Kabanata IX Kung saan winawakasan at tinatapos ang kamangha-manghang labanan ng magilas na Biskaino at ng matapang na taga-La Mancha

Iniwan natin, sa unang bahagi ng kasaysayang ito, ang magiting na Biskaino at ang tanyag na si Don Quijote na nakataas at nakahubad ang mga espada, nakaambang magbagsak ng dalawang nagngangalit na taga, na kung tatama nang buo ay mahahati man lamang sila, at mabibiyak mula itaas hanggang ibaba at bubuka na parang granada; at sa puntong iyon na lubhang nakabitin ay huminto at naputol ang ganoon kasarap na kasaysayan, nang hindi ipinaaalam sa atin ng may-akda nito kung saan matatagpuan ang kulang pa rito.

Labis akong ikinalungkot nito, sapagkat ang tuwa sa pagkabasa ng ganoon kakaunti ay nauuwi sa pagkainis, sa pag-iisip sa mahirap na daang kailangang tahakin upang matagpuan ang marami pang, sa tingin ko, kulang sa ganoon kasarap na salaysay. Tila sa akin ay imposible at labag sa lahat ng mabuting kaugalian na mawalan ang ganoon kabuting kabalyero ng sinumang pantas na mangangasiwa sa pagsusulat ng kanyang mga gawang kailanma’y hindi pa nakikita, bagay na hindi kinulang kaninuman sa mga kabalyerong gala,

niyong mga sinasabi ng mga tao na humahayo sa kanilang pakikipagsapalaran,

sapagkat bawat isa sa kanila ay may isa o dalawang pantas, na para bang sadyang hinulma para sa kanila, na hindi lamang sumusulat ng kanilang mga gawa, kundi naglalarawan pa ng kanilang pinakamaliliit na isipan at kababawan, gaano man kalihim ang mga ito; at hindi naman dapat maging ganoon kasawi ang ganoon kabuting kabalyero, na mawalan siya ng labis-labis na tinamo ni Platir at ng iba pang tulad niya. Kaya hindi ko mahikayat ang aking sarili na maniwalang naiwang putol at lumpo ang ganoon kagilas na kasaysayan; at isinisisi ko ito sa kasamaan ng panahon, na lumalamon at umuubos sa lahat ng bagay, na siyang nagtago rito o umubos dito.

Sa kabilang dako, tila sa akin, yamang sa kanyang mga aklat ay may natagpuang kasimbago ng Desengaño de celos [Pagkamulat sa Panibugho] at Ninfas y Pastores de Henares [Mga Diwata at Pastol ng Henares], ay bago rin marahil ang kanyang kasaysayan; at, kung hindi man ito nakasulat, ay nasa alaala marahil ng mga tao sa kanyang nayon at sa mga nayong nakapaligid dito. Ang ganitong haka ay nagpalito sa akin at nagpanabik na malaman, tunay at totoo, ang buong buhay at mga himala ng ating tanyag na Kastilang si Don Quijote de la Mancha, liwanag at salamin ng kabalyeriya ng La Mancha, at ang kauna-unahan na, sa ating panahon at sa mga panahong ito na lubhang kahabag-habag, ay sumabak sa gawain at pagsasanay ng mga sandata ng kabalyeriyang gala, at sa pagtutuwid ng mga kaapihan, pagsaklolo sa mga balo, pagkupkop sa mga dalaga, niyong mga naglalakbay noon dala ang kanilang mga latigo at palafrén [maamong kabayong sinasakyan ng mga dama], at pasan ang buo nilang pagkadalaga, mula bundok hanggang bundok at mula lambak hanggang lambak; sapagkat, maliban na lamang kung may isang duwag na hamak, o isang taong-bukid na may palakol at kaskong bakal, o isang dambuhalang higante na gumahasa sa kanila, may dalaga noong unang panahon na, sa katapusan ng walumpung taon, na sa buong panahong iyon ay hindi natulog kahit isang araw sa ilalim ng bubong, ay pumasok sa libingan nang kasimbuo ng inang nagsilang sa kanya. Sinasabi ko nga, na dahil sa mga ito at sa marami pang ibang dahilan, ang ating magilas na si Quijote ay karapat-dapat sa walang patid at di-malilimutang papuri; at hindi rin dapat ipagkait ang mga ito sa akin, dahil sa pagod at sigasig na ibinuhos ko sa paghahanap ng wakas ng kaaya-ayang kasaysayang ito; bagaman batid kong mabuti na kung hindi ako tutulungan ng langit, ng pagkakataon at ng kapalaran, mawawalan ang mundo ng libangan at ligaya na halos dalawang oras na matatamasa ng sinumang babasa nito nang may pansin. Ganito nga nangyari ang pagkatagpo ko rito:

