Kabanata LXIV Epilogo

Habang buhay pa ang marami sa ating mga tauhan, at nawalan na tayo ng balita sa iba, imposible ang isang tunay na epilogo. Para sa kabutihan ng mga tao, papatayin sana natin nang may kasiyahan ang lahat ng ating mga tauhan simula kay Padre Salví at magtatapos kay Doña Victorina, pero hindi ito posible... mabuhay sila! ang bayan at hindi tayo ang magpapakain sa kanila sa huli...

Simula nang pumasok si María Clara sa kumbento, iniwan ni Padre Dámaso ang bayan upang manirahan sa Maynila, katulad ni Padre Salví, na habang naghihintay ng bakanteng mitra, ay nangangaral nang ilang beses sa simbahan ng Santa Clara, na sa kumbento nito ay may hawak siyang mahalagang tungkulin. Hindi lumipas ang maraming buwan, at si Padre Dámaso ay nakatanggap ng utos mula sa Lubhang Kagalang-galang na Padre Provincial [pinuno ng orden sa kapuluan] upang maglingkod bilang kura sa isang napakalayong probinsya. Sinasabing labis siyang nagdamdam dito, kaya kinabukasan ay natagpuan siyang patay sa kanyang silid. Ang ilan ay nagsabing namatay siya sa apopleksiya, ang iba naman ay sa bangungot, ngunit pinawi ng doktor ang mga pagdududa sa pamamagitan ng pagdeklara na siya ay biglang namatay.

Walang sinuman sa ating mga mambabasa ang makakakilala ngayon kay Kapitan Tiago kung siya’y makikita. Ilang linggo pa bago pumanata si María Clara, siya ay bumagsak na sa isang kalagayan ng matinding panlulumo, kaya nagsimula siyang pumayat at maging napakalungkot, mapag-isip at mapaghinala, tulad ng dati niyang kaibigan, ang kawawang si Kapitan Tinong. Nang magsara ang mga pinto ng kumbento, inutusan niya ang kanyang nagdadalamhating pinsan, si Tiya Isabel, na tipunin ang lahat ng naging pag-aari ng kanyang anak at yumaong asawa, at pumunta sa Malabón o San Diego, dahil nais niyang mamuhay nang mag-isa mula noon. Nagpakasubsob siya nang todo sa liampó [larong Tsino] at sa sabungan, at nagsimulang humithit ng opyo. Hindi na siya pumupunta sa Antipolo, ni nagpapamisa; si Doña Patrocinio, ang kanyang matandang karibal, ay banal na ipinagdiriwang ang kanyang tagumpay sa pamamagitan ng paghilik habang may sermon. Kung sakaling minsan, sa dapit-hapon, ay mamasyal kayo sa unang bahagi ng kalye Santo Cristo, makikita ninyo, nakaupo sa tindahan ng isang Tsino, ang isang lalaking maliit, madilaw, payat, kuba, na may lubog at antok na mga mata, may maruming kulay ang mga labi at kuko, na tumitingin sa mga tao na parang hindi sila nakikita. Sa pagdating ng gabi, makikita ninyo siyang bumabangon nang may hirap, at, nakasandal sa isang tungkod, papunta sa isang makitid na sulok, papasok sa isang maruming kubo, na sa ibabaw ng pintuan ay nakasulat sa malalaking pulang letra: FUMADERO PÚBLICO DE ANFION [pampublikong lugar para manigarilyo ng opyo]. Ito ang dating tanyag na si Kapitan Tiago, na ngayon ay ganap nang nakalimutan, kahit ng mismong sakristan mayor.

Si Doña Victorina ay nagdagdag sa kanyang mga pekeng kulot at sa kanyang andaluzamiento [paggaya sa punto at asal ng taga-Andalucía], kung papayagan ninyo ang salita, ng bagong kaugalian na nais niyang siya ang magpatakbo ng mga kabayo ng karwahe, at pinipilit si Don Tiburcio na manatiling tahimik. Dahil sa kahinaan ng kanyang paningin ay maraming sakuna ang nangyari, kaya ngayon ay gumagamit siya ng quevedos [salaming ipinipit sa ilong], na nagbibigay sa kanya ng kamangha-manghang anyo. Ang doktor ay hindi na muling tinawag upang gamutin ang sinuman; nakikita siya ng mga katulong nang maraming araw sa isang linggo na walang ngipin, na, tulad ng alam ng ating mga mambabasa, ay napakasamang pangitain.

Si Linares, ang tanging tagapagtanggol ng kawawang ito, ay matagal nang nagpapahinga sa Paco, biktima ng disenteriya at ng masamang pagtrato ng kanyang hipag.

