías: Iniligtas ako ng Diyos sa mas malalaking panganib.

Hinubad ni Elías ang kanyang kamiseta; pinunit ito ng isang bala sa kanyang mga kamay, at dalawang putok ang narinig. Nang hindi natataranta, pinisil niya ang kamay ni Ibarra, na patuloy na nakahiga sa sahig ng bangka; tumayo siya at tumalon sa tubig, itinulak ng paa ang maliit na bangka.

Narinig ang ilang sigaw, at di-nagtagal ay lumitaw sa may kalayuan ang ulo ng binata na tila humihinga, at agad na lumubog muli.

Ilang Tinig: Nandoon, nandoon siya!—sigaw ng ilang tinig at muling sumipol ang mga bala.

Ang falúa at ang bangka ay nagsimulang habulin siya: isang manipis na guhit sa tubig ang nagmamarka sa kanyang dinaraanan, palayo nang palayo sa bangka ni Ibarra, na lumulutang na parang inabandona. Sa bawat paglabas ng ulo ng lumalangoy upang huminga, pinapaputukan siya ng mga guwardiya sibil at mga falueros [mga tagasagwan ng falúa].

Nagpatuloy ang habulan; malayo na ang maliit na bangka ni Ibarra, ang lumalangoy ay papalapit na sa pampang, mga limampung dipa ang layo. Pagod na ang mga tagasagwan, pero pagod na rin si Elías, dahil madalas niyang inilalabas ang kanyang ulo at bawat beses sa ibang direksyon, na parang upang lituhin ang mga humahabol sa kanya. Hindi na ipinakikita ng mapagkanulong guhit sa tubig ang dinaraanan ng sumisisid. Sa huling pagkakataon ay nakita siya malapit sa pampang mga sampung dipa ang layo, nagpaputok sila... pagkatapos ay lumipas ang mga minuto; wala nang muling lumitaw sa tahimik at ilang na ibabaw ng lawa.

Makaraan ang kalahating oras, isang tagasagwan ang nagsasabing may nakita siya sa tubig, malapit sa pampang, na mga bakas ng dugo, ngunit umiling ang kanyang mga kasama sa paraang maaaring mangahulugang oo o hindi.