Kabanata LX Ikakasal si María Clara

Si Kapitan Tiago ay masayang-masaya. Sa buong kakila-kilabot na panahong ito, walang sinuman ang nag-abala sa kanya: hindi siya nakulong, hindi siya ibinukod nang walang makakausap, hindi isinailalim sa mga interogasyon, mga makina ng kuryente, tuloy-tuloy na pediluvio [pagbababad ng paa sa tubig] sa mga silid sa ilalim ng lupa, at iba pang mga kalokohan na kilalang-kilala ng ilang mga tao na tinatawag ang kanilang mga sarili na sibilisado. Ang kanyang mga kaibigan, ibig sabihin, ang mga naging kaibigan niya (dahil itinakwil na niya ang kanyang mga kaibigang Pilipino mula noong sandaling sila’y pinaghinalaan ng gobyerno) ay bumalik na rin sa kanilang mga tahanan, pagkatapos ng ilang araw na bakasyon sa mga gusali ng Estado. Ang Kapitan Heneral mismo ang nag-utos na palayasin sila mula sa kanyang mga pag-aari, dahil hindi niya sila itinuring na sapat na karapat-dapat upang manatili roon, na labis na ikinadismaya ng lalaking may kapansanan sa kamay, na nais sanang ipagdiwang ang darating na Pasko sa kanilang masagana at mayamang piling.

Bumalik si Kapitan Tinong sa kanyang bahay na may sakit, maputla, namamaga,—ang pamamasyal ay hindi naging mabuti para sa kanya,—at napakalaki ng pagbabago kaya hindi siya umiimik ni isang salita, ni hindi binabati ang kanyang pamilya na umiiyak, tumatawa, nagsasalita at nababaliw sa tuwa. Ang kawawang tao ay hindi na lumalabas ng bahay upang hindi mapanganib na makabati ng isang filibustero [kaaway ng pamahalaan]. Kahit ang pinsan niyang si Primitivo, taglay ang lahat ng karunungan ng mga sinaunang tao, ay hindi siya mapalabas sa kanyang pananahimik.

Don Primitivo: Crede, prime [Maniwala ka, pinsan],—sabi niya:—kung hindi ko nasunog ang lahat ng iyong mga papel, piniga na sana nila ang iyong leeg; ngunit kung nasunog ko ang buong bahay, ni hibla ng buhok mo ay hindi nila gagalawin. Ngunit quod eventum, eventum; Gratias agamus Domino Deo quia non in Marianis Insulis es, camotes seminando¹.

Ang mga kuwentong katulad ng kay Kapitan Tinong ay hindi lingid kay Kapitan Tiago. Nag-uumapaw sa pasasalamat ang tao, nang hindi tiyak kung kanino dapat ipagpasalamat ang gayong natatanging mga biyaya. Itinuring ito ni Tiya Isabel na isang milagro ng Birhen ng Antipolo, ng Birhen ng Rosaryo, o kahit man lang ng Birhen ng Carmen, at sa pinakamababa, sa pinakamababa—iyon na ang pinakamaliit na maipagkakaloob niya—ng Nuestra Señora de la Correa [Mahal na Birhen ng Sinturon]: ayon sa kanya, ang milagro ay hindi maaaring lumampas doon. Hindi itinanggi ni Kapitan Tiago ang milagro, ngunit idinagdag niya:

Kapitan Tiago: Naniniwala ako, Isabel, ngunit hindi ito magagawa ng Birhen ng Antipolo nang mag-isa; tiyak na tumulong ang aking mga kaibigan, ang aking magiging manugang, si Ginoong Linares, na, alam mo, ay nagbibiro pa mismo kay Ginoong Antonio Cánovas, iyong ang larawan ay dala ng ilustración [pahayagang may mga larawan], iyong hindi nagpapakita sa mga tao ng higit sa kalahati ng kanyang mukha.

