Kabanata LVII Magdusa Kayong Mga Talunan!

Ang ilang guwardiya sibil ay naglalakad-lakad nang may nakapangingilabot na anyo sa harap ng pintuan ng tribunal [bulwagan ng bayan], at nagbabanta gamit ang puluhan ng kanilang riple sa mga pangahas na bata, na tumitiyad o nagpapasanan upang may makita kahit kaunti sa pagitan ng mga rehas.

Ang bulwagan ay hindi na nagpapakita ng masayang anyo tulad noong pinagtatalunan ang programa ng pista; ngayon ito ay madilim at hindi nakapagpapanatag. Ang mga guwardiya sibil at mga kuwadrilyero [mga tanod ng munisipyo] na naroon ay halos hindi nagsasalita, at kung magsalita man ay pabulong at maiikling salita lamang. Sa mesa, nagsusulat nang padaskol sa mga papel ang directorcillo [kalihim ng pamahalaang-bayan], dalawang eskribyente at ilang sundalo; ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] ay paroo’t parito, at paminsan-minsan ay tumitingin nang mabangis sa pintuan; hindi marahil naging mas mapagmataas pa si Temístocles sa mga Palarong Olimpiko pagkatapos ng labanan sa Salamina. Si Doña Consolación ay naghihikab sa isang sulok, ipinapakita ang maitim niyang lalamunan at ang sira-sira niyang mga ngipin; ang kanyang tingin ay malamig at nakapangingilabot na nakatuon sa pintuan ng bilangguan, na puno ng mga malaswang larawan. Napapayag niya ang kanyang asawa, na naging mabait dahil sa tagumpay, na hayaan siyang masaksihan ang interogasyon at marahil ang mga kasunod na pagpapahirap. Naaamoy na ng hiyena ang bangkay, dinidilaan nito ang kanyang nguso, at naiinip ito sa pagkaantala ng pagpapahirap.

Ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan] ay labis na nalulungkot: ang kanyang silyon, ang malaking silyon na nasa ilalim ng larawan ng Kanyang Kamahalan, ay bakante at tila nakalaan para sa ibang tao.

Bandang alas-nuwebe, dumating ang kura na maputla at nakakunot ang noo.

Alférez: Hindi nga ninyo kami pinaghintay!—sabi sa kanya ng alférez.

Fray Salví: Mas gusto ko sanang hindi dumalo,—sagot nang mahina ni Padre Salví, nang hindi pinapansin ang mapait na tonong iyon;—napakanerbiyoso ko.

Alférez: Dahil walang dumating, upang hindi maiwan ang kanilang puwesto, inakala kong ang inyong presensiya... Alam naman ninyong aalis sila ngayong hapon.

Fray Salví: Ang binatang si Ibarra at ang tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan]...?

Itinuro ng alférez ang bilangguan.

Alférez: Walo ang naroon,—sabi niya;—namatay si Bruno nang hatinggabi, ngunit nakatala na ang kanyang pahayag.

Itinuro ng kura si Doña Consolación, na sumagot ng isang hikab at isang “aah!” at naupo sa silyon sa ilalim ng larawan ng Kanyang Kamahalan.

Fray Salví: Maaari na tayong magsimula!—tugon niya.

Alférez: Ilabas ang dalawang nasa cepo [kahoy na pangipit sa paa ng bilanggo]!—utos ng alférez sa tinig na pinilit niyang gawing nakakatakot hangga’t kaya, at pagbaling sa kura, idinagdag niya sa ibang tono:

Alférez: Nakapasok sila roon nang may nilaktawang dalawang butas!

Para sa mga hindi pamilyar sa mga kasangkapang ito ng pagpapahirap, sasabihin namin na ang cepo ay isa sa mga pinakamagaan. Ang mga butas na pinagpapasukan ng mga binti ng mga nakakulong ay may layong humigit-kumulang isang dangkal; kapag nilaktawan ang dalawang butas, ang bilanggo ay mapapasa isang posisyong medyo pilit, na may kakaibang sakit sa mga bukung-bukong at isang pagkakabuka ng mga binti na higit sa isang vara [lumang sukat ng haba, mga 84 sentimetro]: hindi ito agad pumapatay, gaya ng madaling maiisip.

Ang bantay ng bilangguan, na sinusundan ng apat na sundalo, ay nag-alis ng trangka at binuksan ang pintuan. Isang nakasusukang amoy at makapal at mamasa-masang hangin ang lumabas mula sa makapal na dilim kasabay ng ilang daing at hikbi. Isang sundalo ang nagsindi ng posporo, ngunit namatay ang apoy sa marumi at bulok na hanging iyon, at kinailangan nilang maghintay na mapalitan ang hangin.

