Kabanata LVIII Ang Isinumpa

Agad na kumalat sa bayan ang balita na ang mga bilanggo ay aalis na; sa simula’y narinig ito nang may takot, pagkatapos ay dumating ang mga iyakan at mga hinagpis.

Ang mga pamilya ng mga bilanggo ay nagtatakbuhan na parang mga baliw: pumupunta sila mula sa kumbento patungo sa kuwartel, mula sa kuwartel patungo sa tribunal [bulwagan ng bayan], at dahil wala silang matagpuang aliw saanman, pinupuno nila ang hangin ng mga sigaw at mga daing. Ang kura paroko ay nagkulong dahil sa pagkakasakit; dinagdagan ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] ang kanyang mga bantay, na sumasalubong sa mga babaeng nagmamakaawa sa pamamagitan ng puluhan ng baril; ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan], isang taong walang silbi, ay mukhang mas tanga at mas walang silbi kaysa kailanman. Sa harap ng bilangguan, nagtatakbuhan mula sa isang dulo patungo sa kabila ang mga babaeng may lakas pa; ang mga wala na, nakaupo sa lupa at binibigkas ang mga pangalan ng kanilang mga mahal sa buhay.

Ang araw ay nakakapaso at wala sa mga kawawang babaeng iyon ang nag-iisip na umalis. Si Doray, ang masayahin at maligayang asawa ni Don Filipo, ay pagala-galang balisa, karga sa mga bisig ang kanyang munting anak: pareho silang umiiyak.

Mga Tao: Umalis na kayo,—sabi nila sa kanya;—magkakalagnat ang inyong anak.

Doray: Para saan pa ang mabuhay kung wala siyang amang magpapalaki sa kanya?—sagot ng nagdadalamhating babae.

Mga Tao: Ang inyong asawa ay inosente; baka bumalik pa siya!

Doray: Oo, kapag patay na kami!

Si Kapitana Tinay ay umiiyak at tinatawag ang kanyang anak na si Antonio; ang matapang na si Kapitana María ay nakatingin sa maliit na rehas, na sa likod nito ay naroon ang kanyang dalawang anak na kambal, ang tangi niyang mga anak.

Naroon ang biyenan ng tagapungos ng niyog; hindi siya umiiyak: palakad-lakad siya, kumukumpas ng mga brasong nakalilis ang manggas at nagtatalumpati sa madla.

Biyenan ni Andong: Nakita na ba ninyo ang ganito? Hulihin ang aking Andong, barilin, ilagay sa cepo [kahoy na pangipit sa paa ng bilanggo] at dalhin sa kabisera, dahil lang... dahil lang may bago siyang pantalon? Humihingi ito ng paghihiganti! Nang-aabuso ang mga guwardiya sibil! Sumpa ko, kapag may nakita pa akong sinuman sa kanila na naghahanap ng tagong lugar sa aking bakuran, gaya ng madalas mangyari, puputulan ko siya, puputulan ko siya! o kung hindi... putulan nila ako!

Ngunit kakaunti ang sumang-ayon sa biyenang Muslim.

Isang Babae: Lahat ng ito ay kasalanan ni Don Crisóstomo,—buntong-hininga ng isang babae.

Ang guro ay pagala-gala rin nang litong-lito sa gitna ng karamihan; si Ñor Juan ay hindi na kinikiskis ang kanyang mga kamay, hindi na niya dala ang kanyang plomada ni ang kanyang metro: ang lalaki ay nakaitim, dahil nakarinig siya ng masamang balita, at tapat sa kanyang ugali na tingnan ang hinaharap bilang isang nangyari na, siya ay nagluluksa na sa pagkamatay ni Ibarra.

Sa alas-dos ng hapon, isang karitong walang bubong, na hinihila ng dalawang baka, ang huminto sa harap ng tribunal.

Ang kariton ay pinalibutan ng karamihan, na nais tanggalin ang mga baka at sirain ito.

Kapitana María: Huwag ninyong gawin iyan,—sabi ni Kapitana María;—gusto ba ninyong maglakad sila?

Ito’y nagpahinto sa mga pamilya. Dalawampung sundalo ang lumabas at pinalibutan ang sasakyan. Pagkatapos ay lumabas ang mga bilanggo.

Ang una ay si Don Filipo, nakatali; nakangiti niyang binati ang kanyang asawa; napahagulgol nang mapait si Doray at nahirapan ang dalawang guwardiya na pigilan siyang yakapin ang kanyang asawa. Si Antonio, ang anak ni Kapitana Tinay, ay lumabas na umiiyak na parang bata, na nagpalala lamang sa mga sigaw ng kanyang pamilya. Ang tangang si Andong ay humagulgol nang makita ang kanyang biyenan, ang sanhi ng kanyang kasawian. Si Albino, ang dating seminarista, ay nakatali rin ang mga kamay, gayundin ang kambal ni Kapitana María. Ang tatlong kabataang ito ay seryoso at mabigat ang anyo. Ang huling lumabas ay si Ibarra, walang tali, ngunit inaakay sa pagitan ng dalawang guwardiya sibil. Ang binata ay maputla; naghanap siya ng mukha ng isang kaibigan.