Isang araw, habang ako’y nasa Alcaná ng Toledo, may dumating na isang batang lalaki upang magbenta ng ilang kuwaderno at lumang papeles sa isang mangangalakal ng seda; at, dahil mahilig akong magbasa, kahit ng mga punit na papel sa lansangan, at dala ng likas kong hilig na ito, kinuha ko ang isa sa mga kuwadernong ipinagbibili ng bata, at nakita kong nakasulat ito sa mga titik na nakilala kong Arabe. At, yamang kahit kilala ko ang mga ito ay hindi ko naman mabasa, naghanap-hanap ako kung may makikitang morisco aljamiado [Moro na naging Kristiyano at marunong ng Kastila] na makababasa nito; at hindi naging napakahirap ang makatagpo ng ganoong tagasalin, sapagkat kahit pa ng ibang wikang mas mahusay at mas matanda ang hinanap ko, nakatagpo rin sana ako. Sa wakas, inihain sa akin ng kapalaran ang isa, na, nang sabihin ko ang aking nais at iabot ko sa kanyang kamay ang aklat, ay binuksan ito sa gitna, at, nang makabasa nang kaunti, ay nagsimulang tumawa.

Tinanong ko siya kung ano ang kanyang tinatawanan, at sumagot siya na isang bagay na nakasulat sa gilid ng pahina ng aklat na iyon bilang tala. Sinabi kong sabihin niya ito sa akin; at siya, nang hindi tumitigil sa pagtawa, ay nagsabi:

Morisco: Nakasulat dito, gaya ng sinabi ko, sa gilid ng pahina ang ganito: “Ang Dulcinea del Toboso na ito, na makailang ulit nang binanggit sa kasaysayang ito, ay sinasabing siyang may pinakamahusay na kamay sa pag-aasin ng baboy sa lahat ng babae sa buong La Mancha.”

Nang marinig kong sinabing “Dulcinea del Toboso,” natigilan ako at natulala, sapagkat agad kong naisip na ang mga kuwadernong iyon ay naglalaman ng kasaysayan ni Don Quijote. Dahil sa ganitong haka, pinagmadali ko siyang basahin ang simula, at, nang gawin niya ito, na biglaang isinasalin ang Arabe sa Kastila, sinabi niyang ganito ang nakasulat: Kasaysayan ni Don Quijote de la Mancha, isinulat ni Cide Hamete Benengeli, historyador na Arabe. Malaking pag-iingat ang kinailangan upang maitago ang tuwang naramdaman ko nang marinig ko ang pamagat ng aklat; at, inunahan ang mangangalakal ng seda, binili ko sa bata ang lahat ng papeles at kuwaderno sa halagang kalahating real [baryang pilak]; na, kung may talino lamang siya at nalaman kung gaano ko ito ninanais, ay maaari sana niyang hingin at makuha ang higit sa anim na real sa bilihang iyon. Lumayo agad ako kasama ang morisco sa looban ng katedral, at ipinakiusap ko sa kanyang isalin sa wikang Kastila ang mga kuwadernong iyon, ang lahat ng tumatalakay kay Don Quijote, nang walang inaalis o idinaragdag, at inialok ko sa kanya ang anumang bayad na naisin niya. Nasiyahan na siya sa dalawang arroba [sukat ng timbang, halos 12 kilo] ng pasas at dalawang fanega [sukat ng butil, halos 55 litro] ng trigo, at nangakong isasalin niya ang mga ito nang mahusay at tapat at sa lalong madaling panahon. Ngunit ako, upang lalong mapadali ang usapan at upang hindi mabitawan ang ganoon kainam na natagpuan, ay isinama ko siya sa aking bahay, kung saan, sa loob ng kaunti lamang higit sa isa’t kalahating buwan, ay isinalin niya ito nang buo, sa paraang isinasalaysay dito.

