Kabanata LIX Sariling Bayan at Pansariling Interes

Lihim na ipinadala ng telegrapo sa Maynila ang pangyayari, at makalipas ang tatlumpu’t anim na oras ay pinag-uusapan na ito nang may malaking hiwaga at hindi kakaunting pagbabanta ng mga pahayagan, na dinagdagan, iniwasto at pinutol ng piskal. Samantala, mga pribadong balita, na nagmula sa mga kumbento, ang unang kumalat mula sa bibig hanggang sa bibig, nang palihim, at may malaking takot sa mga nakaaalam nito. Ang pangyayari, na binago sa libu-libong bersiyon, ay pinaniwalaan nang mas madali o mas mahirap ayon sa kung pinalulugod o sinasalungat nito ang mga damdamin at ang paraan ng pag-iisip ng bawat isa.

Bagaman hindi mukhang nagulo ang katahimikang pambayan, kahit man lamang sa panlabas, nagugulo naman ang kapayapaan ng tahanan, gaya ng sa isang lawa: habang ang ibabaw ay mukhang makinis at banayad, sa ilalim ay nagkukumpulan, nagtatakbuhan at naghahabulan ang mga piping isda. Mga krus, kondekorasyon, galon, puwesto, prestihiyo, kapangyarihan, kahalagahan, dignidad, atbp., ang nagsimulang magliparan, tulad ng mga paru-paro sa isang himpapawid ng mga gintong barya, sa mga mata ng isang bahagi ng populasyon. Para sa iba, isang madilim na ulap ang bumangon sa abot-tanaw, at sa kulay-abong likuran nito ay namumukod, tulad ng mga itim na silweta, ang mga rehas, ang mga kadena at maging ang malas na bitayan. Parang naririnig sa hangin ang mga interogasyon, ang mga hatol, ang mga sigaw na hinuhugot ng mga pagpapahirap; ang Marianas at ang Bagumbayan ay lumilitaw na nababalot ng gutay-gutay at duguang belo: nagkakahalo ang mga mangingisda at ang mga isda. Ipinakita ng tadhana ang pangyayari sa imahinasyon ng mga taga-Maynila tulad ng ilang pamaypay mula sa Tsina: isang mukhang pininturahan ng itim; ang kabila ay puno ng ginto, matitingkad na kulay, mga ibon at mga bulaklak.

Sa mga kumbento ay naghahari ang pinakamatinding kaguluhan. Ikinakabit ang mga kabayo sa mga karwahe, nagdadalawan ang mga probinsiyal, nagkakaroon sila ng mga lihim na pulong. Nagpapakita sila sa mga palasyo upang ialok ang kanilang suporta sa pamahalaan, na nasa napakalaking panganib. Muling pinag-usapan ang mga kometa, ang mga parinig, ang mga pasaring, atbp.

Isang Prayle: Isang Te Deum [himno ng pasasalamat sa Diyos], isang Te Deum!—sabi ng isang prayle sa isang kumbento;—sa pagkakataong ito ay walang dapat lumiban sa koro! Hindi maliit na kabutihan ng Diyos na ipakita ngayon, lalo na sa mga panahong ganito kasama, kung gaano kalaki ang ating halaga!

Isa pang Prayle: Sa maliit na aral na ito ay siguradong nangangagat-labi ang hamak na heneral na si Mal Agüero¹ [Masamang Pangitain], sagot ng isa pa.

Isang Prayle: Ano kaya ang nangyari sa kanya kung wala ang mga korporasyon?

Isa pang Prayle: At para lalo pang ipagdiwang ang pista, pasabihan ang kapatid na kusinero at ang prokurador [tagapamahala ng mga ari-arian ng orden]... Gaudeamus [Magsaya tayo] nang tatlong araw!

Mga Prayle: Amen!—Amen!—Mabuhay si Salví!—Mabuhay!

Sa isa pang kumbento ay iba ang usapan.

Isang Prayle: Nakita ninyo? Iyan ay isang estudyante ng mga Heswita; sa Ateneo nanggagaling ang mga filibustero [kaaway ng pamahalaan]!—sabi ng isang prayle.

Isa pang Prayle: At ang mga anti-relihiyoso.

Isang Prayle: Sinabi ko na: ipinapahamak ng mga Heswita ang bansa, sinisira nila ang kabataan; pero pinapayagan sila dahil gumuguhit sila ng ilang dungis sa papel kapag may lindol...