Sa malabong liwanag ng isang kandila ay naaninag ang ilang anyo ng tao: mga lalaking yakap ang kanilang mga tuhod at itinatago ang ulo sa pagitan nito, nakadapa, nakatayo, nakaharap sa pader, atbp. Narinig ang pagkalampag at pagngitngit, kasabay ng mga mura: binubuksan ang cepo.

Si Doña Consolación ay bahagyang nakayuko pasulong, banat ang mga kalamnan ng leeg, at nakatitig ang nanlalaking mga mata sa nakaawang na pintuan.

Sa pagitan ng dalawang sundalo ay lumabas ang isang madilim na anyo, si Társilo, ang kapatid ni Bruno. May posas siya sa mga kamay; ang kanyang punit-punit na damit ay naglalantad ng matipunong mga kalamnan. Ang kanyang mga mata ay walang-pakundangang tumitig sa asawa ng alférez.

Alférez: Ito ang pinakamatapang na lumaban at nag-utos sa kanyang mga kasama na tumakas,—sabi ng alférez kay Padre Salví.

Kasunod niya ang isa pang kaawa-awa ang anyo, na tumataghoy at umiiyak na parang bata: pilay siya at may mantsa ng dugo ang kanyang pantalon.

Isa pang Bilanggo: Awa, ginoo, awa! Hindi na ako papasok ulit sa patyo!—sigaw niya.

Alférez: Isa siyang walanghiya,—puna ng alférez na kausap ang kura;—tinangka niyang tumakas, ngunit nasugatan siya sa hita. Sila lang dalawa ang buhay na hawak namin.

Alférez: Ano ang pangalan mo?—tanong ng alférez kay Társilo.

Társilo: Társilo Alasigan.

Alférez: Ano ang ipinangako sa inyo ni Don Crisóstomo para lusubin ninyo ang kuwartel?

Társilo: Hindi kailanman nakipag-ugnayan sa amin si Don Crisóstomo.

Alférez: Huwag mong itanggi! Kaya nga tinangka ninyo kaming biglain.

Társilo: Nagkakamali kayo: pinatay ninyo sa palo ang aming ama, ipinaghiganti namin siya at wala nang iba. Hanapin ninyo ang inyong dalawang kasamahan.

Tumingin sa sarhento ang nagulat na alférez.

Társilo: Naroon sila sa isang bangin, doon namin sila itinapon kahapon, doon sila mabubulok. Ngayon, patayin na ninyo ako: wala na kayong malalaman pa.

Nagkaroon ng sandaling katahimikan.

Alférez: Sasabihin mo sa amin kung sino-sino ang iba mo pang mga kasabwat,—wika ng alférez, habang iwinawasiwas ang isang yantok.

Isang ngiti ng paghamak ang lumitaw sa mga labi ng bilanggo.

Nakipag-usap nang ilang sandali ang alférez, nang pabulong, sa kura; at bumaling sa mga sundalo:

Alférez: Dalhin siya sa kinaroroonan ng mga bangkay!—utos niya.

Sa isang sulok ng patyo, sa ibabaw ng isang lumang kariton, nakatambak ang limang bangkay, kalahating natatakpan ng isang punit na banig na puno ng dumi. Isang sundalo ang paroo’t parito mula sa isang dulo hanggang sa kabila, at dumudura sa bawat sandali.

Alférez: Kilala mo ba sila?—tanong ng alférez, habang itinataas ang banig.

Hindi sumagot si Társilo; nakita niya ang bangkay ng asawa ng baliw kasama ang dalawa pa; ang bangkay ng kanyang kapatid, tadtad ng saksak ng bayoneta, at ang kay Lucas, na may lubid pa sa leeg. Dumilim ang kanyang tingin at tila may buntong-hiningang kumawala sa kanyang dibdib.

Alférez: Kilala mo ba sila?—muling tanong nila sa kanya.

Nanatiling walang imik si Társilo.

Isang haging ang pumunit sa hangin at humagupit ang yantok sa kanyang likod. Nanginig siya, nangunot ang kanyang mga kalamnan. Inulit ang mga hagupit ng yantok, ngunit hindi natinag si Társilo.

Alférez: Paluin siya hanggang sa mamatay siya o magtapat!—sigaw ng alférez, na galit na galit.

Directorcillo: Magsalita ka na!—sabi sa kanya ng directorcillo;—papatayin ka rin naman nila.