At hindi mapigilan ng mabuting tao ang isang ngiti ng kasiyahan tuwing makaririnig siya ng isang mahalagang balita tungkol sa mga pangyayari. At may dahilan naman. Pabulong na pinag-uusapan na bibitayin si Ibarra; na kahit kulang pa ang maraming patunay upang hatulan siya, kamakailan lamang ay may lumitaw na isang patunay na nagpapatibay sa paratang; na ipinahayag ng mga dalubhasa na, sa katunayan, ang mga gawa sa paaralan ay maaaring ituring na isang baluarte, isang kuta, bagaman may kaunting depekto, gaya ng hindi maaaring hindi asahan mula sa mga mangmang na Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo]. Ang mga bulung-bulungang ito ay nagpapatahimik sa kanya at nagpapangiti.

Katulad ng pagkakaiba ng opinyon nina Kapitan Tiago at ng kanyang pinsan, ang mga kaibigan ng pamilya ay nahahati rin sa dalawang partido: isang milagrero [naniniwala sa milagro] at isang gubernamental [pumapanig sa pamahalaan], bagaman ang huli ay hindi gaanong mahalaga. Ang mga milagrero ay nahahati pa: ang sakristan mayor ng Binondo, ang babaeng nagtitinda ng mga kandila at ang pinuno ng isang kapatiran ay nakikita ang kamay ng Diyos, na pinakilos ng Birhen ng Rosaryo; ang Tsinong gumagawa ng kandila—ang kanyang tagapagtustos kapag pumupunta siya sa Antipolo—ay nagsasabi habang nagpapaypay at niyuyugyog ang binti:

Tsinong Kandilero: No siya osti gunggong; Míligen li Antipulo esi! Esi pueli más con tolo; no siya osti gunggong [Huwag kayong tanga, ang Birhen ng Antipolo ito! Siya ang mas makapangyarihan sa lahat; huwag kayong tanga].

Malaki ang pagpapahalaga ni Kapitan Tiago sa Tsino, na nagpapanggap na propeta, manggagamot, atbp. Nang suriin nito ang palad ng kanyang yumaong asawa, sa ikaanim na buwan ng pagbubuntis, ay hinulaan nito:

Tsinong Kandilero: Si esi no hómele y no pactaylo, mujé juete-juete [Kung hindi ito lalaki at hindi mamamatay, magiging mabuting babae ito]!

At si María Clara ay dumating sa mundo upang tuparin ang hula ng di-binyagan.

Si Kapitan Tiago, samakatuwid, isang maingat at matatakutin na tao, ay hindi makapagpasya nang kasindali ng Troyanong si Paris; hindi niya basta-basta mabibigyan ng higit na pagpapahalaga ang isa sa dalawang Birhen dahil sa takot na masaktan ang isa pa, na maaaring magdulot ng malubhang kahihinatnan.

Kapitan Tiago: “Pag-iingat!—sabi niya sa kanyang sarili;—huwag nating sirain ito ngayon.”

Nasa ganitong mga pag-aalinlangan siya nang dumating ang partidong gubernamental: si Doña Victorina, si Don Tiburcio at si Linares.

Si Doña Victorina ang nagsalita para sa tatlong lalaki at para sa kanyang sarili, binanggit ang mga pagdalaw ni Linares sa Kapitan Heneral, at paulit-ulit na ipinahiwatig ang kabutihan ng pagkakaroon ng isang kamag-anak na may mataas na katayuan.

Doña Victorina: Na!—pagtatapos niya,—gaya ng sinasabi namin: ang taong sumisilong sa magandang lilim, ay sumasandal sa magandang puno.

Doktor de Espadaña: Ba... ba... baliktad, babae!—pagwawasto ng doktor.

Ilang araw na ngayong pinagsisikapan niyang magmukhang taga-Andalucía sa pamamagitan ng pag-aalis ng d at paglalagay ng z sa halip na s, at walang makapag-aalis ng ideyang ito sa kanyang ulo; papayag pa siyang mahablot ang kanyang mga pekeng kulot.

Doña Victorina: Oo!—dagdag niya habang nagsasalita tungkol kay Ibarra;—karapat-dapat siya sa kanyang natamo; sinabi ko na noong una ko siyang makita: isa itong filibustero. Ano ang sinabi sa iyo ng heneral, pinsan? Ano ang sinabi mo sa kanya, anong balita ang ibinigay mo sa kanya tungkol kay Ibarra?