Isa pang Prayle: At Diyos lang ang nakaaalam kung paano ginagawa ang mga iyon!

Isang Prayle: Oo, subukan ninyong salungatin sila! Kapag ang lahat ay nayayanig at gumagalaw, sino ang nakapagsusulat ng mga guhit-guhit? Wala, si Padre Secchi...

At ngumingiti sila nang may lubos na paghamak.

Isa pang Prayle: Pero paano ang mga unos? at ang mga bagyo?—tanong ng isa pa nang may mapanuyang pag-uyam;—hindi ba iyon makalangit?

Isang Prayle: Kahit sinong mangingisda ay kayang hulaan iyon!

Isa pang Prayle: Kapag ang namamahala ay isang tanga... sabihin mo sa akin kung ano ang lagay ng ulo mo at sasabihin ko sa iyo kung ano ang iyong ama! Pero makikita ninyo kung paano nagtutulungan ang magkakaibigan: halos humihingi na ang mga pahayagan ng isang mitra para kay Padre Salví.

Isang Prayle: At makukuha niya iyon! Hawak na niya iyon!

Isa pang Prayle: Naniniwala ka ba?

Isang Prayle: Siyempre! Ngayon, kahit sa kaunting bagay ay ibinibigay na nila iyon. May kilala akong isa na sa mas kaunti pa ay naisuot na iyon; sumulat siya ng isang walang-kuwentang maliit na akda, ipinakita niyang walang kakayahan ang mga Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] na gumawa ng iba pa kundi ang maging mga manggagawa sa kamay... psh! mga lumang gasgas na kaisipan!

Isa pang Prayle: Totoo! Napakaraming kawalang-katarungan na nakasisira sa relihiyon!—bulalas ng isa pa;—kung may mga mata lamang ang mga mitra at nakikita nila kung saang mga bungo sila nakapatong...

Isang Prayle: Kung ang mga mitra ay mga bagay ng kalikasan...—dagdag ng isa pa na ngongo ang boses.—Natura abhorret vacuum [Ayaw ng kalikasan sa kawalan]...

Isa pang Prayle: Kaya sila kumakapit sa mga iyon; ang kawalan ang umaakit sa kanila!—sagot ng isa pa.

Ang mga ito at iba pang mga bagay ay sinasabi sa mga kumbento, at hindi na namin pahihirapan ang aming mga mambabasa sa iba pang mga puna na may kulay na pampulitika, metapisikal o maanghang. Dalhin natin ang mambabasa sa bahay ng isang karaniwang mamamayan, at dahil kaunti ang aming mga kakilala sa Maynila, pumunta tayo sa bahay ni Kapitan Tinong, ang taong mapagpatuloy, na nakita nating mapilit na nag-aanyaya kay Ibarra upang parangalan siya nito ng pagdalaw.

Sa mayaman at maluwang na salas ng kanyang bahay sa Tondo, nakaupo si Kapitan Tinong sa isang malapad na silyon, hinahaplos ng kanyang mga kamay ang noo at batok na parang walang mapagkunan ng aliw, habang ang kanyang asawa, si Kapitana Tinchang, ay umiiyak at pinagsesermunan siya sa harap ng kanilang dalawang anak na babae, na nakikinig mula sa isang sulok, walang imik, tulala at naaantig.

Kapitana Tinchang: Ay, Birhen ng Antipolo!—sigaw ng babae.—Ay, Birhen ng Rosaryo at ng Correa! ay! ay! Mahal na Birhen ng Novaliches!

Bunsong Anak: Nanay!—sagot ng bunso sa mga anak na babae.

Kapitana Tinchang: Sinabi ko na sa iyo!—patuloy ng babae sa tonong paninisi;—sinabi ko na sa iyo! ay, Birhen ng Carmen, ay!

Kapitan Tinong: Pero wala ka namang sinabi sa akin!—naglakas-loob na sumagot si Kapitan Tinong na lumuluha;—sa kabaligtaran, sinasabi mo sa akin na mabuti ang ginagawa ko sa madalas na pagdalaw sa bahay at pagpapanatili ng pagkakaibigan kay Kapitan Tiago dahil... dahil mayaman siya... at sinabi mo sa akin...

Kapitana Tinchang: Ano? ano ang sinabi ko sa iyo? Hindi ko sinabi sa iyo iyan, wala akong sinabi sa iyo! Ay, kung nakinig ka lang sana sa akin!