Muli siyang dinala sa bulwagan kung saan ang isa pang bilanggo ay tumatawag sa mga santo, nangangatog ang mga ngipin at nanghihina ang mga tuhod.

Fray Salví: Kilala mo ba ang isang iyan?—tanong ni Padre Salví.

Társilo: Ngayon ko lang siya unang nakita!—sagot ni Társilo, na tumingin nang may kaunting awa sa isa.

Sinuntok at sinipa siya ng alférez.

Alférez: Itali siya sa bangko!

Nang hindi inaalis ang kanyang mga posas, na may mantsa ng dugo, itinali siya sa isang bangkong kahoy. Tumingin sa paligid ang kaawa-awa na parang may hinahanap at nakita si Doña Consolación; tumawa siya nang may pang-uuyam. Nagulat ang mga naroroon, sinundan nila ang kanyang tingin at nakita ang ginang, na bahagyang kinakagat ang kanyang mga labi.

Társilo: Wala pa akong nakitang babaeng mas pangit!—bulalas ni Társilo sa gitna ng katahimikan ng lahat;—mas gusto ko pang humiga sa bangko, gaya ng kalagayan ko ngayon, kaysa sa tabi niya, gaya ng alférez.

Namutla ang Musa.

Társilo: Papatayin ninyo ako sa palo, ginoong alférez,—patuloy niya;—ngayong gabi ay ipaghihiganti ako ng inyong asawa sa pagyakap sa inyo.

Alférez: Busalan siya!—sigaw ng alférez, na nanginginig sa galit.

Tila ang busal lamang ang hinahangad ni Társilo, sapagkat nang makamit niya ito, nagliwanag ang kanyang mga mata sa kasiyahan.

Sa isang hudyat ng alférez, sinimulan ng isang guwardiya, na may hawak na yantok, ang kanyang malungkot na gawain. Nangunot ang buong katawan ni Társilo; isang impit at mahabang ungol ang narinig sa kabila ng telang nakatakip sa kanyang bibig; yumuko siya: namamantsahan na ng dugo ang kanyang damit.

Si Padre Salví, maputla at may ligaw na tingin, ay hirap na tumayo, kumumpas ng kamay at iniwan ang bulwagan nang pasuray-suray ang hakbang. Sa kalye, nakita niya ang isang dalagang nakasandal ang likod sa pader, matigas, hindi gumagalaw, nakikinig nang mabuti, nakatingin sa kawalan, nakaunat sa lumang pader ang naninigas niyang mga kamay. Tinatamaan siya nang buo ng araw. Tila binibilang niya, nang hindi humihinga, ang mga tuyo at mapurol na hampas at ang nakadudurog-pusong daing na iyon. Siya ang kapatid na babae ni Társilo.

Sa bulwagan, nagpapatuloy samantala ang eksena: ang kaawa-awa, hapo sa sakit, ay natahimik at hinintay na mapagod ang kanyang mga berdugo. Sa wakas, ang humihingal na sundalo ay ibinaba ang kanyang braso, at ang alférez, maputla sa galit at pagkamangha, ay sumenyas na kalagan siya.

Tumayo noon si Doña Consolación at may ibinulong na ilang salita sa tainga ng kanyang asawa. Tumango ito bilang tanda ng pag-unawa.

Alférez: Sa balon siya!—sabi niya.

Alam ng mga Pilipino ang ibig sabihin nito; sa Tagalog ay isinasalin nila ito bilang timbain¹. Hindi namin alam kung sino ang nakaimbento ng pamamaraang ito, ngunit sa palagay namin ay matagal na ito. Ang Katotohanan, na umaahon mula sa isang balon, ay marahil ang mapanuyang pagpapakahulugan dito.

Sa gitna ng patyo ng tribunal ay nakatayo ang kaakit-akit tingnang gilid ng isang balon, na magaspang ang pagkakagawa mula sa mga batong hindi tinabas. Isang simpleng kasangkapang yari sa kawayan, na hugis-pingga, ang ginagamit upang sumalok ng tubig na malapot, marumi at mabaho. Mga basag na palayok, basura at iba pang likido ang nagtitipon doon, sapagkat ang balong iyon ay parang bilangguan: doon napupunta ang lahat ng itinatapon o itinuturing na walang silbi ng lipunan; anumang bagay na mahulog doon, gaano man kabuti noon, ay nawawala na. Gayunpaman, hindi ito kailanman tinatabunan: kung minsan ay pinarurusahan ang mga bilanggo na hukayin at palalimin ito, hindi dahil iniisip na may mapapakinabangan sa parusang iyon, kundi dahil sa hirap na dulot ng gawain: ang bilanggong minsang bumaba roon ay nagkakaroon ng lagnat na halos palaging ikinamamatay niya.