Nakapinta sa unang kuwaderno, na napakamakatotohanan ang pagkakalarawan, ang labanan ni Don Quijote at ng Biskaino, sa mismong ayos na isinasalaysay ng kasaysayan, nakataas ang mga espada, ang isa’y nakakubli sa kanyang rodela [bilog na kalasag], ang isa naman sa unan, at ang mula ng Biskaino ay iginuhit nang buhay na buhay na kahit sa layong abot ng pana ay halatang paupahan ito. Sa paanan ng Biskaino ay may nakasulat na isang pamagat na nagsasabing: Don Sancho de Azpetia, na walang duda’y siya marahil niyang pangalan; at sa paanan ni Rocinante ay may isa pang nagsasabing: Don Quijote. Kahanga-hanga ang pagkakapinta kay Rocinante: napakahaba at nakaunat, napakapayat at hapis, labas na labas ang gulugod, tisikong-tisiko, kaya malinaw na ipinakikita kung gaano kaingat at kaangkop na ibinigay sa kanya ang pangalang Rocinante. Katabi niya si Sancho Panza, na hawak sa tali ang kanyang asno, at sa paanan nito ay may isa pang sulat na nagsasabing: Sancho Zancas; at marahil ay dahil, ayon sa ipinakikita ng larawan, malaki ang kanyang tiyan, maikli ang katawan at mahahaba ang binti; at dahil dito ay marahil binigyan siya ng pangalang Panza [tiyan] at Zancas [mahahabang binti], na sa dalawang palayaw na ito ay tinatawag siya kung minsan ng kasaysayan. May iba pang maliliit na bagay na mapapansin, ngunit lahat ay hindi gaanong mahalaga at walang kinalaman sa tapat na pagsasalaysay ng kasaysayan; sapagkat walang kasaysayang masama basta’t ito’y totoo.

Kung may maipipintas man sa kasaysayang ito tungkol sa katotohanan nito, wala nang iba kundi ang pagiging Arabe ng may-akda nito, sapagkat likas na sa mga kabilang sa lahing iyon ang pagiging sinungaling; bagaman, dahil lubha nila tayong kaaway, mas maiisip pang may kinulang ito kaysa may sumobra. At ganito nga ang tingin ko, sapagkat, kung kailan maaari at nararapat sanang pahabain niya ang kanyang panulat sa pagpupuri sa ganoon kabuting kabalyero, tila sinasadya niyang laktawan ito nang walang imik: bagay na masamang ginawa at lalong masamang inisip, yamang ang mga historyador ay dapat at kailangang maging masinop, makatotohanan at walang anumang kinikilingan, at hindi sila dapat palihisin ng pakinabang o ng takot, ng sama ng loob o ng pagkagiliw, sa landas ng katotohanan, na ang ina ay ang kasaysayan, karibal ng panahon, imbakan ng mga gawa, saksi ng nakaraan, halimbawa at babala sa kasalukuyan, paalala sa hinaharap. Sa kasaysayang ito, alam kong matatagpuan ang lahat ng maaaring hangarin sa pinakakaaya-aya; at kung may mabuting bagay mang kulang dito, sa palagay ko ay dahil iyon sa kasalanan ng asong-galgo na may-akda nito, sa halip na sa kakulangan ng paksa. Sa madaling sabi, ang ikalawang bahagi nito, ayon sa salin, ay nagsisimula nang ganito:

Nakaumang at nakataas sa ere ang matatalim na espada ng dalawang magiting at galit na magkalaban, tila walang iba kundi nagbabanta sila sa langit, sa lupa at sa kailaliman: ganoon ang tapang at tindig nila. At ang unang nagbagsak ng taga ay ang mainiting-ulong Biskaino, na ibinagsak nang may gayong lakas at gayong bangis na, kung hindi pumaling ang kanyang espada sa daan, sapat na sana ang iisang tagang iyon upang wakasan ang kanilang mahigpit na labanan at ang lahat ng pakikipagsapalaran ng ating kabalyero; ngunit ang mabuting kapalaran, na nag-iingat sa kanya para sa mas malalaking bagay, ay nagpaling sa espada ng kanyang kalaban, kaya, bagaman tinamaan siya nito sa kaliwang balikat, wala itong ibang pinsalang nagawa kundi tanggalan ng baluti ang buong panig na iyon, at tinangay pa sa daan ang malaking bahagi ng kanyang kasko, kasama ang kalahati ng kanyang tainga; na ang lahat ng ito, sa nakatatakot na pagguho, ay bumagsak sa lupa, at iniwan siyang lubhang bugbog.

Diyos ko, at sino kaya ang makapagsasalaysay nang wasto ngayon ng poot na pumasok sa puso ng ating taga-La Mancha, nang makita niya ang sariling ginawan nang ganoon! Wala nang dapat sabihin pa, kundi ganoon na lamang iyon kaya muli siyang tumindig sa mga estribo, at, lalong hinigpitan ang hawak sa espada ng dalawang kamay, ibinagsak niya ito sa Biskaino nang may gayong bangis, na tumama nang buo sa unan at sa ulo nito, na, kahit walang nagawa ang gayong kahusay na sangga, na para bang may bundok na bumagsak sa kanya, nagsimula siyang dumugo sa ilong, sa bibig at sa mga tainga, at nagpakita ng tandang mahuhulog sa mula, at tiyak na nahulog sana kung hindi siya yumakap sa leeg nito; ngunit, sa kabila nito, naalis ang kanyang mga paa sa mga estribo at saka bumitaw ang kanyang mga bisig; at ang mula, na nagulat sa kakila-kilabot na hampas, ay kumaripas ng takbo sa parang, at sa ilang lundag lamang ay ibinagsak ang kanyang amo sa lupa.

Pinagmamasdan ito ni Don Quijote nang buong hinahon, at, nang makita niyang nahulog ito, tumalon siya mula sa kanyang kabayo at buong liksing lumapit dito, at, itinutok ang dulo ng espada sa mga mata nito, sinabihan itong sumuko; kung hindi, ay pupugutan niya ito ng ulo. Lubhang tuliro ang Biskaino kaya hindi siya makasagot ni isang salita, at masama sana ang kinahinatnan niya, sa pagkabulag noon ni Don Quijote, kung hindi lumapit ang mga ginang ng karwahe, na hanggang noon ay pinanonood ang away nang may labis na panlulumo, sa kinaroroonan niya at buong taimtim na nakiusap sa kanya na gawin sa kanila ang malaking biyaya at kabutihang huwag nang kitlin ang buhay ng kanilang eskuderong iyon. Dito ay sumagot si Don Quijote, nang buong tikas at kaseryosohan:

Don Quijote: Tunay nga, O mga ginang na marikit, yaring loob ko’y lubos na nalulugod na tupdin ang inyong hinihiling; ngunit ito’y may isang kondisyon at kasunduan, at ito nga’y ang kabalyerong ito’y mangangakong paroroon sa bayan ng Toboso at haharap, sa ngalan ko, sa walang kapares na Doña Dulcinea, upang gawin niya sa kanya ang anumang naisin ng kanyang kalooban.

Ang natatakot at nalulumbay na ginang, nang hindi na inuusisa ang hinihingi ni Don Quijote, at nang hindi itinatanong kung sino si Dulcinea, ay nangako sa kanya na gagawin ng eskudero ang lahat ng iuutos niya.

Don Quijote: Kung gayon, sa tiwala sa salitang iyan, di ko na siya sasaktan pa, bagama’t lubos niya itong karapat-dapat na tamuhin sa akin.