Kapitan Tinong: Ngayon ako pa ang sinisisi mo!—tugon niya sa mapait na tono, at pinalo ang braso ng silyon;—hindi ba sinasabi mo sa akin na mabuti ang ginawa ko sa pag-anyaya sa kanya na kumain kasama natin, dahil mayaman siya... sinasabi mong hindi tayo dapat makipagkaibigan kundi sa mayayaman lamang? Aba!

Kapitana Tinchang: Totoo na sinabi ko sa iyo iyan dahil... dahil wala nang magagawa: wala kang ginawa kundi purihin siya; Don Ibarra dito, Don Ibarra doon, Don Ibarra kahit saan, abaa! Pero hindi kita pinayuhan na makipagkita o makipag-usap sa kanya sa pagtitipong iyon; hindi mo iyan maikakaila sa akin.

Kapitan Tinong: Alam ko ba, kung sakali, na pupunta siya roon?

Kapitana Tinchang: Dapat ay nalaman mo!

Kapitan Tinong: Paano, kung hindi ko man lang siya kilala?

Kapitana Tinchang: Dapat ay nakilala mo siya!

Kapitan Tinong: Pero, Tinchang, iyon ang unang beses na nakita ko siya, na narinig ko ang tungkol sa kanya!

Kapitana Tinchang: Dapat ay nakita mo na siya noon pa, narinig mo na ang tungkol sa kanya! Para saan ka pa lalaki, nagsusuot ng pantalon at nagbabasa ng El Diario de Manila [pahayagang Kastila sa Maynila]!—sagot ng asawa nang hindi natitinag, at tinapunan siya ng isang nakapangingilabot na tingin.

Hindi nalaman ni Kapitan Tinong kung ano ang isasagot.

Si Kapitana Tinchang, na hindi pa nasisiyahan sa tagumpay na ito, ay ibig siyang lubos na durugin, at lumapit na nakakuyom ang mga kamao:

Kapitana Tinchang: Para ba roon ako nagtrabaho nang maraming taon, nagtipid, para ikaw sa iyong katangahan ay sirain ang bunga ng aking mga pagod?—sumbat niya.—Ngayon ay darating sila para ipatapon ka, sasamsamin nila ang ating mga ari-arian, gaya ng sa asawa ni... O, kung lalaki lamang ako...!

At nang makitang nakayuko ang kanyang asawa, nagsimula siyang muling humikbi, ngunit paulit-ulit pa ring sinasabi:

Kapitana Tinchang: Ay, kung lalaki lamang ako, kung lalaki lamang ako!

Kapitan Tinong: At kung ikaw ay lalaki,—tanong sa wakas ng asawang napikon,—ano ang gagawin mo?

Kapitana Tinchang: Ano? e... e... e di ngayon din ay haharap ako sa Kapitan Heneral, para ialok ang sarili ko na makipaglaban sa mga nag-aalsa, ngayon din!

Kapitan Tinong: Pero hindi mo ba nabasa ang sinasabi ng Diario? Basahin mo! «Ang kasuklam-suklam at hamak na pagtataksil ay sinupil nang may sigla, lakas at tibay, at hindi magtatagal ay mararamdaman ng mga rebeldeng kaaway ng bayan at ng kanilang mga kasabwat ang buong bigat at higpit ng mga batas...» nakita mo? wala nang pag-aalsa.

Kapitana Tinchang: Hindi bale, dapat kang humarap gaya ng ginawa nila noong ’72, at sila ay nakaligtas.

Kapitan Tinong: Oo! ganoon din ang ginawa ni Padre Burg...

Pero hindi niya natapos ang salita; patakbong lumapit ang babae at tinakpan ang kanyang bibig.

Kapitana Tinchang: Sige! banggitin mo ang pangalang iyan para bukas na bukas din ay bitayin ka sa Bagumbayan! Hindi mo ba alam na sapat nang banggitin iyan para mahatulan nang walang paglilitis? Sige pa! sabihin mo!

Kahit gustuhin pa ni Kapitan Tinong na sundin siya, hindi niya magagawa: tinatakpan ng dalawang kamay ng kanyang asawa ang kanyang bibig, habang idinidiin ang kanyang maliit na ulo sa sandalan ng silyon, at marahil ay namatay sa pagkasakal ang kawawang lalaki kung hindi dumating ang isang bagong tauhan.