Pinagmamasdan ni Társilo nang nakatitig ang lahat ng paghahanda ng mga sundalo; napakaputla niya at ang kanyang mga labi ay nanginginig o bumubulong ng isang dasal. Ang pagmamataas ng kanyang kawalan ng pag-asa ay tila nawala o, kahit papaano, humina. Ilang beses niyang iniyuko ang dati’y tuwid niyang leeg, at itinitig ang paningin sa lupa, nakahandang magtiis.

Dinala siya sa tabi ng gilid ng balon, na sinusundan ni Doña Consolación, na nakangiti. Isang tingin ng inggit ang ipinukol ng kaawa-awa sa tambak ng mga bangkay at isang buntong-hininga ang kumawala sa kanyang dibdib.

Directorcillo: Magsalita ka na!—muling sabi sa kanya ng directorcillo;—bibitayin ka rin naman nila; kahit papaano ay mamatay ka nang hindi gaanong nagdurusa.

Isang Kuwadrilyero: Mula rito ay lalabas ka para mamatay,—sabi sa kanya ng isang kuwadrilyero.

Inalis nila ang busal at ibinitin siya nang patiwarik. Kailangan siyang ibaba nang pauna ang ulo at manatili nang ilang sandali sa ilalim ng tubig, katulad ng ginagawa sa timba, ang kaibahan lamang ay mas matagal na iniiwan doon ang tao.

Lumayo ang alférez upang kumuha ng relo at bilangin ang mga minuto.

Samantala, nakabitin si Társilo, at ang kanyang mahabang buhok ay inililipad ng hangin; kalahating nakapikit ang kanyang mga mata.

Társilo: Kung kayo’y mga Kristiyano, kung kayo’y may puso,—bulong niya na nagsusumamo,—ibaba ninyo ako nang mabilis o gawin ninyong tumama ang aking ulo sa pader upang ako’y mamatay. Gagantimpalaan kayo ng Diyos sa mabuting gawang ito... baka isang araw ay maging katulad ko rin kayo!

Bumalik ang alférez at pinangasiwaan ang pagbaba, hawak ang relo.

Doña Consolación: Dahan-dahan, dahan-dahan!—sigaw ni Doña Consolación habang sinusundan ng tingin ang kaawa-awa;—mag-ingat!

Dahan-dahang bumababa ang pingga; si Társilo ay sumasagi sa mga nakausling bato at sa maruruming halaman na tumutubo sa mga bitak. Pagkatapos, tumigil sa paggalaw ang pingga: binibilang ng alférez ang mga segundo.

Alférez: Itaas!—matigas na utos niya pagkalipas ng kalahating minuto.

Ang mala-pilak at maindayog na tunog ng mga patak ng tubig na bumabagsak sa tubig ang nagbalita ng pagbabalik ng bilanggo sa liwanag. Sa pagkakataong ito, dahil mas mabigat ang panimbang, mabilis siyang umangat. Ang mga batu-bato at graba, na natanggal mula sa mga pader, ay bumagsak nang maingay.

Nababalot ng nakapandidiring putik ang kanyang noo at buhok, puno ng sugat at galos ang kanyang mukha, basang-basa at tumutulo ang katawan, lumitaw siya sa harap ng tahimik na madla: pinanginginig siya ng hangin sa lamig.

Alférez: Gusto mo na bang magtapat?—tanong nila sa kanya.

Társilo: Alagaan mo ang kapatid kong babae!—bulong ng kaawa-awa, na nagsusumamong nakatingin sa isang kuwadrilyero.

Muling lumangitngit ang pinggang kawayan at muling naglaho ang hinatulan. Napansin ni Doña Consolación na nanatiling payapa ang tubig. Bumilang ang alférez ng isang minuto.

Nang muling umakyat si Társilo, nakangiwi at nangangulay-ube ang kanyang mukha. Tumingin siya sa mga naroroon at pinanatiling dilat ang kanyang mga mata, na namumula sa dugo.

Alférez: Magtatapat ka na ba?—muling tanong ng alférez, na nawawalan na ng pag-asa.

Umiling si Társilo at muli nila siyang ibinaba. Unti-unting pumipikit ang kanyang mga talukap, nakatingin pa rin ang kanyang mga mata sa langit kung saan lumulutang ang mapuputing ulap; binabaluktot niya ang kanyang leeg upang patuloy na makita ang liwanag ng araw, ngunit di nagtagal ay kinailangan niyang lumubog sa tubig, at ang kasumpa-sumpang tabing na iyon ang nagtago sa kanya ng tanawin ng mundo.