At nang makita niyang nagtagal ang pinsan sa pagsagot, nagpatuloy siya, na kinakausap si Kapitan Tiago:

Doña Victorina: Maniwala kayo sa akin, kung siya ay hatulan ng kamatayan, gaya ng inaasahan, iyon ay dahil sa aking pinsan.

Linares: Ginang! Ginang!—tutol ni Linares.

Ngunit hindi siya nito binigyan ng pagkakataon.

Doña Victorina: Ay, naging diplomatiko ka na! Alam naming ikaw ang tagapayo ng heneral, na hindi siya mabubuhay nang wala ka... Ah, Clarita, kay sayang makita ka!

Si María Clara ay lumitaw na maputla pa rin, kahit na medyo nakabawi na mula sa kanyang karamdaman. Ang mahaba niyang buhok ay nakatali ng isang lasong seda na mapusyaw na asul. Binati niya sila nang mahiyain, na may malungkot na ngiti, at lumapit kay Doña Victorina para sa halik ng seremonya.

Matapos ang mga karaniwang pagbati, nagpatuloy ang kunwaring taga-Andalucía:

Doña Victorina: Pumarito kami upang dalawin kayo; nakaligtas kayo dahil sa inyong mga koneksiyon!—at makahulugan siyang tumingin kay Linares.

María Clara: Pinrotektahan ng Diyos ang aking ama!—sagot ng dalaga sa mahinang tinig.

Doña Victorina: Oo, Clarita, ngunit tapos na ang panahon ng mga milagro: sinasabi naming mga Kastila: “Huwag magtiwala sa Birhen at kumaripas ka ng takbo.”

Doktor de Espadaña: Ba... ba... baliktad!

Si Kapitan Tiago, na hanggang sa mga oras na iyon ay hindi nakahanap ng pagkakataong magsalita, ay naglakas-loob na magtanong, na nagbibigay ng malaki, malaking pansin sa sagot:

Kapitan Tiago: Kung gayon, Doña Victorina, naniniwala kayo na ang Birhen?...

Doña Victorina: Pumarito nga kami upang makipag-usap sa inyo tungkol sa birhen,—sagot niya nang mahiwaga habang itinuturo si María Clara;—may mga negosyo tayong pag-uusapan.

Naintindihan ng dalaga na kailangan niyang umalis; naghanap siya ng dahilan at lumayo, na sumasandal sa mga kasangkapan.

Ang mga sinabi at pinag-usapan sa pulong na iyon ay napakababa at napakahamak, kaya minabuti naming huwag nang isalaysay. Sapat nang sabihing nang sila’y magpaalam, lahat sila ay masaya, at pagkatapos ay sinabi ni Kapitan Tiago kay Tiya Isabel:

Kapitan Tiago: Pasabihan mo ang fonda [kainan] na bukas ay magdaraos tayo ng isang handaan! Ihanda mo na si María, dahil ipakakasal na natin siya sa lalong madaling panahon.

Tiningnan siya ni Tiya Isabel na natatakot.

Kapitan Tiago: Makikita mo! Kapag si Ginoong Linares ay naging ating manugang, aakyat at bababa tayo sa lahat ng mga palasyo; maiinggit sila sa atin, mamamatay silang lahat sa inggit!

At ganoon nga ang nangyari: nang alas-otso ng gabi ng sumunod na araw ay puno na muli ang bahay ni Kapitan Tiago, ngunit ngayon ang kanyang mga bisita ay mga Kastila at mga Tsino lamang; ang magandang kasarian ay kinakatawan ng mga babaeng Kastila, mga peninsular [mga Kastilang isinilang sa Espanya] at mga Pilipina.