Ang matagumpay na alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] ay umalis patungong Espanya bilang tenyente na may ranggong komandante, at iniwan ang kanyang mabait na asawa sa kanyang kamisang pranela, na ang kulay ay hindi na matukoy. Ang kawawang Ariadna, nang makita ang kanyang sarili na iniwan, ay nag-alay din ng sarili, tulad ng anak ni Minos, sa pagsamba kay Baco at sa pagtatanim ng tabako, at umiinom at naninigarilyo nang may matinding pagkahumaling, kaya kinatatakutan na siya hindi lamang ng mga dalagita kundi pati ng matatandang babae at ng mga bata.

Marahil ay buhay pa ang ating mga kakilala sa bayan ng San Diego, kung hindi sila namatay sa pagsabog ng bapor na “Lipa”, na naglalakbay patungo sa probinsya. Dahil walang nag-abala na alamin kung sino ang mga kawawang namatay sa sakunang iyon, kung kanino ang mga binti at braso na nagkalat sa isla ng Convalecencia at sa mga pampang ng ilog, hindi natin alam kahit kaunti kung may kakilala ang ating mga mambabasa sa kanila. Tayo ay kuntento, tulad ng gobyerno at ng pahayagan noon, na malaman na ang nag-iisang prayle na nasa bapor ay ligtas at wala na tayong hinihiling pa. Ang pinakamahalaga para sa atin ay ang buhay ng mga banal na pari, nawa’y panatilihin ng Diyos ang kanilang paghahari sa Pilipinas para sa kabutihan ng ating mga kaluluwa¹.

Wala nang narinig pa tungkol kay María Clara, kundi tila ang libingan ang nag-iingat sa kanya sa kanyang sinapupunan. Nagtanong tayo sa ilang tao na may malaking impluwensya sa banal na kumbento ng Santa Clara, ngunit walang sinuman ang nais magsabi sa atin ng kahit isang salita, kahit ang mga madaldal na deboto, na tumatanggap ng tanyag na pritong atay ng manok, at ng lalo pang tanyag na sarsa, na tinatawag na “ng mga madre”, na inihahanda ng matalinong kusinera ng mga Birhen ng Panginoon.

Gayunpaman, isang gabi ng Setyembre, umuungal ang bagyo at hinahampas ng kanyang higanteng mga pakpak ang mga gusali ng Maynila; ang kulog ay dumadagundong bawat sandali; ang mga kidlat at mga lintik ay nagliliwanag paminsan-minsan sa mga pinsala ng unos at nagdudulot ng matinding sindak sa mga naninirahan. Ang ulan ay bumubuhos nang malakas. Sa liwanag ng kidlat o ng lintik na gumuguhit nang paliko-liko, makikita ang isang piraso ng bubong, isang bintana na lumilipad sa himpapawid, at bumabagsak nang may kakila-kilabot na ingay: walang karwahe, walang naglalakad na tumatawid sa mga kalye. Kapag ang paos na alingawngaw ng kulog, na sandaang ulit na umalingawngaw, ay nawawala sa malayo, maririnig ang buntong-hininga ng hangin, na nagpapaikot sa ulan, at lumilikha ng paulit-ulit na trak-trak sa mga kabibe ng mga saradong bintana.

Dalawang guwardiya ang sumisilong sa isang gusaling itinatayo malapit sa kumbento: sila ay isang sundalo at isang distinguido [sundalong may mataas na katayuan sa lipunan].

Sundalo: Ano ang ginagawa natin dito?—sabi ng sundalo;—walang tao sa kalye... dapat ay pumunta tayo sa isang bahay; ang aking kasintahan ay nakatira sa kalye Arzobispo.

Distinguido: Malayo pa mula rito hanggang doon at mababasa tayo,—sagot ng distinguido.

Sundalo: Ano naman iyon, basta’t hindi tayo mapatay ng kidlat?

Distinguido: Bah! huwag kang mag-alala; tiyak na may pararayos ang mga madre para sa kanilang kaligtasan.

Sundalo: Oo!—sabi ng sundalo;—pero ano ang silbi nito kung napakadilim ng gabi?

At itinaas niya ang kanyang tingin upang makaaninag sa dilim: sa sandaling iyon ay kumislap ang isang paulit-ulit na kidlat na sinundan ng isang napakalakas na kulog.

Sundalo: Naku! Susmaryosep!—sigaw ng sundalo habang nagkakrus, at hinihila ang kanyang kasama:—umalis na tayo rito!

Distinguido: Ano ang nangyari sa iyo?

Sundalo: Umalis na tayo, umalis na tayo rito!—ulit niya habang nangangatog ang kanyang mga ngipin sa takot.

Distinguido: Ano ang nakita mo?

Sundalo: Isang multo!—bulong niya habang nanginginig ang buong katawan.

Distinguido: Isang multo?

Sundalo: Sa ibabaw ng bubong... marahil iyon ang madreng namumulot ng baga sa gabi!