Maraming Tinig: Iyan ang may kasalanan!—sigaw ng maraming tinig;—iyan ang may kasalanan at walang tali!

Biyenan ni Andong: Walang ginawa ang aking manugang pero nakaposas siya!

Bumaling si Ibarra sa kanyang mga guwardiya:

Ibarra: Itali ninyo ako, ngunit itali ninyo ako nang mahigpit, siko sa siko!—sabi niya.

Mga Guwardiya: Wala kaming utos!

Ibarra: Itali ninyo ako!

Sumunod ang mga sundalo.

Lumabas ang alférez na nakasakay sa kabayo, armado hanggang sa mga ngipin; sinundan siya ng sampu o labinlimang sundalo pa.

Bawat bilanggo ay may pamilya na nagmamakaawa roon para sa kanya, umiiyak para sa kanya at tumatawag sa kanya sa mga pinakamalambing na pangalan. Si Ibarra lamang ang walang sinuman; pati si Ñor Juan at ang guro ay nawala.

Doray: Ano ang nagawa sa inyo ng aking asawa at anak?—umiiyak na sabi sa kanya ni Doray:—tingnan ninyo ang aking kawawang anak! inalisan ninyo siya ng ama!

Biyenan ni Andong: Duwag ka!—sigaw sa kanya ng biyenan ni Andong.—Habang ang iba ay lumalaban para sa iyo, nagtatago ka, duwag!

Isang Matanda: Sumpain ka!—sabi ng isang matanda na sumusunod sa kanya;—sumpain ang ginto na naipon ng iyong pamilya para guluhin ang aming kapayapaan! Sumpain! Sumpain!

Kamag-anak ni Albino: Bitayin ka sana, erehe!—sigaw sa kanya ng isang babaeng kamag-anak ni Albino,—at dahil hindi na makapagpigil, dumampot siya ng bato at inihagis ito sa kanya.

Agad na ginaya ang halimbawa, at bumagsak sa kawawang binata ang ulan ng alikabok at mga bato.

Tiniis ni Ibarra nang hindi natitinag, nang walang galit, walang reklamo, ang makatarungang paghihiganti ng napakaraming nasaktang puso. Iyon ang pamamaalam, ang paalam na ibinibigay sa kanya ng kanyang bayan, kung saan naroon ang lahat ng kanyang mga minamahal. Yumuko siya; marahil iniisip niya ang isang lalaking hinagupit sa mga lansangan ng Maynila, ang isang matandang babae na bumagsak na patay nang makita ang ulo ng kanyang anak; marahil ang kuwento ni Elías ay dumadaan sa harap ng kanyang mga mata.

Inakala ng alférez na kailangan niyang palayuin ang karamihan, ngunit ang mga batuhan at mga insulto ay hindi tumigil. Isang ina lamang ang hindi naghihiganti sa kanya ng kanyang mga pighati: si Kapitana María. Hindi gumagalaw, mahigpit na nakatikom ang mga labi, ang mga mata ay puno ng tahimik na luha, pinagmamasdan niya ang paglayo ng kanyang dalawang anak; ang kanyang hindi pagkilos at tahimik na pagdurusa ay mas malaki kaysa sa maalamat na si Niobe.

Lumayo ang prusisyon.

Sa mga taong nakadungaw sa iilang bintanang nakabukas, ang mga nagpakita ng pinakamaraming awa sa binata ay ang mga walang pakialam o ang mga usisero. Ang lahat ng kanyang mga kaibigan ay nagtago, oo, pati na si Kapitan Basilio, na nagbawal sa kanyang anak na si Sinang na umiyak.

Nakita ni Ibarra ang umuusok na guho ng kanyang bahay, ng bahay ng kanyang mga magulang, kung saan siya ipinanganak, kung saan naninirahan ang mga pinakamatamis na alaala ng kanyang pagkabata at kabataan; ang mga luha, na matagal na pinigil, ay bumuhos mula sa kanyang mga mata; iniyuko niya ang ulo at umiyak, nang wala man lamang ang aliw na maitago ang kanyang pag-iyak, dahil nakatali siya, ni ang aliw na pukawin ng kanyang pagdurusa ang awa ng sinuman. Ngayon wala na siyang bayan, wala na siyang tahanan, wala na siyang pag-ibig, wala na siyang mga kaibigan, wala na siyang kinabukasan!

Mula sa isang mataas na lugar, isang tao ang nagmamasid sa mapanglaw na prusisyon. Isa itong matanda, maputla, payat na payat, nakabalot sa isang kumot na lana, at hirap na nakasandal sa isang tungkod. Siya ang matandang pilosopong si Tasio, na sa balita ng pangyayari ay ninais na iwan ang kanyang higaan at pumunta, ngunit hindi siya pinayagan ng kanyang lakas. Sinundan ng tingin ng matanda ang kariton hanggang sa mawala ito sa malayo: nanatili siyang nag-iisip at nakayuko nang ilang sandali, pagkatapos ay tumayo siya at, nang may kahirapan, tinahak ang daan pauwi, nagpapahinga sa bawat hakbang.

Kinabukasan, natagpuan siya ng mga pastol na patay sa mismong pintuan ng kanyang liblib na tirahan.