Ito ay ang pinsang si Don Primitivo, na kabisado ang Amat, isang lalaking mga apatnapung taong gulang, malinis manamit, malaki ang tiyan at medyo mataba.

Don Primitivo: Quid video? [Ano ang nakikita ko?]—bulalas niya pagpasok;—ano ang nangyayari? Quare? [Bakit?]

Kapitana Tinchang: Ay, pinsan!—sabi ng babae na patakbong lumapit sa kanya na umiiyak;—ipinatawag kita, dahil hindi ko alam kung ano ang mangyayari sa aming mag-iina... ano ang maipapayo mo sa amin? Magsalita ka, ikaw na nag-aral ng Latin at marunong ng mga argumento...

Don Primitivo: Pero bago ang lahat, quid quaeritis? Nihil est in intellectu quod prius non fuerit in sensu; nihil volitum quin praecognitum [Ano ang itinatanong ninyo? Walang anuman sa isip na hindi muna dumaan sa mga pandama. Hindi ninanais ang hindi nakikilala].

At dahan-dahan siyang naupo. Para bang may taglay na kapangyarihang nagpapakalma ang mga pariralang Latin, tumigil sa pag-iyak ang mag-asawa at lumapit sa kanya, hinihintay mula sa kanyang mga labi ang payo, gaya ng mga Griyego noong unang panahon sa harap ng nagliligtas na pahayag ng orakulo na magpapalaya sa kanila sa mga mananakop na Persa.

Don Primitivo: Bakit kayo umiiyak? Ubinam gentium sumus? [Sa gitna ng anong mga tao tayo naroroon?]

Kapitana Tinchang: Alam mo na ang balita tungkol sa pag-aalsa...

Don Primitivo: Alzamentum Ibarrae ab alferesio Guardiae civilis destructum? Et nunc? [Ang pag-aalsa ni Ibarra na sinupil ng alférez ng guwardiya sibil? Ano pa?] At ano? May utang ba sa inyo si Don Crisóstomo?

Kapitana Tinchang: Wala, pero alam mo, inanyayahan siya ni Tinong na kumain, binati niya siya sa Tulay ng España... sa liwanag ng araw! Sasabihin nilang kaibigan niya siya!

Don Primitivo: Kaibigan?—bulalas ng Latinista na nagulat at tumayo;—amice, amicus Plato sed magis amica veritas! [Kaibigan, kaibigan ko si Plato, ngunit lalong kaibigan ko ang katotohanan] Sabihin mo sa akin kung sino ang kasama mo at sasabihin ko sa iyo kung sino ka! Malum est negotium et est timendum rerum istarum horrendissimum resultatum! [Masama ang negosyo at kinatatakutan ko ang isang kakila-kilabot na wakas] Hmmm!

Namutla nang labis si Kapitan Tinong nang marinig ang napakaraming salitang nagtatapos sa um; nagbabadya sa kanya ng masama ang tunog na ito. Pinagdaop ng kanyang asawa ang mga kamay na nagsusumamo at sinabi:

Kapitana Tinchang: Pinsan, huwag ka nang magsalita sa amin ngayon sa Latin; alam mo nang hindi kami mga pilosopong tulad mo; kausapin mo kami sa Tagalog o Kastila, pero bigyan mo kami ng payo.

Don Primitivo: Sayang at hindi kayo nakaiintindi ng Latin, pinsan: ang mga katotohanan sa Latin ay mga kasinungalingan sa Tagalog; halimbawa, contra principia negantem fustibus est argüendum [sa palo pinangangatwiranan ang tumatanggi sa mga prinsipyo], sa Latin ay isang katotohanang gaya ng Arka ni Noe; minsan ko itong isinagawa sa Tagalog, at ako ang napalo. Kaya nga sayang at hindi kayo marunong ng Latin; sa Latin ay maaayos sana ang lahat.

Kapitana Tinchang: Marami rin kaming alam na oremus [mga panalanging Latin ng misa], parcenobis [bulol na parce nobis: patawarin mo kami] at Agnus Dei Catolis² [Kordero ng Diyos] pero ngayon ay hindi tayo magkakaintindihan. Bigyan mo ng argumento si Tinong para hindi siya bitayin!