Nandoon ang karamihan sa ating mga kakilala: si Padre Sibyla, si Padre Salví kasama ng ilang mga Pransiskano at Dominikano; ang matandang tenyente ng guwardiya sibil, si Ginoong Guevara, na mas mapanglaw kaysa dati; ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] na ikinukuwento sa ikasanlibong beses ang kanyang labanan, na tinitingnan ang lahat mula sa itaas ng kanyang balikat, sa paniniwalang siya ay isang Don Juan ng Austria; tenyente na siya ngayon na may ranggong komandante; si De Espadaña na tumitingin sa kanya nang may paggalang at takot at umiiwas sa kanyang mga tingin, at si Doña Victorina na masama ang loob. Hindi pa dumarating si Linares, dahil bilang isang mahalagang tao, dapat siyang dumating nang mas huli kaysa sa iba: may mga tao na napaka-inosente na sa isang oras na pagkahuli sa lahat ng bagay ay nagiging mga dakilang tao na.

Sa grupo ng mga kababaihan, si María Clara ang paksa ng tsismis: binati at tinanggap niya sila nang may seremonya, nang hindi nawawala ang kanyang malungkot na anyo.

Isang Dalaga: Pst!—sabi ng isang dalaga;—mayabang...

Isa pang Dalaga: Maganda-ganda,—sagot ng isa pa;—pero nakapili sana ang lalaki ng iba na hindi gaanong mukhang tanga.

Isang Dalaga: Ang ginto, kaibigan; ipinagbibili ng magandang lalaki ang kanyang sarili.

Sa ibang bahagi ay sinasabi:

Isang Tinig: Magpakasal habang ang unang kasintahan ay malapit nang bitayin!

Isa pang Tinig: Iyan ang tawag kong pagiging maingat: may nakahandang kapalit.

Ikatlong Tinig: Kaya kapag nabalo siya...

Ang mga usapang ito ay marahil naririnig ng dalaga, na nakaupo sa isang silya at nag-aayos ng isang bandeha ng mga bulaklak, dahil nakikita siyang nanginginig, namumutla at ilang ulit na kinakagat ang kanyang mga labi.

Sa bilog ng mga kalalakihan, malakas ang usapan, at natural lamang, tungkol sa mga pinakahuling pangyayari. Lahat ay nagsasalita, pati si Don Tiburcio; lahat maliban kay Padre Sibyla, na nananatili sa isang mapanghamak na pananahimik.

Alférez: Nabalitaan kong iiwan na ng Inyong Kagalang-galangan ang bayan, Padre Salví,—tanong ng bagong tenyente na lalong naging magiliw dahil sa kanyang bagong bituin.

Fray Salví: Wala na akong magagawa roon; mananatili na ako nang habambuhay sa Maynila... at kayo?

Alférez: Iiwan ko rin ang bayan,—sagot nito habang nag-iinat;—kailangan ako ng gobyerno upang, sa pamamagitan ng isang columna volante [mabilis kumilos na pangkat ng mga sundalo], linisin ang mga lalawigan sa mga filibustero.

Mabilis siyang tiningnan ni Fray Sibyla mula ulo hanggang paa at tuluyan siyang tinalikuran.

Isang Empleyado: Tiyak na bang alam kung ano ang mangyayari sa pinuno, sa filibusterillo [hamak na filibustero]?—tanong ng isang empleyado.

Isa pang Empleyado: Si Crisóstomo Ibarra ba ang pinag-uusapan ninyo?—tanong ng isa pa. Ang pinakamalamang at pinakamakatarungan ay bitayin siya gaya ng mga noong ’72.

Tenyente: Ipatatapon siya!—maikling sabi ng matandang tenyente.

Ilang Tinig: Ipatatapon! Ipatatapon lamang! Pero habambuhay na pagkatapon iyon!—sabay-sabay na bulalas ng ilan.

Tenyente: Kung ang binatang iyon,—patuloy ni Tenyente Guevara sa malakas at mabagsik na tinig,—ay naging mas maingat; kung hindi siya gaanong nagtiwala sa ilang mga tao na kanyang sinusulatan; kung ang ating mga piskal ay hindi marunong magpakahulugan nang labis na pino sa mga isinulat, tiyak na napawalang-sala sana ang binatang iyon.