Lumipas ang isang minuto; nakita ng nagmamasid na Musa ang malalaking bula ng hangin na umaakyat sa ibabaw.

Doña Consolación: Nauuhaw siya!—tumatawang sabi niya.

At muling naging payapa ang tubig.

Sa pagkakataong ito ay tumagal ito ng isa’t kalahating minuto at sumenyas ang alférez.

Hindi na nakangiwi ang mukha ni Társilo; ipinapakita ng bahagyang nakaawang na mga talukap ang puti ng mata; mula sa kanyang bibig ay lumalabas ang maputik na tubig na may bahid ng dugo; umiihip ang malamig na hangin, ngunit hindi na nanginginig ang kanyang katawan.

Nagkatinginan ang lahat nang tahimik, maputla at nasindak. Sumenyas ang alférez na ibaba siya at lumayo nang nag-iisip; ilang ulit na idinikit ni Doña Consolación sa kanyang hubad na mga binti ang baga ng kanyang tabako, ngunit hindi na kumislot ang katawan at namatay ang baga.

Isa pang Kuwadrilyero: Siya mismo ang pumigil sa sarili niyang hininga!—bulong ng isang kuwadrilyero;—tingnan ninyo kung paano bumaliktad ang kanyang dila na parang gusto niyang lunukin ito.

Ang isa pang bilanggo ay pinagmamasdan ang eksena nang nanginginig at pawis na pawis: tumitingin siya sa lahat ng dako na parang baliw.

Inutusan ng alférez ang directorcillo na tanungin siya.

Isa pang Bilanggo: Ginoo, ginoo!—daing niya;—sasabihin ko ang lahat ng gusto ninyo!

Directorcillo: Sige! tingnan natin: ano ang pangalan mo?

Andong: Andong², ginoo!

Directorcillo: Bernardo... Leonardo... Ricardo... Eduardo... Gerardo... o ano?

Andong: Andong, ginoo!—ulit ng tanga.

Alférez: Ilagay na lang ninyo siyang Bernardo o kahit ano,—pasya ng alférez.

Directorcillo: Apelyido?

Tiningnan siya ng lalaki nang takot na takot.

Directorcillo: Ano ang pangalan mo, ano ang idinadagdag nila sa pangalang Andong?

Andong: Ah, ginoo! Andong Medio tonto [Kalahating-tanga], ginoo!

Hindi napigilan ng mga naroroon ang pagtawa; pati ang alférez ay tumigil sa kanyang paglalakad.

Directorcillo: Hanapbuhay?

Andong: Tagapungos ng niyog, ginoo, at utusan ng aking biyenan.

Directorcillo: Sino ang nag-utos sa inyo na lusubin ang kuwartel?

Andong: Wala, ginoo!

Directorcillo: Paanong wala? Huwag kang magsinungaling, kundi ilalagay ka nila sa balon! Sino ang nag-utos sa inyo? Sabihin mo ang totoo!

Andong: Ang totoo, ginoo!

Directorcillo: Sino?

Andong: Sino, ginoo!

Directorcillo: Itinatanong ko kung sino ang nag-utos sa inyo na gumawa ng rebolusyon.

Andong: Anong rebolusyon, ginoo?

Directorcillo: Iyon, dahil naroon ka kagabi sa patyo ng kuwartel.

Andong: Ah, ginoo!—bulalas ni Andong, na namumula.

Directorcillo: Sino, kung gayon, ang may kasalanan niyan?

Andong: Ang biyenan ko, ginoo!

Isang malakas na halakhak ang sumalubong sa mga salitang ito. Tumigil ang alférez at tiningnan nang hindi mabagsik ang kaawa-awa, na, sa pag-aakalang nagkaroon ng mabuting epekto ang kanyang mga salita, ay nagpatuloy nang mas masigla:

Andong: Oo, ginoo: walang ibang ipinapakain sa akin ang biyenan ko kundi puro bulok at walang silbi; kagabi, pagdating ko, sumakit ang tiyan ko, nakita kong malapit ang patyo ng kuwartel, at sinabi ko sa sarili ko: Gabi na, walang makakakita sa iyo. Pumasok ako... at nang patayo na ako, maraming putok ang umalingawngaw; itinatali ko ang aking salawal...

Isang hagupit ng yantok ang pumutol sa kanyang salita.

Alférez: Sa bilangguan!—utos ng alférez;—mamayang hapon, sa kabisera siya!