Don Primitivo: Masama ang ginawa mo, napakasama, pinsan, sa pakikipagkaibigan sa binatang iyon!—tugon ng Latinista.—Ang mga matuwid ang nagbabayad para sa mga makasalanan; muntik na kitang payuhang gumawa ng iyong testamento... Vae illis! Ubi est ignis! Similis simili gaudet; atqui Ibarra ahorcatur, ergo ahorcaberis [Kawawa sila! Kung saan may usok, may apoy! Bawat isa ay naghahanap ng kanyang kapareha; at bibitayin si Ibarra, kaya bibitayin ka rin]...

At iniiling niya ang ulo mula sa isang panig patungo sa kabila, nang may pagkayamot.

Kapitana Tinchang: Saturnino, ano ang nangyayari sa iyo!—sigaw ni Kapitana Tinchang, puno ng takot;—ay, Diyos ko! Namatay na siya! Isang doktor! Tinong, Tinongoy!

Nagdatingan ang dalawang anak na babae at nagsimulang managhoy ang tatlo.

Don Primitivo: Hindi ito higit pa sa isang pagkahimatay, pinsan, isang pagkahimatay! Mas ikagagalak ko pa sana na... na... pero sa kasamaang-palad ay pagkahimatay lamang ito. Non timeo mortem in catre sed super espaldonem Bagumbayanis [Hindi ako natatakot sa kamatayan sa higaan, kundi sa pader ng Bagumbayan]. Magdala kayo ng tubig!

Kapitana Tinchang: Huwag kang mamatay!—iyak ng babae,—huwag kang mamatay dahil darating sila para hulihin ka! Ay, kung mamamatay ka at darating ang mga sundalo, ay! ay!

Winisikan ng pinsan ng tubig ang kanyang mukha, at natauhan ang kaawa-awang lalaki.

Don Primitivo: Tama na, huwag nang umiyak! Inveni remedium, natagpuan ko ang lunas. Ilipat natin siya sa kanyang kama; sige! lakasan ang loob! narito ako kasama ninyo at ang lahat ng karunungan ng mga sinaunang tao... Magpatawag kayo ng isang doktor;—at ngayon din, pinsan, pumunta ka sa Kapitan Heneral at dalhan mo siya ng regalo, isang gintong kadena, isang singsing... Dadivae quebrantant peñas [ang mga regalo ay nakadudurog ng bato]; sabihin mong regalo iyon sa Pasko. Isara ninyo ang mga bintana, ang mga pinto, at sa sinumang magtanong tungkol sa aking pinsan, sabihin ninyong malubha siyang may sakit. Samantala, susunugin ko ang lahat ng mga sulat, papel at libro para wala silang matagpuan, gaya ng ginawa ni Don Crisóstomo. Scripti testes sunt! Quod medicamenta non sanant, ferrum sanat, quod ferrum non sanat, ignis sanat [Ang nakasulat ay nagpapatunay! Ang hindi napagagaling ng gamot, napagagaling ng bakal; ang hindi napagagaling ng bakal, napagagaling ng apoy].

Kapitana Tinchang: Oo, heto, pinsan; sunugin mo ang lahat!—sabi ni Kapitana Tinchang;—narito ang mga susi, narito ang mga sulat ni Kapitan Tiago, sunugin mo ang mga iyan! Huwag hayaang may matirang kahit isang pahayagan mula sa Europa, na napakamapanganib. Narito ang mga The Times [pahayagang Ingles sa London] na itinatabi ko para pambalot ng sabon at damit. Narito ang mga libro.

Don Primitivo: Pumunta ka na sa Kapitan Heneral, pinsan,—sabi ni Don Primitivo;—iwan mo akong mag-isa. In extremis extrema [Sa malalaking sakit, malalaking lunas]. Ibigay mo sa akin ang kapangyarihan ng isang Romanong direktor at makikita mo kung paano ko ililigtas ang bay... ibig kong sabihin, ang pinsan.

At nagsimula siyang magbigay ng mga utos at higit pang mga utos, halughugin ang mga estante, punitin ang mga papel, libro, sulat, atbp. Hindi nagtagal ay nagliyab ang isang siga sa kusina; pinagpuputol sa palakol ang mga lumang eskopeta; itinapon sa kubeta ang mga kalawanging rebolber; ang katulong na gustong itago ang tubo ng isa para gawing pang-ihip sa apoy ay tumanggap ng isang réspice [matinding pagsaway].

Don Primitivo: Conservare etiam sperasti, perfida? [Taksil, gusto mo rin bang itago ang mga ito?] Sa apoy!

At ipinagpatuloy niya ang kanyang auto de fe [hatol at pagsunog ng Inkisisyon sa mga erehe].