Ang pahayag na ito ng matandang tenyente at ang tono ng kanyang tinig ay nagdulot ng malaking pagkagulat sa mga nakikinig, na hindi nakaalam kung ano ang sasabihin. Tumingin si Padre Salví sa ibang direksiyon, marahil upang hindi makita ang madilim na tinging ipinupukol sa kanya ng matanda. Nabitiwan ni María Clara ang mga bulaklak at nanatiling walang galaw. Si Padre Sibyla, na marunong manahimik, ay tila siya ring tanging marunong magtanong.

Fray Sibyla: Mga sulat ba ang tinutukoy ninyo, Ginoong Guevara?

Tenyente: Ang tinutukoy ko ay ang sinabi sa akin ng tagapagtanggol, na humawak sa kaso nang may sigasig at malasakit. Maliban sa ilang malabong linya, na isinulat ng binatang ito sa isang babae bago siya umalis patungong Europa, mga linyang nakita ng piskal bilang isang balak at banta laban sa gobyerno, at kinilala niyang kanya, wala silang makitang maipaparatang sa kanya.

Fray Sibyla: At ang pahayag ng bandido bago siya namatay?

Tenyente: Pinawalang-bisa iyon ng tagapagtanggol, dahil, ayon mismo sa bandido, hindi sila kailanman nakipag-ugnayan sa binata, kundi sa isang nagngangalang Lucas lamang, na kaaway ng binata ayon sa napatunayan, at nagpakamatay marahil dahil sa pagsisisi. Napatunayan na peke ang mga papel na natagpuan sa bangkay, dahil ang sulat-kamay ay katulad ng kay Ginoong Ibarra pitong taon na ang nakalilipas, ngunit hindi ng sa ngayon, kaya ipinapalagay na ang naging huwaran ay ang sulat na ito na nagdidiin sa kanya. Higit pa rito, sinabi ng tagapagtanggol na kung hindi sana kinilala ni Ginoong Ibarra ang sulat, marami pa sanang nagawa para sa kanya; ngunit nang makita niya ito ay namutla siya, nawalan ng lakas ng loob at pinagtibay ang lahat ng kanyang isinulat doon.

Isang Pransiskano: Sinabi ninyo—tanong ng isang Pransiskano—na ang sulat ay para sa isang babae; paano ito napunta sa kamay ng piskal?

Hindi sumagot ang tenyente; sandali niyang tiningnan si Padre Salví at lumayo, habang balisang pinipilipit ang matulis na dulo ng kanyang kulay-abong balbas, samantalang nagkokomento ang iba.

Isang Lalaki: Diyan makikita ang kamay ng Diyos!—sabi ng isa;—pati ang mga babae ay galit sa kanya.

Isa pang Lalaki: Ipinasunog niya ang kanyang bahay sa pag-aakalang maliligtas siya, ngunit hindi niya inasahan ang kasera, ibig sabihin, ang kalaguyo, ang babae,—dagdag ng isa pa na tumatawa.—Kalooban ng Diyos! Santiago cierra España [Santiago, salakay, Espanya: sigaw-pandigma ng mga Kastila]!

Samantala, huminto ang matandang militar sa isa sa kanyang mga paglalakad-lakad at lumapit kay María Clara, na nakikinig sa usapan nang walang galaw sa kanyang upuan; nakikita sa kanyang paanan ang mga bulaklak.

Tenyente: Kayo ay isang napakaingat na dalaga,—mahinang sabi sa kanya ng matandang tenyente;—mabuti ang ginawa ninyong pagbibigay ng sulat... sa ganoong paraan ay natitiyak ninyo ang isang tahimik na kinabukasan.

Tiningnan niya itong lumalayo at nanginig siya, habang kinakagat ang kanyang mga labi. Mabuti na lamang at dumaan si Tiya Isabel. Si María Clara ay nagkaroon ng sapat na lakas upang mahawakan ito sa damit.

María Clara: Tiya!—bulong niya.

Tiya Isabel: Ano ang nangyari sa iyo?—tanong ng tiya na natatakot, nang makita ang mukha ng dalaga.