Inilabas ng distinguido ang kanyang ulo at sinikap na makakita.

Kumislap ang isa pang kidlat at isang ugat ng apoy ang humati sa langit, na sinundan ng isang kakila-kilabot na pagsabog.

Distinguido: Hesus!—sigaw niya habang nagkakrus din.

Sa katunayan, sa maningning na liwanag ng kidlat ay nakita niya ang isang puting pigura, nakatayo, halos sa tuktok ng bubong, na nakataas ang mga braso at mukha sa langit, na tila nakikiusap dito. Ang langit ay tumutugon ng mga lintik at kulog!

Pagkatapos ng kulog, narinig ang isang malungkot na daing.

Sundalo: Hindi iyon ang hangin, iyon ang multo!—bulong ng sundalo na tila sumasagot sa pagpisil ng kamay ng kanyang kasama.

Matamis na Tinig: Ay! ay!—tumatagos sa hangin at nangingibabaw sa ingay ng ulan: hindi kayang takpan ng hangin, sa kanyang mga sipol, ang matamis at malungkot na tinig na iyon, puno ng pighati.

Kumislap ang isa pang kidlat na may nakakasilaw na liwanag.

Distinguido: Hindi, hindi iyon multo!—sigaw ng distinguido;—nakita ko siyang muli; maganda siya tulad ng Birhen... Umalis na tayo rito at mag-ulat!

Hindi na kinailangang ulitin pa sa sundalo ang paanyaya at kapwa sila nawala.

Sino ang dumaraing sa gitna ng gabi, sa kabila ng hangin, ng ulan at ng bagyo? Sino ang mahiyaing birhen, ang asawa ni Hesukristo, na hinahamon ang nagngangalit na mga elemento at pinipili ang nakakatakot na gabi at ang malayang langit, upang ipadala mula sa isang mapanganib na taas ang kanyang mga daing sa Diyos? Iniwan na ba ng Panginoon ang kanyang templo sa kumbento at hindi na naririnig ang mga panalangin? Hindi kaya pinapayagan ng mga arko ng kisame nito na ang mithiin ng kaluluwa ay umabot sa trono ng Maawain?

Ang bagyo ay nagngalit nang halos buong gabi; sa buong gabi ay walang isang bituin na kumislap; ang mga desperadong daing, na nahahaluan ng mga buntong-hininga ng hangin, ay nagpatuloy, ngunit natagpuan ang kalikasan at mga tao na bingi: ang Diyos ay nagtakip ng mukha at hindi nakaririnig.

Kinabukasan, nang, wala na sa langit ang madidilim na ulap, ang araw ay muling sumikat sa gitna ng nalinis na kalawakan, isang karwahe ang huminto sa pintuan ng kumbento ng Santa Clara at bumaba mula rito ang isang lalaki, na nagpakilala bilang kinatawan ng awtoridad at humiling na makipag-usap agad sa abadesa at makita ang lahat ng mga madre.

Sinasabing lumabas ang isa na basang-basa ang abito, punit-punit, at umiiyak na humingi ng tulong sa lalaki laban sa mga karahasan ng pagkukunwari, habang isinisiwalat ang mga kasuklam-suklam na bagay. Sinasabi rin na siya ay napakaganda, na may pinakamaganda at pinakamakahulugang mga mata na kailanman ay nakita.

Ang kinatawan ng awtoridad ay hindi siya kinalinga: nakipag-usap ito sa abadesa at iniwan siya sa kabila ng kanyang mga pakiusap at luha. Nakita ng batang madre ang pagsara ng pinto sa likod ng lalaki, tulad ng isang hinatulan na makikita ang pagsara para sa kanya ng mga pintuan ng langit, kung sakaling ang langit ay maging kasing malupit at walang pakiramdam tulad ng mga tao. Ang abadesa ay nagsabi na siya ay baliw.

Ang lalaki ay maaaring hindi nakakaalam na may isang ospisyo para sa mga baliw sa Maynila, o marahil ay inakala niya na ang kumbento ng mga madre ay isang kanlungan lamang ng mga babaeng baliw, kahit na sinasabing ang lalaking iyon ay medyo mangmang, lalo na upang magpasya kung kailan ang isang tao ay nasa kanyang tamang pag-iisip o hindi.

Sinasabi rin na ang heneral na si Ginoong J.² ay iba ang inisip, at nang makarating sa kanyang mga tainga ang pangyayari, ninais niyang ipagtanggol ang baliw at hiningi siya.

Ngunit sa pagkakataong ito ay walang lumabas na maganda at kaawa-awang dalaga, at hindi pinayagan ng abadesa na madalaw ang kumbento, at ginamit niyang dahilan ang pangalan ng relihiyon at ng mga Banal na Batas.

Hindi na muling napag-usapan ang pangyayari, tulad ng hindi na rin napag-usapan ang kawawang María Clara.