Nakita niya ang isang lumang tomo na yari sa pergamino at binasa ang pamagat:

Don Primitivo: «Revoluciones de los globos celestes por Copérnico» [Mga Pag-inog ng mga Bilog sa Langit, ni Copérnico; ang revoluciones ay mga himagsikan din], pfui! Ite, maledicti, in ignem kalanis [Magliyab kayo, mga isinumpa, sa apoy ng kalan],—bulalas niya habang inihahagis ito sa apoy.—Revoluciones at Copérnico! Krimen sa ibabaw ng krimen! Kung hindi ako dumating sa oras... «La libertad en Filipinas» [Ang Kalayaan sa Pilipinas]. Tatatá! anong mga libro! Sa apoy!

At nasunog ang mga inosenteng libro, na isinulat ng mga simpleng may-akda. Kahit ang «Kapitan Juan», isang walang-malisyang maliit na akda, ay hindi nakaligtas. May katwiran ang pinsang Primitivo: ang mga matuwid ang nagbabayad para sa mga makasalanan.

Makalipas ang apat o limang oras, sa isang pagtitipon ng mga nagmamataas sa Intramuros ay pinag-uusapan ang mga pangyayari ng araw. Naroon ang maraming matatandang babae at matatandang dalagang naghahangad pang makapag-asawa, mga asawa o anak ng mga empleyado, nakasuot ng bata [maluwag na damit-pambahay], nagpapaypay at naghihikab. Sa mga lalaki, na tulad ng mga babae ay nagpapakita sa kanilang mukha ng kanilang pinag-aralan at pinagmulan, may isang matandang ginoo, napakaliit at may kapansanan sa kamay, na itinuturing nila nang may malaking paggalang at nagpapanatili ng isang mapanghamak na katahimikan sa harap ng iba.

Matabang Ginang: Sa totoo lang, dati ay hindi ko matiis ang mga prayle at ang mga guwardiya sibil dahil sa kanilang kabastusan,—sabi ng isang matabang ginang;—pero ngayong nakikita ko ang kanilang pakinabang at paglilingkod, halos papakasalan ko nang may galak ang kahit sinuman sa kanila. Ako ay isang patriota.

Payat na Ginang: Ganyan din ang sinasabi ko!—dagdag ng isang payat;—sayang at wala sa atin ang dating gobernador: iiwan sana niyang malinis ang bansa na gaya ng isang patena [platitong ginto sa misa]!

Isang Ginang: At matatapos na sana ang lahi ng mga filibusterillo [hamak na mga filibustero]!

Matabang Ginang: Hindi ba sinasabing marami pang mga isla na hindi pa napupuno ng tao? Bakit hindi nila ipatapon doon ang napakaraming baliw na Indio? Kung ako ang Kapitan Heneral...

May Kapansanan sa Kamay: Mga ginang,—sabi ng may kapansanan sa kamay:—alam ng Kapitan Heneral ang kanyang tungkulin; ayon sa narinig ko, labis siyang nagagalit, dahil pinuspos nila ng mga pabor ang Ibarrang iyan.

Payat na Ginang: Pinuspos ng mga pabor!—ulit ng payat, habang galit na nagpapaypay;—tingnan ninyo kung gaano kawalang-utang-na-loob ang mga Indiong ito! Maaari ba silang tratuhin na parang mga tao? Hesus!

Isang Militar: At alam ba ninyo kung ano ang narinig ko?—tanong ng isang militar.

Ilang Tinig: Sige nga!—Ano iyon? Ano ang sinasabi nila?

May Kapansanan sa Kamay: Mga taong mapagkakatiwalaan—sabi ng may kapansanan sa kamay sa gitna ng matinding katahimikan—ang nagsasabi na ang lahat ng ingay na iyon tungkol sa pagtatayo ng isang paaralan ay puro kuwento lamang.

Mga Babae: Hesus! nakita ba ninyo?—bulalas ng mga babae na naniniwala na sa kuwento.

Isang Militar: Ang paaralan ay isang dahilan lamang; ang gusto niyang itayo ay isang kuta, na mula roon ay maipagtatanggol niya nang mabuti ang sarili kapag sinalakay na natin siya...

Matabang Ginang: Hesus! anong kahihiyan! Isang Indio lamang ang may kakayahang mag-isip ng ganito kaduwag na mga isipin,—bulalas ng mataba.—Kung ako ang Kapitan Heneral, makikita nila... makikita nila...