María Clara: Dalhin ninyo ako sa aking silid!—pakiusap niya, habang kumakapit sa braso ng matanda upang makatayo.

Tiya Isabel: May sakit ka ba, anak ko? Ano ang nangyari sa iyo?

María Clara: Nahihilo ako... ang mga tao sa sala... ang daming ilaw... kailangan kong magpahinga. Sabihin ninyo sa aking ama na matutulog na ako.

Tiya Isabel: Ang lamig mo! Gusto mo ba ng tsaa?

Umiling si María Clara, ikinandado ang pinto ng kanyang silid at, wala nang lakas, bumagsak sa sahig, sa paanan ng isang imahe, humihikbi:

María Clara: Ina, ina, ina ko!

Sa bintana at sa pintong patungo sa azotea [bukas na terasa ng bahay], pumapasok ang liwanag ng buwan.

Patuloy na tumutugtog ang musika ng masasayang balse; naririnig hanggang sa silid ang mga tawanan at ang ugong ng mga usapan; ilang beses na kumatok sa pinto ang kanyang ama, si Tiya Isabel, si Doña Victorina at maging si Linares, ngunit hindi gumalaw si María Clara: isang mabigat na paghingal ang lumalabas mula sa kanyang dibdib.

Lumipas ang mga oras; natapos na ang mga kasiyahan sa hapag, naririnig ang pagsasayaw, pag-aawit, naupos ang kandila at namatay, ngunit ang dalaga ay nanatiling hindi gumagalaw sa sahig, naliliwanagan ng mga sinag ng buwan, sa paanan ng imahe ng Ina ni Hesus.

Unti-unting bumalik ang katahimikan sa bahay, namatay ang mga ilaw, at muling kumatok si Tiya Isabel sa pinto.

Tiya Isabel: Naku, nakatulog na siya!—malakas na sabi ng tiya;—palibhasa’y bata pa at walang anumang alalahanin, natutulog siya na parang patay.

Nang tahimik na ang lahat, dahan-dahang bumangon si María Clara at inilibot ang tingin sa paligid; nakita niya ang azotea, ang maliliit na balag, na naliligo sa mapanglaw na liwanag ng buwan.

María Clara: Isang tahimik na kinabukasan! Matulog na parang patay!—mahinang bulong niya at nagtungo sa azotea.

Natutulog ang lungsod; paminsan-minsan lamang naririnig ang ingay ng isang karwahe, na tumatawid sa tulay na kahoy sa ibabaw ng ilog, na ang ulilang tubig ay payapang sumasalamin sa liwanag ng buwan.

Tumingala ang dalaga sa langit na kasinlinaw ng safiro; dahan-dahan niyang hinubad ang kanyang mga singsing, hikaw, mga ipit sa buhok at peineta [palamuting suklay sa buhok], inilagay ang mga ito sa ibabaw ng pasamano ng azotea, at tumingin sa ilog.

Isang bangka, puno ng sakate [damong pakain sa kabayo], ang huminto sa paanan ng pantalan na mayroon ang bawat bahay sa pampang ng ilog. Isa sa dalawang lalaking namamangka ang umakyat sa hagdang bato, lumundag sa pader, at makalipas ang ilang segundo, narinig ang kanyang mga yabag na umaakyat sa hagdan ng azotea.

Nakita ni María Clara na huminto ito nang makita siya, ngunit sandali lamang iyon, dahil dahan-dahang lumapit ang lalaki, at huminto sa tatlong hakbang mula sa dalaga. Umatras si María Clara.

María Clara: Crisóstomo!—bulong niya na puno ng takot.

Ibarra: Oo, ako si Crisóstomo!—sagot ng binata sa mabigat na tinig:—isang kaaway, isang taong may dahilan upang kamuhian ako, si Elías, ang naglabas sa akin mula sa bilangguang pinagtapunan sa akin ng aking mga kaibigan.

Sumunod sa mga salitang ito ang isang malungkot na katahimikan; yumuko si María Clara at hinayaang bumagsak ang kanyang dalawang kamay.

Nagpatuloy si Ibarra:

Ibarra: Sa tabi ng bangkay ng aking ina ay sumumpa akong paliligayahin kita, anuman ang aking kapalaran! Maaaring hindi mo tinupad ang iyong panunumpa, hindi siya ang iyong ina; ngunit ako, ako na kanyang anak, ay itinuturing na banal ang kanyang alaala, at sa kabila ng libu-libong panganib ay naparito ako upang tuparin ang akin, at pinahintulutan ng pagkakataon na makausap kita mismo. María, hindi na tayo muling magkikita; bata ka pa at baka balang araw ay usigin ka ng iyong budhi... naparito ako upang sabihin sa iyo, bago umalis, na pinatatawad kita. Ngayon, maging maligaya ka at paalam!

Tinangka ni Ibarra na lumayo, ngunit pinigilan siya ng dalaga.

María Clara: Crisóstomo!—sabi niya;—ipinadala ka ng Diyos upang iligtas ako sa kawalan ng pag-asa... pakinggan mo ako, at husgahan mo ako!

Nais ni Ibarra na marahang kumawala sa kanya.

Ibarra: Hindi ako naparito upang singilin ka sa iyong mga ginawa... naparito ako upang bigyan ka ng kapayapaan.

María Clara: Ayoko ng kapayapaang iyang iniaalay mo sa akin; ako mismo ang magbibigay sa aking sarili ng kapayapaan! Hinahamak mo ako, at ang iyong paghamak ay magpapapait sa akin hanggang sa kamatayan!

Nakita ni Ibarra ang kawalan ng pag-asa at ang sakit ng kaawa-awang babae, at tinanong niya ito kung ano ang nais nito.

María Clara: Na maniwala kang lagi kitang minahal!

Ngumiti si Crisóstomo nang may kapaitan.

María Clara: Ah! nag-aalinlangan ka sa akin, nag-aalinlangan ka sa kaibigan ng iyong kabataan, na kailanma’y hindi naglihim sa iyo ng kahit isang kaisipan!—bulalas ng dalaga nang may pighati. Naiintindihan kita! Kapag nalaman mo ang aking kuwento, ang malungkot na kuwentong ibinunyag sa akin noong ako’y may sakit, maaawa ka sa akin at hindi mo na ako ngingitian nang ganyan sa gitna ng aking pighati. Bakit hindi mo ako hinayaang mamatay sa kamay ng aking mangmang na manggagamot? Mas maligaya sana tayong dalawa!

Nagpahinga sandali si María Clara at nagpatuloy:

María Clara: Ikaw ang may gusto nito, nag-alinlangan ka sa akin; patawarin nawa ako ng aking ina! Sa isa sa mga mahapding gabi ng aking pagdurusa, ibinunyag sa akin ng isang lalaki ang pangalan ng aking tunay na ama, at ipinagbawal sa akin ang iyong pag-ibig... maliban na lamang kung ang aking ama mismo ang magpatawad sa iyo sa pagkakasalang ginawa mo sa kanya!

Napaatras si Ibarra at tumingin nang may sindak sa dalaga.

María Clara: Oo,—patuloy niya;—sinabi ng lalaki na hindi niya maaaring payagan ang ating pag-iisang dibdib, dahil ipagbabawal iyon ng kanyang budhi, at mapipilitan siyang ihayag ito, kahit na magdulot ng malaking iskandalo, dahil ang aking ama ay...

At ibinulong niya sa tainga ng binata ang isang pangalan sa napakahinang tinig, kaya siya lamang ang nakarinig.

María Clara: Ano ang gagawin ko? Dapat ko bang isakripisyo sa aking pag-ibig ang alaala ng aking ina, ang karangalan ng aking huwad na ama at ang mabuting pangalan ng tunay? Magagawa ko ba iyon nang hindi mo rin ako hinahamak?

Ibarra: Ngunit mga patunay, nagkaroon ka ba ng mga patunay? Kailangan mo ng mga patunay!—sigaw ni Crisóstomo na nanginginig.

Kinuha ng dalaga mula sa kanyang dibdib ang dalawang papel.