Payat na Ginang: Ganyan din ang sinasabi ko!—bulalas ng payat habang nakaharap sa may kapansanan sa kamay.—Huhulihin ko ang lahat ng abogadillo [hamak na abogado], cleriguillo [hamak na pari], negosyante, at nang walang paglilitis, ipatatapon o ilalagay sa ilalim ng mahigpit na pagbabantay! Ang kasamaan ay dapat bunutin hanggang ugat!

May Kapansanan sa Kamay: Sinasabi nga na anak ng mga Kastila ang filibusterong iyan!—puna ng may kapansanan sa kamay nang hindi tumitingin kaninuman.

Matabang Ginang: Ah, ayan na!—bulalas ng mataba nang hindi natitinag;—laging mga criollo [mga Kastilang ipinanganak sa Pilipinas] ang may sala! walang Indiong nakauunawa ng rebolusyon! Mag-alaga ka ng uwak... mag-alaga ka ng uwak!...

Isang Criolla: Alam ba ninyo kung ano ang narinig kong sinasabi?—tanong ng isang criolla na sa gayon ay pinutol ang usapan.—Ang asawa ni Kapitan Tinong... naaalala ba ninyo? iyong sa bahay niya tayo nagsayaw at naghapunan noong pista sa Tondo...

Isang Tinig: Iyong may dalawang anak na babae? at ano?

Isang Criolla: Kareregalo pa lamang ngayong hapon ng asawa sa Kapitan Heneral ng isang singsing na nagkakahalaga ng isang libong piso!

Lumingon ang may kapansanan sa kamay.

May Kapansanan sa Kamay: Talaga? at bakit?—tanong niya na nagniningning ang mga mata.

Isang Criolla: Ayon sa babae, bilang regalo sa Pasko...

Isang Tinig: Ang Pasko ay hindi pa darating sa loob ng isang buwan!

Matabang Ginang: Baka natatakot na bumuhos sa kanya ang malakas na ulan...—puna ng mataba.

Payat na Ginang: At sumisilong na,—dagdag ng payat.

Isang Tinig: Ang paliwanag na hindi hinihingi, pag-amin ng sala!

Isa pang Tinig: Iyan din ang iniisip ko; nailagay ninyo ang daliri sa sugat.

May Kapansanan sa Kamay: Kailangang suriing mabuti iyan,—puna ng may kapansanan sa kamay na nag-iisip;—natatakot ako na may nakatagong pusa riyan.

Payat na Ginang: Nakatagong pusa, iyan nga! iyan nga ang sasabihin ko,—ulit ng payat.

Isa pang Ginang: At ako,—sabi ng isa pa na inagaw ang salita;—napakakuripot ng asawa ni Kapitan Tinong... hindi pa siya nagpapadala sa amin ng kahit anong regalo kahit nakapunta na kami sa kanyang bahay. Kaya kapag ang isang kuripot at sakim ay nagbitaw ng isang maliit na regalong isang libong piso lamang...

May Kapansanan sa Kamay: Pero totoo ba iyan?—tanong ng may kapansanan sa kamay.

Isang Criolla: Totoong-totoo! sinabi iyan sa aking pinsan ng kanyang kasintahan, ang ayudante ng Kanyang Ekselensiya. At sa palagay ko ay iyon din ang singsing na suot ng panganay noong araw ng pista. Lagi siyang puno ng mga brilyante!

Isang Tinig: Isang naglalakad na eskaparate!

Isa pang Tinig: Isang paraan ng pag-aanunsiyo na gaya ng iba pa! Sa halip na bumili ng isang manikin o magbayad ng isang tindahan...

Umalis sa pagtitipon ang may kapansanan sa kamay nang nagdadahilan.

At makalipas ang dalawang oras, nang tulog na ang lahat, ilang mamamayan ng Tondo ang nakatanggap ng isang paanyaya sa pamamagitan ng mga sundalo... Hindi maaaring pahintulutan ng Awtoridad na ang ilang taong may katayuan at ari-arian ay matulog sa mga bahay na napakahina ng bantay at kulang sa sariwang hangin: sa Fuerza de Santiago at sa iba pang gusali ng pamahalaan ay magiging mas tahimik at nakapagpapanumbalik ng lakas ang tulog. Kabilang sa mga taong pinagpalang ito ang kaawa-awang Kapitan Tinong.