María Clara: Dalawang sulat ng aking ina, dalawang sulat na isinulat sa gitna ng kanyang pagsisisi, noong dinadala pa niya ako sa kanyang sinapupunan! Kunin mo, basahin mo, at makikita mo kung paano niya ako isinusumpa at hinahangad ang aking kamatayan... ang aking kamatayang walang saysay na tinangka ng aking ama sa pamamagitan ng mga gamot! Ang mga sulat na ito ay naiwan niya sa bahay na kanyang tinirhan, natagpuan ang mga ito ng lalaki at iningatan, at ibinigay lamang sa akin kapalit ng iyong sulat... upang matiyak, ayon sa kanya, na hindi ako magpapakasal sa iyo nang walang pahintulot ng aking ama. Mula nang dalhin ko ang mga ito sa aking katawan, sa halip ng iyong sulat, nararamdaman ko ang lamig sa aking puso. Isinakripisyo kita, isinakripisyo ko ang aking pag-ibig... ano ang hindi gagawin ng isang babae para sa isang inang patay na at dalawang amang buhay? Inakala ko ba kung paano nila gagamitin ang iyong sulat?

Nasindak si Ibarra. Nagpatuloy si María Clara:

María Clara: Ano pa ang natitira sa akin? Masasabi ko ba sa iyo kung sino ang aking ama, masasabi ko bang humingi ka ng tawad sa kanya, sa kanya na nagpahirap nang labis sa iyong ama? Masasabi ko ba sa aking ama na patawarin ka, masasabi ko ba sa kanya na ako ang kanyang anak, sa kanya na labis na naghangad ng aking kamatayan? Ang natitira na lamang sa akin ay magdusa, sarilinin ang lihim, at mamatay sa pagdurusa!... Ngayon, kaibigan ko, ngayong alam mo na ang malungkot na kuwento ng iyong María, mayroon ka pa bang mapanghamak na ngiting iyan para sa kanya?

Ibarra: María, ikaw ay isang santa!

María Clara: Masaya ako, sapagkat naniniwala ka sa akin...

Ibarra: Gayunpaman,—dagdag ng binata na nagbabago ng tono,—nabalitaan kong ikakasal ka...

María Clara: Oo!—humikbi ang dalaga;—hinihingi ng aking ama ang sakripisyong ito... minahal at pinakain niya ako at hindi niya iyon tungkulin; binabayaran ko ang utang na loob na ito sa pamamagitan ng pagtiyak ng kanyang kapayapaan sa bagong pagkakamag-anak na ito, ngunit...

Ibarra: Ngunit?

María Clara: Hindi ko malilimutan ang mga panunumpa ng katapatan na ginawa ko sa iyo.

Ibarra: Ano ang binabalak mong gawin?—tanong ni Ibarra na sinisikap basahin ang nasa kanyang mga mata.

María Clara: Madilim ang hinaharap at nasa gitna ng mga anino ang Tadhana! Hindi ko alam kung ano ang aking gagawin; ngunit alamin mo na minsan lamang ako magmahal, at kung walang pag-ibig ay hindi ako kailanman magiging kanino man. At ikaw, ano ang mangyayari sa iyo?

Ibarra: Isa lamang akong takas... tumatakas ako. Hindi magtatagal ay matutuklasan ang aking pagtakas, María...

Hinawakan ni María Clara ang ulo ng binata sa pagitan ng kanyang mga kamay, hinalikan siya nang paulit-ulit sa mga labi, niyakap siya, at pagkatapos, biglang itinulak siya palayo:

María Clara: Tumakas ka, tumakas ka!—sabi niya;—tumakas ka, paalam!

Tiningnan siya ni Ibarra nang may nagniningning na mga mata, ngunit, sa isang senyas ng dalaga, lumayo siyang lasing, pasuray-suray...

Muli siyang lumundag sa pader at sumakay sa bangka. Si María Clara, nakasandal sa pasamano, ay tinitingnan siyang lumalayo.

Nag-alis ng sombrero si Elías at yumukod nang malalim sa kanya.